śivāśivavihāravarṇanam
brahmovāca
kadācidatha dakṣasya tanayā jaladāgame |
kailāsakṣmābhṛtaḥ prāha prasthasthaṃ vṛṣabhadhvajam
||1||कदाचिदथ दक्षस्य तनया जलदागमे ।
कैलासक्ष्माभृतः प्राह प्रस्थस्थं वृषभध्वजम्
satyuvāca
deva deva mahādeva śaṃbho matprāṇavallabha |
śṛṇu me vacanaṃ nātha śrutvā tatkuru mānada
||2||देव देव महादेव शंभो मत्प्राणवल्लभ ।
शृणु मे वचनं नाथ श्रुत्वा तत्कुरु मानद
ghanāgamoyaṃ saṃprāptaḥ kālaḥ paramadussahaḥ |
anekavarṇameghaughāssaṃgītāṃbaradikcayāḥ
||3||घनागमोयं संप्राप्तः कालः परमदुस्सहः ।
अनेकवर्णमेघौघास्संगीतांबरदिक्चयाः
vivāṃti vātā hṛdayaṃ hārayaṃtīta veginaḥ |
kadaṃbarajasā dhautāḥ pāthobinduvikarṣaṇāḥ
||4||विवांति वाता हृदयं हारयंतीत वेगिनः ।
कदंबरजसा धौताः पाथोबिन्दुविकर्षणाः
meghānāṃ garjitairuccairdhārāsāraṃ vimuṃcatām |
vidyutpatākināṃ tīvraḥ kṣubdhaṃ syātkasya no manaḥ
||5||मेघानां गर्जितैरुच्चैर्धारासारं विमुंचताम् ।
विद्युत्पताकिनां तीव्रः क्षुब्धं स्यात्कस्य नो मनः
na sūryo dṛśyate nāpi meghacchanno niśāpatiḥ |
divāpi rātrivadbhāti virahi vyasanākaraḥ
||6||न सूर्यो दृश्यते नापि मेघच्छन्नो निशापतिः ।
दिवापि रात्रिवद्भाति विरहि व्यसनाकरः
meghānaikatra tiṣṭhaṃto dhvananta pavaneritāḥ |
pataṃta iva lokānāṃ dṛśyaṃte mūrdhni śaṃkara
||7||मेघानैकत्र तिष्ठंतो ध्वनन्त पवनेरिताः ।
पतंत इव लोकानां दृश्यंते मूर्ध्नि शंकर
vātāhatā mahāvṛkṣā nartaṃta iva cāṃbare |
dṛśyaṃte hara bhīrūṇāṃ trāsadāḥ kāmukepsitā
||8||वाताहता महावृक्षा नर्तंत इव चांबरे ।
दृश्यंते हर भीरूणां त्रासदाः कामुकेप्सिता
snigdhanīlāṃjanasyāśu sadivaughasya pṛṣṭhataḥ |
balākarājī vātyuccairyamunāpṛṣṭhaphenavat
||9||स्निग्धनीलांजनस्याशु सदिवौघस्य पृष्ठतः ।
बलाकराजी वात्युच्चैर्यमुनापृष्ठफेनवत्
kṣapākṣayeṣavalayaṃ dṛśyate kālikāgatā |
aṃbudhāviva saṃdīptapāvako vaḍavāmukhaḥ
||10||क्षपाक्षयेषवलयं दृश्यते कालिकागता ।
अंबुधाविव संदीप्तपावको वडवामुखः
prārohaṃtīha sasyāni maṃdiraṃ prāṅgaṇeṣvapi |
kimanyatra virūpākṣa sasyaudbhūtiṃ vadāmyaham
||11||प्रारोहंतीह सस्यानि मंदिरं प्राङ्गणेष्वपि ।
किमन्यत्र विरूपाक्ष सस्यौद्भूतिं वदाम्यहम्
śyāmalai rājatairaktairviśadoyaṃ himācalaḥ |
maṃdarāśrayameghaughaḥ patrairdugdhāṃbudhiryathā
||12||श्यामलै राजतैरक्तैर्विशदोयं हिमाचलः ।
मंदराश्रयमेघौघः पत्रैर्दुग्धांबुधिर्यथा
asamaśrīśca kuṭilaṃ bheje yasyātha kiṃśukān |
uccāvacān kalau lakṣmīrgantā saṃtyajya sajjanān
||13||असमश्रीश्च कुटिलं भेजे यस्याथ किंशुकान् ।
उच्चावचान् कलौ लक्ष्मीर्गन्ता संत्यज्य सज्जनान्
maṃdārastana pīlūnāṃ śabdena hṛṣitā muhuḥ |
kekāyaṃte prativane satataṃ pṛṣṭhasūcakam
||14||मंदारस्तन पीलूनां शब्देन हृषिता मुहुः ।
केकायंते प्रतिवने सततं पृष्ठसूचकम्
meghotsukānāṃ madhuraścātakānāṃ manoharaḥ |
dhārāsāraśaraistāpaṃ petuḥ pratipathodgatam
||15||मेघोत्सुकानां मधुरश्चातकानां मनोहरः ।
धारासारशरैस्तापं पेतुः प्रतिपथोद्गतम्
meghānāṃ paśya maddehe durnayaṃ karakotkaraiḥ |
ye chādayaṃtyanugate mayūrāṃścātakāṃstathā
||16||मेघानां पश्य मद्देहे दुर्नयं करकोत्करैः ।
ये छादयंत्यनुगते मयूरांश्चातकांस्तथा
śikhasāraṃgayordṛṣṭvā mitrādapi parābhavam |
harṣaṃ gacchaṃti giriśaṃ vidūramapi mānasam
||17||शिखसारंगयोर्दृष्ट्वा मित्रादपि पराभवम् ।
हर्षं गच्छंति गिरिशं विदूरमपि मानसम्
etasminviṣame kāle nīlaṃ kākāścakorakāḥ |
kurvaṃti tvāṃ vinā gehān kathaṃ śāṃtimavāpsyasi
||18||एतस्मिन्विषमे काले नीलं काकाश्चकोरकाः ।
कुर्वंति त्वां विना गेहान् कथं शांतिमवाप्स्यसि
mahatīvādya no bhītirmā meghotthā pinākadhṛk |
yatasva yasmādvāsāya māciraṃ vacanānmama
||19||महतीवाद्य नो भीतिर्मा मेघोत्था पिनाकधृक् ।
यतस्व यस्माद्वासाय माचिरं वचनान्मम
kailāse vā himādrau vā mahākāśyāmatha kṣitau |
tatropayogyaṃ saṃvāsaṃ kuru tvaṃ vṛṣabhadhvaja
||20||कैलासे वा हिमाद्रौ वा महाकाश्यामथ क्षितौ ।
तत्रोपयोग्यं संवासं कुरु त्वं वृषभध्वज
brahmovāca
evamuktastayā śaṃbhurdākṣāyaṇyā tathā'sakṛta |
saṃjahāsa ca śīrṣasthacandraraśmismitālayam
||21||एवमुक्तस्तया शंभुर्दाक्षायण्या तथाऽसकृत ।
संजहास च शीर्षस्थचन्द्ररश्मिस्मितालयम्
athovāca satīṃ devīṃ smitabhinnauṣṭhasaṃpuṭaḥ |
mahātmā sarvatattvajñastoṣayanparameśvaraḥ
||22||अथोवाच सतीं देवीं स्मितभिन्नौष्ठसंपुटः ।
महात्मा सर्वतत्त्वज्ञस्तोषयन्परमेश्वरः
īśvaraḥ uvāca
yatra prītyai mayā kāryo vāsastava manohare |
meghāstatra na gaṃtāraḥ kadācidapi matpriye
||23||यत्र प्रीत्यै मया कार्यो वासस्तव मनोहरे ।
मेघास्तत्र न गंतारः कदाचिदपि मत्प्रिये
meghā nitaṃbaparyaṃtaṃ saṃcaraṃti mahībhṛtaḥ |
sadā prāleyasānostu varṣāsvapi manohare
||24||मेघा नितंबपर्यंतं संचरंति महीभृतः ।
सदा प्रालेयसानोस्तु वर्षास्वपि मनोहरे
kailāsasya tathā devi pādagāḥ prāyaśo ghanāḥ |
saṃcaraṃti na gacchaṃti tata ūrddhvaṃ kadācana
||25||कैलासस्य तथा देवि पादगाः प्रायशो घनाः ।
संचरंति न गच्छंति तत ऊर्द्ध्वं कदाचन
sumerorvā girerūrddhvaṃ na gacchaṃti balāhakāḥ |
jambūmūlaṃ samāsādya puṣkarāvartakādayaḥ
||26||सुमेरोर्वा गिरेरूर्द्ध्वं न गच्छंति बलाहकाः ।
जम्बूमूलं समासाद्य पुष्करावर्तकादयः
ityukteṣu girīndreṣu yasyopari bhaveddhi te |
manorucirnivāsāya tamācakṣva drutaṃ hi me
||27||इत्युक्तेषु गिरीन्द्रेषु यस्योपरि भवेद्धि ते ।
मनोरुचिर्निवासाय तमाचक्ष्व द्रुतं हि मे
svecchāvihāraistava kautukāni suvarṇapakṣānilavṛndavṛndaiḥ |
śabdottaraṃgairmadhurasvanaistairmudopageyāni girau himotthe
||28||स्वेच्छाविहारैस्तव कौतुकानि सुवर्णपक्षानिलवृन्दवृन्दैः ।
शब्दोत्तरंगैर्मधुरस्वनैस्तैर्मुदोपगेयानि गिरौ हिमोत्थे
siddhāṅganāste racitāsanā bhuvamicchaṃti caivopahṛtaṃ sakautukam |
svecchāvihāre maṇikuṭṭime girau kurvanti ceṣyaṃti phalādidānakaiḥ
||29||सिद्धाङ्गनास्ते रचितासना भुवमिच्छंति चैवोपहृतं सकौतुकम् ।
स्वेच्छाविहारे मणिकुट्टिमे गिरौ कुर्वन्ति चेष्यंति फलादिदानकैः
phaṇīndrakanyā girikanyakāśca yā nāgakanyāśca turaṃgamukhyāḥ |
sarvāstu tāste satataṃ sahāyatāṃ samācariṣyaṃtyanumodavibhramaiḥ
||30||फणीन्द्रकन्या गिरिकन्यकाश्च या नागकन्याश्च तुरंगमुख्याः ।
सर्वास्तु तास्ते सततं सहायतां समाचरिष्यंत्यनुमोदविभ्रमैः
rūpaṃ tadevamatulaṃ vadanaṃ sucāru dṛṣṭvāṃganā nijavapurnijakāṃtisahyam |
helā nije vapuṣi rūpagaṇeṣu nityaṃ kartāra ityanimiṣekṣaṇacārurūpāḥ
||31||रूपं तदेवमतुलं वदनं सुचारु दृष्ट्वांगना निजवपुर्निजकांतिसह्यम् ।
हेला निजे वपुषि रूपगणेषु नित्यं कर्तार इत्यनिमिषेक्षणचारुरूपाः
yā menakā parvatarāja jāyā rūpairguṇaiḥ khyātavatī triloke |
sā cāpi te tatra manonumodaṃ nityaṃ kariṣyatyanunāthanādyaiḥ
||32||या मेनका पर्वतराज जाया रूपैर्गुणैः ख्यातवती त्रिलोके ।
सा चापि ते तत्र मनोनुमोदं नित्यं करिष्यत्यनुनाथनाद्यैः
puraṃ hi vargairgiṃrirājavaṃdyaiḥ prītiṃ vicinvadbhirudārarūpā |
śikṣā sadā te khalu śocitāpi kāryā'nvahaṃ prītiyutā guṇādyaiḥ
||33||पुरं हि वर्गैर्गिंरिराजवंद्यैः प्रीतिं विचिन्वद्भिरुदाररूपा ।
शिक्षा सदा ते खलु शोचितापि कार्याऽन्वहं प्रीतियुता गुणाद्यैः
vicitraiḥ kokilālāpamodaiḥ kuṃjagaṇāvṛtam |
sadā vasaṃtaprabhavaṃ gaṃtumicchasi kiṃ priye
||34||विचित्रैः कोकिलालापमोदैः कुंजगणावृतम् ।
सदा वसंतप्रभवं गंतुमिच्छसि किं प्रिये
nānābahujalāpūrṇasaraśśīta samāvṛtam |
padminīśataśoyuktamacalendraṃ himālayam
||35||नानाबहुजलापूर्णसरश्शीत समावृतम् ।
पद्मिनीशतशोयुक्तमचलेन्द्रं हिमालयम्
sarvakāmapradairvṛkṣaiśśādvalaiḥ kalpasaṃjñakaiḥ |
sakṣaṇaṃ paśya kusumānyathāśvakari govraje
||36||सर्वकामप्रदैर्वृक्षैश्शाद्वलैः कल्पसंज्ञकैः ।
सक्षणं पश्य कुसुमान्यथाश्वकरि गोव्रजे
praśāṃtaśvāpadagaṇaṃ munibhiryatibhirvṛtam |
devālayaṃ mahāmāye nānāmṛgagaṇairyutam
||37||प्रशांतश्वापदगणं मुनिभिर्यतिभिर्वृतम् ।
देवालयं महामाये नानामृगगणैर्युतम्
sphaṭika svarṇavaprādyai rājataiśca virājitam |
mānasādisaroraṃgairabhitaḥ pariśobhitam
||38||स्फटिक स्वर्णवप्राद्यै राजतैश्च विराजितम् ।
मानसादिसरोरंगैरभितः परिशोभितम्
hiraṇmayai ratnanālaiḥ paṃkajairmukulairvṛtam |
śiśumāraistathāsaṃkhyaiḥ kacchapairmakaraiḥ karaiḥ
||39||हिरण्मयै रत्ननालैः पंकजैर्मुकुलैर्वृतम् ।
शिशुमारैस्तथासंख्यैः कच्छपैर्मकरैः करैः
niṣevitaṃ maṃjulaiśca tathā nīlotpalādibhiḥ |
deveśi tasmānmuktaiśca sarvagaṃdhaiśca kuṃkumaiḥ
||40||निषेवितं मंजुलैश्च तथा नीलोत्पलादिभिः ।
देवेशि तस्मान्मुक्तैश्च सर्वगंधैश्च कुंकुमैः
lasadgaṃdhajalaiḥ śubhrairāpūrṇaiḥ svacchakāṃtibhiḥ |
śādvalaistaruṇaistuṃgaistīrasthairupaśobhitam
||41||लसद्गंधजलैः शुभ्रैरापूर्णैः स्वच्छकांतिभिः ।
शाद्वलैस्तरुणैस्तुंगैस्तीरस्थैरुपशोभितम्
nṛtyadbhiriva śākhoṭairvarjayaṃtaṃ svasaṃbhavam |
kāmadevaissārasaiśca mattacakrāṃgaśobhitaiḥ
||42||नृत्यद्भिरिव शाखोटैर्वर्जयंतं स्वसंभवम् ।
कामदेवैस्सारसैश्च मत्तचक्रांगशोभितैः
madhurārāvibhirmodakāribhirbhramarādibhiḥ |
śabdāyamānaṃ ca mudā kāmoddīpanakārakam
||43||मधुराराविभिर्मोदकारिभिर्भ्रमरादिभिः ।
शब्दायमानं च मुदा कामोद्दीपनकारकम्
vāsavasya kuberasya yamasya varuṇasya ca |
agneḥ koṇaparājasya mārutasya parasya ca
||44||वासवस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च ।
अग्नेः कोणपराजस्य मारुतस्य परस्य च
purībhiśśobhiśikharaṃ meroruccaissurālayam |
raṃbhāśacīmenakādiraṃbhorugaṇasevitam
||45||पुरीभिश्शोभिशिखरं मेरोरुच्चैस्सुरालयम् ।
रंभाशचीमेनकादिरंभोरुगणसेवितम्
kiṃ tvamicchasi sarveṣāṃ parvatānāṃ hi bhūbhṛtām |
sārabhūte mahāramye saṃvihartuṃ mahāgirau
||46||किं त्वमिच्छसि सर्वेषां पर्वतानां हि भूभृताम् ।
सारभूते महारम्ये संविहर्तुं महागिरौ
tatra devī sakhiyutā sāpsarogaṇamaṃḍitā |
nityaṃ kariṣyati śacī tava yogyāṃ sahāyatām
||47||तत्र देवी सखियुता साप्सरोगणमंडिता ।
नित्यं करिष्यति शची तव योग्यां सहायताम्
athavā mama kailāse parvateṃdre sadāśraye |
sthānamicchasi vitteśapurīparivirājite
||48||अथवा मम कैलासे पर्वतेंद्रे सदाश्रये ।
स्थानमिच्छसि वित्तेशपुरीपरिविराजिते
gaṃgājalaughaprayate pūrṇacandrasamaprabhe |
darīṣu sānuṣu sadā brahmakanyābhyudīrite
||49||गंगाजलौघप्रयते पूर्णचन्द्रसमप्रभे ।
दरीषु सानुषु सदा ब्रह्मकन्याभ्युदीरिते
nānāmṛgagaṇairyukte padmākaraśatāvṛte |
sarvairguṇaiśca sadvastusumerorapi suṃdari
||50||नानामृगगणैर्युक्ते पद्माकरशतावृते ।
सर्वैर्गुणैश्च सद्वस्तुसुमेरोरपि सुंदरि
sthāneṣveteṣu yatrāpi tavāṃtaḥkaraṇe spṛhā |
taṃ drutaṃ me samācakṣva vāsakartāsmi tatra te
||51||स्थानेष्वेतेषु यत्रापि तवांतःकरणे स्पृहा ।
तं द्रुतं मे समाचक्ष्व वासकर्तास्मि तत्र ते
brahmovāca
itīrite śaṃkareṇa tadā dākṣāyaṇī śanaiḥ |
idamāha mahādevaṃ lakṣaṇaṃ svaprakāśanam
||52||इतीरिते शंकरेण तदा दाक्षायणी शनैः ।
इदमाह महादेवं लक्षणं स्वप्रकाशनम्
satyuvāca
himādrāveva vasitumahamicche tvayā saha |
na cirātkuru saṃvāsaṃ tasminneva mahāgirau
||53||हिमाद्रावेव वसितुमहमिच्छे त्वया सह ।
न चिरात्कुरु संवासं तस्मिन्नेव महागिरौ
brahmovāca
atha tadvākyamākarṇya haraḥ paramamohitaḥ |
himādriśikharaṃ tuṃgaṃ dākṣāyaṇyā samaṃ yayau
||54||अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य हरः परममोहितः ।
हिमाद्रिशिखरं तुंगं दाक्षायण्या समं ययौ
siddhāṃganāgaṇayutamagamyaṃ caiva pakṣibhiḥ |
agamacchikharaṃ ramyaṃ sarasīvanarājitam
||55||सिद्धांगनागणयुतमगम्यं चैव पक्षिभिः ।
अगमच्छिखरं रम्यं सरसीवनराजितम्
vicitrarūpaiḥ kamalaiḥ śikharaṃ ratnakarburam |
bālārkasadṛśaṃ śaṃbhurāsasāda satīsakhaḥ
||56||विचित्ररूपैः कमलैः शिखरं रत्नकर्बुरम् ।
बालार्कसदृशं शंभुराससाद सतीसखः
sphaṭikābhramaye tasmin śādavaladrumarājite vicitrapuṣpāvalibhissarasobhiśca saṃyute
||57||स्फटिकाभ्रमये तस्मिन् शादवलद्रुमराजिते विचित्रपुष्पावलिभिस्सरसोभिश्च संयुते
praphullataruśākhāgraṃ guṃjadbhramarasevitam|
paṃkeruhaiḥ praphullaiśca nīlotpalacayaistathā
||58||प्रफुल्लतरुशाखाग्रं गुंजद्भ्रमरसेवितम्।
पंकेरुहैः प्रफुल्लैश्च नीलोत्पलचयैस्तथा
śobhitaṃ cakravākādyaiḥ kādaṃbairhaṃsaśaṃkubhiḥ |
pramattasārasaiḥ krauṃcairnīlaskaṃdhaiśca śabditaiḥ
||59||शोभितं चक्रवाकाद्यैः कादंबैर्हंसशंकुभिः ।
प्रमत्तसारसैः क्रौंचैर्नीलस्कंधैश्च शब्दितैः
puṃskokilānāṃ ninadairmadhurairgaṇasevitaiḥ |
turaṃgavadanaissiddhairapsarobhiśca guhyakaiḥ
||60||पुंस्कोकिलानां निनदैर्मधुरैर्गणसेवितैः ।
तुरंगवदनैस्सिद्धैरप्सरोभिश्च गुह्यकैः
vidyādharībhirdevībhiḥ kinnarībhirvihāritam |
puraṃdhrībhiḥ pārvatībhiḥ kanyābhirabhisaṃgatam
||61||विद्याधरीभिर्देवीभिः किन्नरीभिर्विहारितम् ।
पुरंध्रीभिः पार्वतीभिः कन्याभिरभिसंगतम्
vipaṃcītāṃtrikāmattamṛdaṃgapaṭahasvanaiḥ|
nṛtyadbhirapsarobhiśca kautukotthaiśca śobhitam
||62||विपंचीतांत्रिकामत्तमृदंगपटहस्वनैः।
नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च कौतुकोत्थैश्च शोभितम्
devikābhirdīrghikābhirgaṃdhibhissusamāvṛtam |
praphullakusumairnityaṃ sakuṃjairupaśobhitam
||63||देविकाभिर्दीर्घिकाभिर्गंधिभिस्सुसमावृतम् ।
प्रफुल्लकुसुमैर्नित्यं सकुंजैरुपशोभितम्
śailarājapurābhyarṇe śikhare vṛṣabhadhvajaḥ |
saha satyā ciraṃ reme evaṃbhūteṣu śobhanam
||64||शैलराजपुराभ्यर्णे शिखरे वृषभध्वजः ।
सह सत्या चिरं रेमे एवंभूतेषु शोभनम्
tasminsvargasame sthāne divyamānena śaṃkaraḥ |
daśavarṣasahasrāṇi reme satyā samaṃ mudā
||65||तस्मिन्स्वर्गसमे स्थाने दिव्यमानेन शंकरः ।
दशवर्षसहस्राणि रेमे सत्या समं मुदा
sa kadācittatassthānādanyadyāti sthalaṃ haraḥ |
kadācinmeruśikharaṃ devī devavṛtaṃ sadā
||66||स कदाचित्ततस्स्थानादन्यद्याति स्थलं हरः ।
कदाचिन्मेरुशिखरं देवी देववृतं सदा
dvīpānnānā tathodyānavanāni vasudhātalam |
gatvāgatvā punastatrābhyetya reme satīsukham
||67||द्वीपान्नाना तथोद्यानवनानि वसुधातलम् ।
गत्वागत्वा पुनस्तत्राभ्येत्य रेमे सतीसुखम्
na jajñe sa divā rātrau na brahmaṇi tapassamam |
satyāṃ hi manasā śaṃbhuḥ prītimeva cakāra ha
||68||न जज्ञे स दिवा रात्रौ न ब्रह्मणि तपस्समम् ।
सत्यां हि मनसा शंभुः प्रीतिमेव चकार ह
evaṃ mahādevamukhaṃ satyapaśyatsma sarvadā |
mahādevo'pi sarvatra sadādrākṣītsatīmukham
||69||एवं महादेवमुखं सत्यपश्यत्स्म सर्वदा ।
महादेवोऽपि सर्वत्र सदाद्राक्षीत्सतीमुखम्
evamanyonyasaṃsargādanurāgamahīruham |
varddhayāmāsatuḥ kālīśivau bhāvāṃbusecanaiḥ
||70||एवमन्योन्यसंसर्गादनुरागमहीरुहम् ।
वर्द्धयामासतुः कालीशिवौ भावांबुसेचनैः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ dvitīye satīkhaṃḍe śivāśivavihāravarṇanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 ||