विष्णुदधीचयुद्धवर्णनः
ब्रह्मोवाच
क्षुवस्य हितकृत्येन दधीचस्याश्रमं ययौ ।
विप्ररूपमथास्थाय भगवान् भक्तवत्सलः १ ।
दधीचं प्राह विप्रर्षिमभिवंद्य जगद्गुरुः ।
क्षुवकार्य्यार्थमुद्युक्तश्शैवेन्द्रं छलमाश्रितः
॥२॥विष्णुरुवाच
भो भो दधीच विप्रर्षे भवार्चनरताव्यय ।
वरमेकं वृणे त्वत्तस्तद्भवान् दातुमर्हति
॥३॥ब्रह्मोवाच
याचितो देवदेवेन दधीचश्शैवसत्तमः ।
क्षुवकार्यार्थिना शीघ्रं जगाद वचनं हरिम्
॥४॥दधीच उवाच
ज्ञातं तवेप्सितं विप्र क्षुवकार्यार्थमागतः ।
भगवान् विप्ररूपेण मायी त्वमसि वै हरिः
॥५॥भूतं भविष्यं देवेश वर्तमानं जनार्दन ।
ज्ञानं प्रसादाद्रुद्रस्य सदा त्रैकालिकं मम
॥६॥त्वां जानेहं हरिं विष्णुं द्विजत्वं त्यज सुव्रत ।
आराधितोऽसि भूपेन क्षुवेण खलबुद्धिना
॥७॥जाने तवैव भगवन् भक्तवत्सलतां हरे ।
छलं त्यज स्वरूपं हि स्वीकुरु स्मर शंकरम्
॥८॥अस्ति चेत्कस्यचिद्भीतिर्भवार्चनरतस्य मे ।
वक्तुमर्हसि यत्नेन सत्यधारणपूर्वकम्
॥९॥वदामि न मृषा क्वापि शिवस्मरणसक्तधीः ।
न बिभेमि जगत्यस्मिन्देवदैत्यादिकादपि
॥१०॥विष्णुरुवाच
भयं दधीच सर्वत्र नष्टं च तव सुव्रत ।
भवार्चनरतो यस्माद्भवान्सर्वज्ञ एव च
॥११॥बिभेमीति सकृद्वक्तुमर्हसि त्वं नमस्तव ।
नियोगान्मम राजेन्द्र क्षुवात् प्रतिसहस्य च
॥१२॥ब्रह्मोवाच
एवं श्रुत्वापि तद्वाक्यं विष्णोस्स तु महामुनिः ।
विहस्य निर्भयः प्राह दधीचश्शैवसत्तमः
॥१३॥दधीच उवाच
न बिभेमि सदा क्वापि कुतश्चिदपि किंचन ।
प्रभावाद्देवदेवस्य शंभोस्साक्षात्पिनाकिनः
॥१४॥ब्रह्मोवाच
ततस्तस्य मुनेः श्रुत्वा वचनं कुपितो हरिः ।
चक्रमुद्यम्य संतस्थौ दिधक्षुमुनिसत्तमम्
॥१५॥अभवत्कुंठितं तत्र विप्रे चक्रं सुदारुणम् ।
प्रभावाच्च तदीशस्य नृपतेस्संनिधावपि
॥१६॥दृष्ट्वा तं कुंठितास्यं तच्चक्रं विष्णुं जगाद ह ।
दधीचस्सस्मितं साक्षात्सदसद्व्यक्ति कारणम्
॥१७॥दधीच उवाच
भगवन् भवता लब्धं पुरातीव सुदारुणम् ।
सुदर्शनमिति ख्यातं चक्रं विष्णोः प्रयत्नतः ।
भवस्य तच्छुभं चक्रं न जिघांसति मामिह
॥१८॥भगवानथ क्रुद्धोऽस्मै सर्वास्त्राणि क्रमाद्धरिः ।
ब्रह्मास्त्राद्यैः शरैश्चास्त्रैः प्रयत्नं कर्तुमर्हसि
॥१९॥ब्रह्मोवाच
स तस्य वचनं श्रुत्वा दृष्ट्वा नि्र्वीर्य्यमानुषम् ।
ससर्जाथ क्रुधा तस्मै सर्वास्त्राणि क्रमाद्धरिः
॥२०॥चक्रुर्देवास्ततस्तस्य विष्णोस्साहाय्यमादरात् ।
द्विजेनैकेन संयोद्धुं प्रसृतस्य विबुद्धयः
॥२१॥चिक्षिपुः स्वानि स्वान्याशु शस्त्राण्यस्त्राणि सर्वतः ।
दधीचोपरि वेगेन शक्राद्या हरिपाक्षिकाः
॥२२॥कुशमुष्टिमथादाय दधीचस्संस्मरन् शिवम् ।
ससर्ज सर्वदेवेभ्यो वज्रास्थि सर्वतो वशी
॥२३॥शंकरस्य प्रभावात्तु कुशमुष्टिर्मुनेर्हि सा ।
दिव्यं त्रिशूलमभवत् कालाग्निसदृशं मुने
॥२४॥दग्धुं देवान् मतिं चक्रे सायुधं सशिखं च तत् ।
प्रज्वलत्सर्वतश्शैवं युगांताग्र्यधिकप्रभम्
॥२५॥नारायणेन्दुमुख्यैस्तु देवैः क्षिप्तानि यानि च ।
आयुधानि समस्तानि प्रणेमुस्त्रिशिखं च तत् ।
देवाश्च दुद्रुवुस्सर्वे ध्वस्तवीर्या दिवौकसः ।
तस्थौ तत्र हरिर्भीतः केवलं मायिनां वरः
॥२७॥ससर्ज भगवान् विष्णुः स्वदेहात्पुरुषोत्तमः ।
आत्मनस्सदृशान् दिव्यान् लक्षलक्षायुतान् गणान्
॥२८॥ते चापि युयुधुस्तत्र वीरा विष्णुगणास्ततः ।
मुनिनैकेन देवर्षे दधीचेन शिवात्मना
॥२९॥ततो विष्णुगणान् तान्वै नियुध्य बहुशो रणे ।
ददाह सहसा सर्वान् दधी चश्शैव सत्तमः
॥३०॥ततस्तद्विस्मयाथाय दधीचेस्य मुनेर्हरिः ।
विश्वमूर्तिरभूच्छीघ्रं महामायाविशारदः
॥३१॥तस्य देहे हरेः साक्षादपश्यद्द्विजसत्तमः ।
दधीचो देवतादीनां जीवानां च सहस्रकम्
॥३२॥भूतानां कोटयश्चैव गणानां कोटयस्तथा ।
अंडानां कोटयश्चैव विश्वमूतस्तनौ तदा
॥३३॥दृष्ट्वैतदखिलं तत्र च्यावनिस्सततं तदा ।
विष्णुमाह जगन्नाथं जगत्स्तु वमजं विभुम्
॥३४॥दधीच उवाच
मायां त्यज महाबाहो प्रतिभासो विचारतः ।
विज्ञातानि सहस्राणि दुर्विज्ञेयानि माधव
॥३५॥मयि पश्य जगत्सर्वं त्वया युक्तमतंद्रितः ।
ब्रह्माणं च तथा रुद्रं दिव्यां दृष्टिं ददामि ते
॥३६॥ब्रह्मोवाच
इत्युक्त्वा दर्शयामास स्वतनौ निखिलं मुनिः ।
ब्रह्मांडं च्यावनिश्शंभुतेजसा पूर्णदेहकः
॥३७॥ददाह विष्णुं देवेशं दधीचश्शैवसत्तमः ।
संस्मरञ् शंकरं चित्ते विहसन् विभयस्सुधीः
॥३८॥दधीच उवाच
मायया त्वनया किं वा मंत्रशक्त्याथ वा हरे ।
सत्कामायामिमां तस्माद्योद्धुमर्हसि यत्नतः
॥३९॥ब्रह्मोवाच
एतच्छुत्वा मुनेस्तस्य वचनं निर्भयस्तदा ।
शंभुतेजोमयं विष्णुश्चुकोपातीव तं मुनिम्
॥४०॥देवाश्च दुद्रुवुर्भूयो देवं नारायणं च तम् ।
योद्धुकामाश्च मुनिना दधीचेन प्रतापिना
॥४१॥एतस्मिन्नंतरे तत्रागमन्मत्संगतः क्षुवः ।
अवारयंतं निश्चेष्टं पद्मयोनिं हरिं सुरान्
॥४२॥निशम्य वचनं मे हि ब्राह्मणो न विनिर्जितः ।
जगाम निकटं तस्य प्रणनाम मुनिं हरिः
॥४३॥क्षुवो दीनतरो भूत्वा गत्वा तत्र मुनीश्वरम् ।
दधीचमभिवाद्यैव प्रार्थयामास विक्लवः
॥४४॥क्षुव उवाच
प्रसीद मुनिशार्दूल शिवभक्तशिरोमणे ।
प्रसीद परमेशान दुर्लक्ष्ये दुर्जनैस्सह
॥४५॥ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राज्ञस्सुरगणस्य हि ।
अनुजग्राह तं विप्रो दधीचस्तपसां निधिः
॥४६॥अथ दृष्ट्वा रमेशादीन् क्रोधविह्वलितो मुनिः ।
हृदि स्मृत्वा शिवं विष्णुं शशाप च सुरानपि
॥४७॥दधीच उवाच
रुद्रकोपाग्निना देवास्सदेवेंद्रा मुनीश्वराः ।
ध्वस्ता भवंतु देवेन विष्णुना च समं गणैः
॥४८॥ब्रह्मोवाच
एवं शप्त्वा सुरान् प्रेक्ष्य क्षुवमाह ततो मुनिः ।
देवैश्च पूज्यो राजेन्द्र नृपैश्चैव द्विजोत्तमः
॥४९॥ब्राह्मणा एव राजेन्द्र बलिनः प्रभविष्णवः ।
इत्युक्त्वा स स्फुट विप्रः प्रविवेश निजाश्रमम्
॥५०॥दधीचमभिवंद्यैव क्षुवो निजगृहं गतः ।
विष्णुर्जगाम स्वं लोकं सुरैस्सह यथागतम्
॥५१॥तदेवं तीर्थमभवत् स्थानेश्वर इति स्मृतम् ।
स्थानेश्वरमनुप्राप्य शिवसायुज्यमाप्नुयात्
॥५२॥कथितस्तव संक्षेपाद्वादः क्षुवदधीचयोः ।
नृपाप्तशापयोस्तात ब्रह्मविष्ण्वोः शिवं विना
॥५३॥य इदं कीत्तयेन्नित्यं वादं क्षुवदधीचयोः ।
जित्वापमृत्युं देहान्ते ब्रह्मलोकं प्रयाति सः
॥५४॥रणे यः कीर्तयित्वेदं प्रविशेत्तस्य सर्वदा ।
मृत्युभीतिभवेन्नैव विजयी च भविष्यति
॥५५॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे विष्णुदधीचयुद्धवर्णनो नाम नवत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥