viṣṇudadhīcayuddhavarṇanaḥ
brahmovāca
kṣuvasya hitakṛtyena dadhīcasyāśramaṃ yayau |
viprarūpamathāsthāya bhagavān bhaktavatsalaḥ 1 |
dadhīcaṃ prāha viprarṣimabhivaṃdya jagadguruḥ |
kṣuvakāryyārthamudyuktaśśaivendraṃ chalamāśritaḥ
||2||क्षुवस्य हितकृत्येन दधीचस्याश्रमं ययौ ।
विप्ररूपमथास्थाय भगवान् भक्तवत्सलः १ ।
दधीचं प्राह विप्रर्षिमभिवंद्य जगद्गुरुः ।
क्षुवकार्य्यार्थमुद्युक्तश्शैवेन्द्रं छलमाश्रितः
viṣṇuruvāca
bho bho dadhīca viprarṣe bhavārcanaratāvyaya |
varamekaṃ vṛṇe tvattastadbhavān dātumarhati
||3||भो भो दधीच विप्रर्षे भवार्चनरताव्यय ।
वरमेकं वृणे त्वत्तस्तद्भवान् दातुमर्हति
brahmovāca
yācito devadevena dadhīcaśśaivasattamaḥ |
kṣuvakāryārthinā śīghraṃ jagāda vacanaṃ harim
||4||याचितो देवदेवेन दधीचश्शैवसत्तमः ।
क्षुवकार्यार्थिना शीघ्रं जगाद वचनं हरिम्
dadhīca uvāca
jñātaṃ tavepsitaṃ vipra kṣuvakāryārthamāgataḥ |
bhagavān viprarūpeṇa māyī tvamasi vai hariḥ
||5||ज्ञातं तवेप्सितं विप्र क्षुवकार्यार्थमागतः ।
भगवान् विप्ररूपेण मायी त्वमसि वै हरिः
bhūtaṃ bhaviṣyaṃ deveśa vartamānaṃ janārdana |
jñānaṃ prasādādrudrasya sadā traikālikaṃ mama
||6||भूतं भविष्यं देवेश वर्तमानं जनार्दन ।
ज्ञानं प्रसादाद्रुद्रस्य सदा त्रैकालिकं मम
tvāṃ jānehaṃ hariṃ viṣṇuṃ dvijatvaṃ tyaja suvrata |
ārādhito'si bhūpena kṣuveṇa khalabuddhinā
||7||त्वां जानेहं हरिं विष्णुं द्विजत्वं त्यज सुव्रत ।
आराधितोऽसि भूपेन क्षुवेण खलबुद्धिना
jāne tavaiva bhagavan bhaktavatsalatāṃ hare |
chalaṃ tyaja svarūpaṃ hi svīkuru smara śaṃkaram
||8||जाने तवैव भगवन् भक्तवत्सलतां हरे ।
छलं त्यज स्वरूपं हि स्वीकुरु स्मर शंकरम्
asti cetkasyacidbhītirbhavārcanaratasya me |
vaktumarhasi yatnena satyadhāraṇapūrvakam
||9||अस्ति चेत्कस्यचिद्भीतिर्भवार्चनरतस्य मे ।
वक्तुमर्हसि यत्नेन सत्यधारणपूर्वकम्
vadāmi na mṛṣā kvāpi śivasmaraṇasaktadhīḥ |
na bibhemi jagatyasmindevadaityādikādapi
||10||वदामि न मृषा क्वापि शिवस्मरणसक्तधीः ।
न बिभेमि जगत्यस्मिन्देवदैत्यादिकादपि
viṣṇuruvāca
bhayaṃ dadhīca sarvatra naṣṭaṃ ca tava suvrata |
bhavārcanarato yasmādbhavānsarvajña eva ca
||11||भयं दधीच सर्वत्र नष्टं च तव सुव्रत ।
भवार्चनरतो यस्माद्भवान्सर्वज्ञ एव च
bibhemīti sakṛdvaktumarhasi tvaṃ namastava |
niyogānmama rājendra kṣuvāt pratisahasya ca
||12||बिभेमीति सकृद्वक्तुमर्हसि त्वं नमस्तव ।
नियोगान्मम राजेन्द्र क्षुवात् प्रतिसहस्य च
brahmovāca
evaṃ śrutvāpi tadvākyaṃ viṣṇossa tu mahāmuniḥ |
vihasya nirbhayaḥ prāha dadhīcaśśaivasattamaḥ
||13||एवं श्रुत्वापि तद्वाक्यं विष्णोस्स तु महामुनिः ।
विहस्य निर्भयः प्राह दधीचश्शैवसत्तमः
dadhīca uvāca
na bibhemi sadā kvāpi kutaścidapi kiṃcana |
prabhāvāddevadevasya śaṃbhossākṣātpinākinaḥ
||14||न बिभेमि सदा क्वापि कुतश्चिदपि किंचन ।
प्रभावाद्देवदेवस्य शंभोस्साक्षात्पिनाकिनः
brahmovāca
tatastasya muneḥ śrutvā vacanaṃ kupito hariḥ |
cakramudyamya saṃtasthau didhakṣumunisattamam
||15||ततस्तस्य मुनेः श्रुत्वा वचनं कुपितो हरिः ।
चक्रमुद्यम्य संतस्थौ दिधक्षुमुनिसत्तमम्
abhavatkuṃṭhitaṃ tatra vipre cakraṃ sudāruṇam |
prabhāvācca tadīśasya nṛpatessaṃnidhāvapi
||16||अभवत्कुंठितं तत्र विप्रे चक्रं सुदारुणम् ।
प्रभावाच्च तदीशस्य नृपतेस्संनिधावपि
dṛṣṭvā taṃ kuṃṭhitāsyaṃ taccakraṃ viṣṇuṃ jagāda ha |
dadhīcassasmitaṃ sākṣātsadasadvyakti kāraṇam
||17||दृष्ट्वा तं कुंठितास्यं तच्चक्रं विष्णुं जगाद ह ।
दधीचस्सस्मितं साक्षात्सदसद्व्यक्ति कारणम्
dadhīca uvāca
bhagavan bhavatā labdhaṃ purātīva sudāruṇam |
sudarśanamiti khyātaṃ cakraṃ viṣṇoḥ prayatnataḥ |
bhavasya tacchubhaṃ cakraṃ na jighāṃsati māmiha
||18||भगवन् भवता लब्धं पुरातीव सुदारुणम् ।
सुदर्शनमिति ख्यातं चक्रं विष्णोः प्रयत्नतः ।
भवस्य तच्छुभं चक्रं न जिघांसति मामिह
bhagavānatha kruddho'smai sarvāstrāṇi kramāddhariḥ |
brahmāstrādyaiḥ śaraiścāstraiḥ prayatnaṃ kartumarhasi
||19||भगवानथ क्रुद्धोऽस्मै सर्वास्त्राणि क्रमाद्धरिः ।
ब्रह्मास्त्राद्यैः शरैश्चास्त्रैः प्रयत्नं कर्तुमर्हसि
brahmovāca
sa tasya vacanaṃ śrutvā dṛṣṭvā nrvīryyamānuṣam |
sasarjātha krudhā tasmai sarvāstrāṇi kramāddhariḥ
||20||स तस्य वचनं श्रुत्वा दृष्ट्वा नि्र्वीर्य्यमानुषम् ।
ससर्जाथ क्रुधा तस्मै सर्वास्त्राणि क्रमाद्धरिः
cakrurdevāstatastasya viṣṇossāhāyyamādarāt |
dvijenaikena saṃyoddhuṃ prasṛtasya vibuddhayaḥ
||21||चक्रुर्देवास्ततस्तस्य विष्णोस्साहाय्यमादरात् ।
द्विजेनैकेन संयोद्धुं प्रसृतस्य विबुद्धयः
cikṣipuḥ svāni svānyāśu śastrāṇyastrāṇi sarvataḥ |
dadhīcopari vegena śakrādyā haripākṣikāḥ
||22||चिक्षिपुः स्वानि स्वान्याशु शस्त्राण्यस्त्राणि सर्वतः ।
दधीचोपरि वेगेन शक्राद्या हरिपाक्षिकाः
kuśamuṣṭimathādāya dadhīcassaṃsmaran śivam |
sasarja sarvadevebhyo vajrāsthi sarvato vaśī
||23||कुशमुष्टिमथादाय दधीचस्संस्मरन् शिवम् ।
ससर्ज सर्वदेवेभ्यो वज्रास्थि सर्वतो वशी
śaṃkarasya prabhāvāttu kuśamuṣṭirmunerhi sā |
divyaṃ triśūlamabhavat kālāgnisadṛśaṃ mune
||24||शंकरस्य प्रभावात्तु कुशमुष्टिर्मुनेर्हि सा ।
दिव्यं त्रिशूलमभवत् कालाग्निसदृशं मुने
dagdhuṃ devān matiṃ cakre sāyudhaṃ saśikhaṃ ca tat |
prajvalatsarvataśśaivaṃ yugāṃtāgryadhikaprabham
||25||दग्धुं देवान् मतिं चक्रे सायुधं सशिखं च तत् ।
प्रज्वलत्सर्वतश्शैवं युगांताग्र्यधिकप्रभम्
nārāyaṇendumukhyaistu devaiḥ kṣiptāni yāni ca |
āyudhāni samastāni praṇemustriśikhaṃ ca tat |
devāśca dudruvussarve dhvastavīryā divaukasaḥ |
tasthau tatra harirbhītaḥ kevalaṃ māyināṃ varaḥ
||27||नारायणेन्दुमुख्यैस्तु देवैः क्षिप्तानि यानि च ।
आयुधानि समस्तानि प्रणेमुस्त्रिशिखं च तत् ।
देवाश्च दुद्रुवुस्सर्वे ध्वस्तवीर्या दिवौकसः ।
तस्थौ तत्र हरिर्भीतः केवलं मायिनां वरः
sasarja bhagavān viṣṇuḥ svadehātpuruṣottamaḥ |
ātmanassadṛśān divyān lakṣalakṣāyutān gaṇān
||28||ससर्ज भगवान् विष्णुः स्वदेहात्पुरुषोत्तमः ।
आत्मनस्सदृशान् दिव्यान् लक्षलक्षायुतान् गणान्
te cāpi yuyudhustatra vīrā viṣṇugaṇāstataḥ |
muninaikena devarṣe dadhīcena śivātmanā
||29||ते चापि युयुधुस्तत्र वीरा विष्णुगणास्ततः ।
मुनिनैकेन देवर्षे दधीचेन शिवात्मना
tato viṣṇugaṇān tānvai niyudhya bahuśo raṇe |
dadāha sahasā sarvān dadhī caśśaiva sattamaḥ
||30||ततो विष्णुगणान् तान्वै नियुध्य बहुशो रणे ।
ददाह सहसा सर्वान् दधी चश्शैव सत्तमः
tatastadvismayāthāya dadhīcesya munerhariḥ |
viśvamūrtirabhūcchīghraṃ mahāmāyāviśāradaḥ
||31||ततस्तद्विस्मयाथाय दधीचेस्य मुनेर्हरिः ।
विश्वमूर्तिरभूच्छीघ्रं महामायाविशारदः
tasya dehe hareḥ sākṣādapaśyaddvijasattamaḥ |
dadhīco devatādīnāṃ jīvānāṃ ca sahasrakam
||32||तस्य देहे हरेः साक्षादपश्यद्द्विजसत्तमः ।
दधीचो देवतादीनां जीवानां च सहस्रकम्
bhūtānāṃ koṭayaścaiva gaṇānāṃ koṭayastathā |
aṃḍānāṃ koṭayaścaiva viśvamūtastanau tadā
||33||भूतानां कोटयश्चैव गणानां कोटयस्तथा ।
अंडानां कोटयश्चैव विश्वमूतस्तनौ तदा
dṛṣṭvaitadakhilaṃ tatra cyāvanissatataṃ tadā |
viṣṇumāha jagannāthaṃ jagatstu vamajaṃ vibhum
||34||दृष्ट्वैतदखिलं तत्र च्यावनिस्सततं तदा ।
विष्णुमाह जगन्नाथं जगत्स्तु वमजं विभुम्
dadhīca uvāca
māyāṃ tyaja mahābāho pratibhāso vicārataḥ |
vijñātāni sahasrāṇi durvijñeyāni mādhava
||35||मायां त्यज महाबाहो प्रतिभासो विचारतः ।
विज्ञातानि सहस्राणि दुर्विज्ञेयानि माधव
mayi paśya jagatsarvaṃ tvayā yuktamataṃdritaḥ |
brahmāṇaṃ ca tathā rudraṃ divyāṃ dṛṣṭiṃ dadāmi te
||36||मयि पश्य जगत्सर्वं त्वया युक्तमतंद्रितः ।
ब्रह्माणं च तथा रुद्रं दिव्यां दृष्टिं ददामि ते
brahmovāca
ityuktvā darśayāmāsa svatanau nikhilaṃ muniḥ |
brahmāṃḍaṃ cyāvaniśśaṃbhutejasā pūrṇadehakaḥ
||37||इत्युक्त्वा दर्शयामास स्वतनौ निखिलं मुनिः ।
ब्रह्मांडं च्यावनिश्शंभुतेजसा पूर्णदेहकः
dadāha viṣṇuṃ deveśaṃ dadhīcaśśaivasattamaḥ |
saṃsmarañ śaṃkaraṃ citte vihasan vibhayassudhīḥ
||38||ददाह विष्णुं देवेशं दधीचश्शैवसत्तमः ।
संस्मरञ् शंकरं चित्ते विहसन् विभयस्सुधीः
dadhīca uvāca
māyayā tvanayā kiṃ vā maṃtraśaktyātha vā hare |
satkāmāyāmimāṃ tasmādyoddhumarhasi yatnataḥ
||39||मायया त्वनया किं वा मंत्रशक्त्याथ वा हरे ।
सत्कामायामिमां तस्माद्योद्धुमर्हसि यत्नतः
brahmovāca
etacchutvā munestasya vacanaṃ nirbhayastadā |
śaṃbhutejomayaṃ viṣṇuścukopātīva taṃ munim
||40||एतच्छुत्वा मुनेस्तस्य वचनं निर्भयस्तदा ।
शंभुतेजोमयं विष्णुश्चुकोपातीव तं मुनिम्
devāśca dudruvurbhūyo devaṃ nārāyaṇaṃ ca tam |
yoddhukāmāśca muninā dadhīcena pratāpinā
||41||देवाश्च दुद्रुवुर्भूयो देवं नारायणं च तम् ।
योद्धुकामाश्च मुनिना दधीचेन प्रतापिना
etasminnaṃtare tatrāgamanmatsaṃgataḥ kṣuvaḥ |
avārayaṃtaṃ niśceṣṭaṃ padmayoniṃ hariṃ surān
||42||एतस्मिन्नंतरे तत्रागमन्मत्संगतः क्षुवः ।
अवारयंतं निश्चेष्टं पद्मयोनिं हरिं सुरान्
niśamya vacanaṃ me hi brāhmaṇo na vinirjitaḥ |
jagāma nikaṭaṃ tasya praṇanāma muniṃ hariḥ
||43||निशम्य वचनं मे हि ब्राह्मणो न विनिर्जितः ।
जगाम निकटं तस्य प्रणनाम मुनिं हरिः
kṣuvo dīnataro bhūtvā gatvā tatra munīśvaram |
dadhīcamabhivādyaiva prārthayāmāsa viklavaḥ
||44||क्षुवो दीनतरो भूत्वा गत्वा तत्र मुनीश्वरम् ।
दधीचमभिवाद्यैव प्रार्थयामास विक्लवः
kṣuva uvāca
prasīda muniśārdūla śivabhaktaśiromaṇe |
prasīda parameśāna durlakṣye durjanaissaha
||45||प्रसीद मुनिशार्दूल शिवभक्तशिरोमणे ।
प्रसीद परमेशान दुर्लक्ष्ये दुर्जनैस्सह
brahmovāca
ityākarṇya vacastasya rājñassuragaṇasya hi |
anujagrāha taṃ vipro dadhīcastapasāṃ nidhiḥ
||46||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राज्ञस्सुरगणस्य हि ।
अनुजग्राह तं विप्रो दधीचस्तपसां निधिः
atha dṛṣṭvā rameśādīn krodhavihvalito muniḥ |
hṛdi smṛtvā śivaṃ viṣṇuṃ śaśāpa ca surānapi
||47||अथ दृष्ट्वा रमेशादीन् क्रोधविह्वलितो मुनिः ।
हृदि स्मृत्वा शिवं विष्णुं शशाप च सुरानपि
dadhīca uvāca
rudrakopāgninā devāssadeveṃdrā munīśvarāḥ |
dhvastā bhavaṃtu devena viṣṇunā ca samaṃ gaṇaiḥ
||48||रुद्रकोपाग्निना देवास्सदेवेंद्रा मुनीश्वराः ।
ध्वस्ता भवंतु देवेन विष्णुना च समं गणैः
brahmovāca
evaṃ śaptvā surān prekṣya kṣuvamāha tato muniḥ |
devaiśca pūjyo rājendra nṛpaiścaiva dvijottamaḥ
||49||एवं शप्त्वा सुरान् प्रेक्ष्य क्षुवमाह ततो मुनिः ।
देवैश्च पूज्यो राजेन्द्र नृपैश्चैव द्विजोत्तमः
brāhmaṇā eva rājendra balinaḥ prabhaviṣṇavaḥ |
ityuktvā sa sphuṭa vipraḥ praviveśa nijāśramam
||50||ब्राह्मणा एव राजेन्द्र बलिनः प्रभविष्णवः ।
इत्युक्त्वा स स्फुट विप्रः प्रविवेश निजाश्रमम्
dadhīcamabhivaṃdyaiva kṣuvo nijagṛhaṃ gataḥ |
viṣṇurjagāma svaṃ lokaṃ suraissaha yathāgatam
||51||दधीचमभिवंद्यैव क्षुवो निजगृहं गतः ।
विष्णुर्जगाम स्वं लोकं सुरैस्सह यथागतम्
tadevaṃ tīrthamabhavat sthāneśvara iti smṛtam |
sthāneśvaramanuprāpya śivasāyujyamāpnuyāt
||52||तदेवं तीर्थमभवत् स्थानेश्वर इति स्मृतम् ।
स्थानेश्वरमनुप्राप्य शिवसायुज्यमाप्नुयात्
kathitastava saṃkṣepādvādaḥ kṣuvadadhīcayoḥ |
nṛpāptaśāpayostāta brahmaviṣṇvoḥ śivaṃ vinā
||53||कथितस्तव संक्षेपाद्वादः क्षुवदधीचयोः ।
नृपाप्तशापयोस्तात ब्रह्मविष्ण्वोः शिवं विना
ya idaṃ kīttayennityaṃ vādaṃ kṣuvadadhīcayoḥ |
jitvāpamṛtyuṃ dehānte brahmalokaṃ prayāti saḥ
||54||य इदं कीत्तयेन्नित्यं वादं क्षुवदधीचयोः ।
जित्वापमृत्युं देहान्ते ब्रह्मलोकं प्रयाति सः
raṇe yaḥ kīrtayitvedaṃ praviśettasya sarvadā |
mṛtyubhītibhavennaiva vijayī ca bhaviṣyati
||55||रणे यः कीर्तयित्वेदं प्रविशेत्तस्य सर्वदा ।
मृत्युभीतिभवेन्नैव विजयी च भविष्यति
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ dvitīye satīkhaṇḍe viṣṇudadhīcayuddhavarṇano nāma navatriṃśo'dhyāyaḥ || 39 ||