दक्षविरोधः
ब्रह्मोवाच
पुराभवच्च सर्वेषामध्वरो विधिना महान् ।
प्रयागे समवेतानां मुनीनां च महा त्मनाम्
॥१॥तत्र सिद्धास्समायातास्सनकाद्यास्सुरर्षयः ।
सप्रजापतयो देवा ज्ञानिनो ब्रह्मदर्शिनः
॥२॥अहं समागतस्तत्र परिवारसमन्वितः ।
निगमैरागमैर्युक्तो मूर्तिमद्भिर्महाप्रभैः
॥३॥समाजोभूद्विचित्रो हि तेषामुत्सवसंयुः ।
ज्ञानवादोऽभवत्तत्र नानाशास्त्रस मुद्भवः
॥४॥तस्मिन्नवसरे रुद्रस्सभवानीगणः प्रभुः ।
त्रिलोकहितकृत्स्वामी तत्रागात्सूक्तिकृन्मुने
॥५॥दृष्ट्वा शिवं सुरास्सर्वे सिद्धाश्च मुनयस्तथा ।
अनमंस्तं प्रभुं भक्त्या तुष्टुवुश्च तथा ह्यहम्
॥६॥तस्थुश्शिवाज्ञया सर्वे यथास्थानं मुदान्विताः ।
प्रभुदर्शनसंतुष्टाः वर्णयन्तो निजं विधिम्
॥७॥तस्मिन्नवसरे दक्षः प्रजापतिपतिः प्रभुः ।
आगमत्तत्र सुप्रीतस्सुवर्चस्वी यदृच्छया
॥८॥मां प्रणम्य स दक्षो हि न्युष्टस्तत्र मदाज्ञया ।
ब्रह्माण्डाधिपतिर्मान्यो मानी तत्त्वबहिर्मुखः
॥९॥स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च दक्षस्सर्वैस्सुरर्षिभिः ।
पूजितो वरतेजस्वी करौ बध्वा विनम्रकैः
॥१०॥नानाविहारकृन्नाथस्स्वतंत्र परमोतिकृत् ।
नानामत्तं तदा दक्षं स्वासनस्थो महेश्वरः
॥११॥दृष्टाऽनतं हरं तत्र स मे पुत्रोऽप्रसन्नधीः ।
अकुपत्सहसा रुद्रे तदा दक्षः प्रजापतिः
॥१२॥क्रूरदृष्ट्या महागर्वो दृष्ट्वा रुद्रं महाप्रभुम् ।
सर्वान्संश्रावयन्नुच्चैरवोचज्ज्ञानवर्जितः
॥१३॥एते हि सर्वे च सुरासुरा भृशं नमंति मां विप्रवरास्तथर्षयः ।
कथं ह्यसौ दुर्जनवन्महामनास्त्वभूत्तु यः प्रेतपिशाचसंवृतः
॥१४॥श्मशानवासी निरपत्रपो ह्ययं कथं प्रणामं न करोति मेऽधुना ।
लुप्तक्रियो भूतपिशाचसेवितो मत्तोऽविधो नीतिविदूषकस्सदा
॥१५॥पाखंडिनो दुर्जनपाप शीला दृष्ट्वा द्विजं प्रोद्धतनिंदकाश्च ।
वध्वां सदासक्तरतिप्रवीणस्तस्मादमुं शप्तुमहं प्रवृत्तः
॥१६॥ब्रह्मोवाच
इत्येवमुक्त्वा स महाखलस्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं ह्यवोचत् ।
शृण्वंत्वमी विप्रवरास्तथा सुरा वध्यं हि मे चार्हथ कर्तुमेतम्
॥१७॥दक्ष उवाच
रुद्रो ह्ययं यज्ञबहिष्कृतो मे वर्णेष्वतीतोथ विवर्णरूपः ।
देवैर्न भागं लभतां सहैव श्मशानवासी कुलजन्म हीनः
॥१८॥ब्रह्मोवाच
इति दक्षोक्तमाकर्ण्य भृग्वाद्या बहवो जनाः ।
अगर्हयन् दुष्टसत्त्वं रुद्रं मत्त्वामरैस्समम्
॥१९॥नन्दी निशम्य तद्वाक्यं लालाक्षोतिरुषान्वितः ।
अब्रवीत्त्वरितं दक्षं शापं दातुमना गणः
॥२०॥नन्दीश्वर उवाच
रेरे शठ महा मूढ दक्ष दुष्टमते त्वया ।
यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशो हि कृतः कथम्
॥२१॥यस्य स्मरणमात्रेण भवंति सफला मखाः ।
तीर्थानि च पवित्राणि सोयं शप्तो हरः कथम्
॥२२॥वृथा ते ब्रह्मचापल्याच्छप्तोयं दक्ष दुर्मते ।
वृथोपहसितश्चैवादुष्टो रुद्रो महा प्रभुः
॥२३॥येनेदं पाल्यते विश्वं सृष्टमंते विनाशितम् ।
शप्तोयं स कथं रुद्रो महेशो ब्राह्मणाधम
॥२४॥एवं निर्भत्सितस्तेन नन्दिना हि प्रजापतिः ।
नन्दिनं च शशापाथ दक्षो रोषसमन्वितः
॥२५॥दक्ष उवाच
यूयं सर्वे रुद्रगणा वेदबाह्या भवंतु वै ।
वेदमार्गपरित्यक्तास्तथा त्यक्ता महर्षिभिः
॥२६॥पाखंडवादनिरताः शिष्टाचारबहिष्कृताः ।
मदिरापाननिरता जटा भस्मास्थिधारिणः
॥२७॥ब्रह्मोवाच
इति शप्तास्तथा तेन दक्षेण शिवकिंकराः ।
तच्छ्रुत्वातिरुषाविष्टोभवन्नंदी शिवप्रियः
॥२८॥प्रत्युवाच द्रुतं पक्षं गर्वितं तं महाखलम् ।
शिलादतनयो नंदी तेजस्वी शिववल्लभः
॥२९॥नन्दीश्वर उवाच
रे दक्ष शठ दुर्बुद्धे वृथैव शिवकिंकराः ।
शप्तास्ते ब्रह्मचापल्याच्छिवतत्त्वमजानता
॥३०॥भृग्वाद्यैर्दुष्टचित्तैश्च मूढैस्स उपहासितः ।
महा प्रभुर्महेशानो ब्राह्मणत्वादहंमते
॥३१॥ये रुद्रविमुखाश्चात्र ब्राह्मणास्त्वादृशाः खलाः ।
रुद्रतेजःप्रभावत्वात्तेषां शापं ददाम्यहम्
॥३२॥वेदवादरता यूयं वेदतत्त्वबहिर्मुखाः ।
भवंतु सततं विप्रा नान्यदस्तीति वादिनः
॥३३॥कामात्मानर्स्स्वर्गपराः क्रोधलोभमदान्विताः ।
भवंतु सततं विप्रा भिक्षुका निरपत्रपाः
॥३४॥वेदमार्गं पुरस्कृत्य ब्राह्मणाश्शूद्रयाजिनः ।
दरिद्रा वै भविष्यंति प्रतिग्रहरता स्सदा
॥३५॥असत्प्रतिग्रहाश्चैव सर्वे निरयगामिनः ।
भविष्यंति सदा दक्ष केचिद्वै ब्रह्मराक्षसाः
॥३६॥यश्शिवं सुरसामान्यमुद्दिश्य परमेश्वरम् ।
द्रुह्यत्यजो दुष्टमतिस्तत्त्वतो विमुखो भवेत्
॥३७॥कूटधर्मेषु गेहेषु सदा ग्राम्यसुखेच्छया ।
कर्मतंत्रं वितनुता वेदवादं च शाश्वतम्
॥३८॥विनष्टानंदकमुखो विस्मृतात्मगतिः पशुः ।
भ्रष्टकर्मानयसदा दक्षो बस्तमुखोऽचिरात्
॥३९॥शप्तास्ते कोपिना तत्र नंदिना ब्राह्मणा यदा ।
हाहाकारो महानासीच्छप्तो दक्षेण चेश्वरः
॥४०॥तदाकर्ण्यामहत्यंतमनिंदंतं मुहुर्मुहुः ।
भृग्वादीनपि विप्रांश्च वेदसृट् शिव तत्त्ववित्
॥४१॥ईश्वरोपि वचः श्रुत्वा नंदिनः प्रहसन्निव ।
उवाच मधुरं वाक्यं बोधयंस्तं सदाशिवः
॥४२॥सदाशिव उवाच
शृणु नंदिन् महाप्राज्ञ न कर्तुं क्रोधमर्हसि ।
वृथा शप्तो ब्रह्मकुलो मत्वा शप्तं च मां भ्रमात्
॥४३॥वेदो मंत्राक्षरमयस्साक्षात्सूक्तमयो भृशम् ।
सूक्ते प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्
॥४४॥तस्मादात्मविदो नित्यं त्वं मा शप रुषान्वितः ।
शप्या न वेदाः केनापि दुर्द्धियापि कदाचन
॥४५॥अहं शप्तो न चेदानीं तत्त्वतो बोद्धुमर्हसि ।
शान्तो भव महाधीमन्सनकादिविबोधकः
॥४६॥यज्ञोहं यज्ञकर्माहं यज्ञांगानि च सर्वशः ।
यतात्मा यज्ञनिरतो यज्ञबाह्योहमेव वै
॥४७॥कोयं कस्त्वमिमे के हि सर्वोहमपि तत्त्वतः ।
इति बुद्ध्या हि विमृश वृथा शप्तास्त्वया द्विजाः
॥४८॥तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य प्रपंचरचनो भव ।
बुधस्स्वस्थो महाबुद्धे नन्दिन् क्रोधादिवर्जितः
॥४९॥ब्रह्मोवाच
एवं प्रबोधितस्तेन शम्भुना नन्दिकेश्वरः ।
विवेकपरमो भूत्वा शांतोऽभूत्क्रोधवर्जितः
॥५०॥शिवोपि तं प्रबोध्याशु स्वगणं प्राणवल्लभम् ।
सगणस्स ययौ तस्मात्स्वस्थानं प्रमुदान्वितः
॥५१॥दक्षोपि स रुषाविष्टस्तैर्द्धिजैः परिवारितः ।
स्वस्थानं च ययौ चित्ते शिवद्रो हपरायणः
॥५२॥रुद्रं तदानीं परिशप्यमानं संस्मृत्य दक्षः परया रुषान्वितः ।
श्रद्धां विहायैव स मूढबुद्धिर्निंदापरोभूच्छिवपूजकानाम्
॥५३॥इत्युक्तो दक्षदुर्बुद्धिश्शंभुना परमात्मना ।
परां दुर्धिषणां तस्य शृणु तात वदाम्यहम्
॥५४॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीयखण्डे सत्युपाख्याने शिवेन दक्षविरोधो नाम षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥