kāmaprabhāvamāragaṇotpattivarṇanaḥ
brahmovāca
tasmin gate sānucare śivasthānaṃ ca manmathe |
caritramabhavaccitraṃ tacchṛṇuṣva munīśvara
||1||तस्मिन् गते सानुचरे शिवस्थानं च मन्मथे ।
चरित्रमभवच्चित्रं तच्छृणुष्व मुनीश्वर
gatvā tatra mahāvīro manmatho mohakārakaḥ |
svaprabhāvaṃ tatānāśu mohayāmāsa prāṇinaḥ
||2||गत्वा तत्र महावीरो मन्मथो मोहकारकः ।
स्वप्रभावं ततानाशु मोहयामास प्राणिनः
vasaṃtopi prabhāvaṃ svaṃ cakāra haramohanam |
sarve vṛkṣā ekadaiva praphullā abhavanmune
||3||वसंतोपि प्रभावं स्वं चकार हरमोहनम् ।
सर्वे वृक्षा एकदैव प्रफुल्ला अभवन्मुने
vividhānkṛtavānyatnān ratyā saha manobhavaḥ |
jīvāssarve vaśaṃ yātāssagaṇeśaśśivo na hi
||4||विविधान्कृतवान्यत्नान् रत्या सह मनोभवः ।
जीवास्सर्वे वशं यातास्सगणेशश्शिवो न हि
samadhormadanasyāsanprayāsā nipphalā mune |
jagāma sa mama sthānaṃ nivṛttya vimadastadā
||5||समधोर्मदनस्यासन्प्रयासा निप्फला मुने ।
जगाम स मम स्थानं निवृत्त्य विमदस्तदा
kṛtvā praṇāmaṃ vidhaye mahyaṃ gadgadayā girā |
uvāca madano māṃ codāsīno vimado mune
||6||कृत्वा प्रणामं विधये मह्यं गद्गदया गिरा ।
उवाच मदनो मां चोदासीनो विमदो मुने
kāma uvāca
brahman śaṃbhurmohanīyo na vai yogaparāyaṇaḥ |
na śaktirmama nānyasya tasya śaṃbhorhi mohane
||7||ब्रह्मन् शंभुर्मोहनीयो न वै योगपरायणः ।
न शक्तिर्मम नान्यस्य तस्य शंभोर्हि मोहने
samitreṇa mayā brahmannupāyā vividhāḥ kṛtāḥ |
ratyā sahākhilāste ca niṣphalā abhavañcchive
||8||समित्रेण मया ब्रह्मन्नुपाया विविधाः कृताः ।
रत्या सहाखिलास्ते च निष्फला अभवञ्च्छिवे
śṛṇu brahmanyathā'smābhiḥ kṛtāṃ hi haramohane |
prayāsā vividhāstāta gadatastānmune mama
||9||शृणु ब्रह्मन्यथाऽस्माभिः कृतां हि हरमोहने ।
प्रयासा विविधास्तात गदतस्तान्मुने मम
yadā samādhimāśritya sthitaśśaṃbhurniyaṃtritaḥ |
tadā sugaṃdhivātena śītalenātiveginā
||10||यदा समाधिमाश्रित्य स्थितश्शंभुर्नियंत्रितः ।
तदा सुगंधिवातेन शीतलेनातिवेगिना
udvījayāmi rudraṃ sma nityaṃ mohanakāriṇā |
prayatnato mahādevaṃ samādhisthaṃ trilocanam
||11||उद्वीजयामि रुद्रं स्म नित्यं मोहनकारिणा ।
प्रयत्नतो महादेवं समाधिस्थं त्रिलोचनम्
svasāyakāṃstathā paṃca samādāya śarāsanam |
tasyābhito bhramaṃtastu mohayaṃstadga ṇānaham
||12||स्वसायकांस्तथा पंच समादाय शरासनम् ।
तस्याभितो भ्रमंतस्तु मोहयंस्तद्ग णानहम्
mama praveśamātreṇa suvaśyāssarvajaṃtavaḥ |
abhavadvikṛto naiva śaṃkarassagaṇaḥ prabhuḥ
||13||मम प्रवेशमात्रेण सुवश्यास्सर्वजंतवः ।
अभवद्विकृतो नैव शंकरस्सगणः प्रभुः
yadā himavataḥ prasthaṃ sa gataḥ pramathādhipaḥ |
tatrāgatastadaivāhaṃ saratissamadhurvidhe
||14||यदा हिमवतः प्रस्थं स गतः प्रमथाधिपः ।
तत्रागतस्तदैवाहं सरतिस्समधुर्विधे
yadā meruṃ gato rudro yadā vā nāgakeśaram |
kailāsaṃ vā yadā yātastatrāhaṃ gatavām̐stadā
||15||यदा मेरुं गतो रुद्रो यदा वा नागकेशरम् ।
कैलासं वा यदा यातस्तत्राहं गतवाँस्तदा
yadā tyaktasamādhistu harastasthau kadācana |
tadā tasya puraścakrayugaṃ racitavānaham
||16||यदा त्यक्तसमाधिस्तु हरस्तस्थौ कदाचन ।
तदा तस्य पुरश्चक्रयुगं रचितवानहम्
tacca bhrūyugalaṃ brahman hāvabhāvayutaṃ muhuḥ |
nānābhāvānakārṣīcca dāṃpatyakramamuttamam
||17||तच्च भ्रूयुगलं ब्रह्मन् हावभावयुतं मुहुः ।
नानाभावानकार्षीच्च दांपत्यक्रममुत्तमम्
nīlakaṃṭhaṃ mahādevaṃ sagaṇaṃ tatpuraḥsthitāḥ |
akārṣumohitaṃ bhāvaṃ mṛgāśca pakṣiṇastathā
||18||नीलकंठं महादेवं सगणं तत्पुरःस्थिताः ।
अकार्षुमोहितं भावं मृगाश्च पक्षिणस्तथा
mayūramithunaṃ tatrākārṣīdbhāvaṃ rasotsukam |
vividhāṃ gatimāśritya pārśve tasya purastathā
||19||मयूरमिथुनं तत्राकार्षीद्भावं रसोत्सुकम् ।
विविधां गतिमाश्रित्य पार्श्वे तस्य पुरस्तथा
nālabhadvivaraṃ tasmin kadācidapi maccharaḥ |
satyaṃ bravīmi lokeśa mama śaktirna mohane
||20||नालभद्विवरं तस्मिन् कदाचिदपि मच्छरः ।
सत्यं ब्रवीमि लोकेश मम शक्तिर्न मोहने
madhurapyakarotkarma yuktaṃ yattasya mohane |
tacchṛṇuṣva mahābhāga satyaṃ satyaṃ vadāmyaham
||21||मधुरप्यकरोत्कर्म युक्तं यत्तस्य मोहने ।
तच्छृणुष्व महाभाग सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
caṃpakānkeśarānvālānkāraṇānpāṭalāṃstathā |
nāgakeśarapunnāgānkiṃśukānketakānkarān
||22||चंपकान्केशरान्वालान्कारणान्पाटलांस्तथा ।
नागकेशरपुन्नागान्किंशुकान्केतकान्करान्
māgaṃdhimallikāparṇabharānkuravakāṃstathā |
utphullayati tatra sma yatra tiṣṭhati vai haraḥ
||23||मागंधिमल्लिकापर्णभरान्कुरवकांस्तथा ।
उत्फुल्लयति तत्र स्म यत्र तिष्ठति वै हरः
sarāṃsyutphullapadmāni vījayan malayānilaiḥ |
yatnātsugaṃdhīnyakarodatīva giriśāśrame
||24||सरांस्युत्फुल्लपद्मानि वीजयन् मलयानिलैः ।
यत्नात्सुगंधीन्यकरोदतीव गिरिशाश्रमे
latāssarvāssumanaso dadhuraṃkurasaṃcayān |
vṛkṣāṃkaṃ cirabhāvena veṣṭayaṃti sma tatra ca
||25||लतास्सर्वास्सुमनसो दधुरंकुरसंचयान् ।
वृक्षांकं चिरभावेन वेष्टयंति स्म तत्र च
tānvṛkṣāṃśca supuṣpaughān taiḥ sugaṃdhisamīraṇaiḥ |
dṛṣṭvā kāmavaśaṃ yātā munayopi pare kimu
||26||तान्वृक्षांश्च सुपुष्पौघान् तैः सुगंधिसमीरणैः ।
दृष्ट्वा कामवशं याता मुनयोपि परे किमु
evaṃ satyapi śaṃbhorna dṛṣṭaṃ mohasya kāraṇam |
bhāvamātramakārṣīnno kopo mayyapi śaṃkaraḥ
||27||एवं सत्यपि शंभोर्न दृष्टं मोहस्य कारणम् ।
भावमात्रमकार्षीन्नो कोपो मय्यपि शंकरः
iti sarvamahaṃ dṛṣṭvā jñātvā tasya ca bhāvanām |
vimukhohaṃ śaṃbhumohānniyataṃ te vadāmyaham
||28||इति सर्वमहं दृष्ट्वा ज्ञात्वा तस्य च भावनाम् ।
विमुखोहं शंभुमोहान्नियतं ते वदाम्यहम्
tasya tyaktasamādhestu kṣaṇaṃ no dṛṣṭigocare |
śaknuyāmo vayaṃ sthātuṃ taṃ rudraṃ ko vimohayet
||29||तस्य त्यक्तसमाधेस्तु क्षणं नो दृष्टिगोचरे ।
शक्नुयामो वयं स्थातुं तं रुद्रं को विमोहयेत्
jvaladagniprakāśākṣaṃ jaṭṭārāśikarālinam |
śṛṃgiṇaṃ vīkṣya kassthātuṃ brahman śaknoti tatpuraḥ
||30||ज्वलदग्निप्रकाशाक्षं जट्टाराशिकरालिनम् ।
शृंगिणं वीक्ष्य कस्स्थातुं ब्रह्मन् शक्नोति तत्पुरः
brahmovāca
mano bhavavacaścetthaṃ śrutvāhaṃ caturānanaḥ |
vivakṣurapi nāvocaṃ ciṃtāviṣṭo'bhavaṃ tadā
||31||मनो भववचश्चेत्थं श्रुत्वाहं चतुराननः ।
विवक्षुरपि नावोचं चिंताविष्टोऽभवं तदा
mohanehaṃ samartho na harasyeti manobhavaḥ |
vacaḥ śrutvā mahāduḥkhānniraśvasamahaṃ mune
||32||मोहनेहं समर्थो न हरस्येति मनोभवः ।
वचः श्रुत्वा महादुःखान्निरश्वसमहं मुने
niśśvāsamārutā me hi nānā rūpamahābalaḥ |
jātā gatā lolajihvā lolāścātibhayaṃkarāḥ
||33||निश्श्वासमारुता मे हि नाना रूपमहाबलः ।
जाता गता लोलजिह्वा लोलाश्चातिभयंकराः
avādayaṃta te sarve nānāvādyānasaṃkhyakān |
paṭahādigaṇāstāṃstān vikarālānmahāravān
||34||अवादयंत ते सर्वे नानावाद्यानसंख्यकान् ।
पटहादिगणास्तांस्तान् विकरालान्महारवान्
atha te mama niśśvāsasaṃbhavāśca mahāgaṇāḥ |
mārayacchedayetyūcurbrahmaṇo me puraḥ sthitāḥ
||35||अथ ते मम निश्श्वाससंभवाश्च महागणाः ।
मारयच्छेदयेत्यूचुर्ब्रह्मणो मे पुरः स्थिताः
teṣāṃ tu vadatāṃ' tatra mārayacchedayeti mām |
vacaḥ śrutvā vidhiṃ kāmaḥ pravaktumupacakrame
||36||तेषां तु वदतां' तत्र मारयच्छेदयेति माम् ।
वचः श्रुत्वा विधिं कामः प्रवक्तुमुपचक्रमे
mune'tha māṃ samābhāṣya tān dṛṣṭvā madano gaṇān |
uvāca vārayan brahmangaṇānāmagrataḥ smaraḥ
||37||मुनेऽथ मां समाभाष्य तान् दृष्ट्वा मदनो गणान् ।
उवाच वारयन् ब्रह्मन्गणानामग्रतः स्मरः
kāma uvāca
he brahman he prajānātha sarvasṛṣṭipravartaka |
utpannāḥ ka ime vīrā vikarālā bhayaṃkarāḥ
||38||हे ब्रह्मन् हे प्रजानाथ सर्वसृष्टिप्रवर्तक ।
उत्पन्नाः क इमे वीरा विकराला भयंकराः
kiṃ karmaite kariṣyaṃti kutra sthāsyaṃti vā vidhe |
kinnāmadheyā ete tadvada tatra niyojaya
||39||किं कर्मैते करिष्यंति कुत्र स्थास्यंति वा विधे ।
किन्नामधेया एते तद्वद तत्र नियोजय
niyojya tānnije kṛtye sthānaṃ dattvā ca nāma ca |
māmājñāpaya deveśa kṛpāṃ kṛtvā yathocitām
||40||नियोज्य तान्निजे कृत्ये स्थानं दत्त्वा च नाम च ।
मामाज्ञापय देवेश कृपां कृत्वा यथोचिताम्
brahmovāca
iti tadvākyamākarṇya mune'haṃ lokakārakaḥ |
tamavocaṃ ha madanaṃ teṣāṃ karmādikaṃ diśan
||41||इति तद्वाक्यमाकर्ण्य मुनेऽहं लोककारकः ।
तमवोचं ह मदनं तेषां कर्मादिकं दिशन्
brahmovāca
eta utpannamātrā hi mārayetyavadan vacaḥ |
muhurmuhuratomīṣāṃ nāma māreti jāyatām
||42||एत उत्पन्नमात्रा हि मारयेत्यवदन् वचः ।
मुहुर्मुहुरतोमीषां नाम मारेति जायताम्
sadaiva vighnaṃ jaṃtūnāṃ kariṣyanti gaṇā ime |
vinā nijārcanaṃ kāma nānā kāmaratātmanām
||43||सदैव विघ्नं जंतूनां करिष्यन्ति गणा इमे ।
विना निजार्चनं काम नाना कामरतात्मनाम्
tavānugamane karma mukhyameṣāṃ manobhava |
sahāyino bhaviṣyaṃti sadā tava na saṃśayaḥ
||44||तवानुगमने कर्म मुख्यमेषां मनोभव ।
सहायिनो भविष्यंति सदा तव न संशयः
yatrayatra bhavān yātā svakarmārthaṃ yadā yadā |
gaṃtā sa tatratatraite sahāyārthaṃ tadātadā
||45||यत्रयत्र भवान् याता स्वकर्मार्थं यदा यदा ।
गंता स तत्रतत्रैते सहायार्थं तदातदा
cittabhrāṃtiṃ kariṣyaṃti tvadastravaśavartinām |
jñānināṃ jñānamārgaṃ ca vighnayiṣyaṃti sarvathā
||46||चित्तभ्रांतिं करिष्यंति त्वदस्त्रवशवर्तिनाम् ।
ज्ञानिनां ज्ञानमार्गं च विघ्नयिष्यंति सर्वथा
brahmovāca
ityākarṇya vaco me hi saratissamahānugaḥ |
kiṃcitprasannavadano babhūva munisattama
||47||इत्याकर्ण्य वचो मे हि सरतिस्समहानुगः ।
किंचित्प्रसन्नवदनो बभूव मुनिसत्तम
śrutvā tepi gaṇāssarve madanaṃ māṃ ca sarvataḥ |
parivāryya yathākāmaṃ tasthustatra nijākṛtim
||48||श्रुत्वा तेपि गणास्सर्वे मदनं मां च सर्वतः ।
परिवार्य्य यथाकामं तस्थुस्तत्र निजाकृतिम्
atha brahmā smaraṃ prītyā'gadanme kuru śāsanam |
ebhissahaiva gaccha tvaṃ punaśca haramohane
||49||अथ ब्रह्मा स्मरं प्रीत्याऽगदन्मे कुरु शासनम् ।
एभिस्सहैव गच्छ त्वं पुनश्च हरमोहने
mana ādhāya yavāddhi kuru māragaṇaissaha |
moho bhavedyathā śaṃbhordāragrahaṇahetave
||50||मन आधाय यवाद्धि कुरु मारगणैस्सह ।
मोहो भवेद्यथा शंभोर्दारग्रहणहेतवे
ityākarṇya vacaḥ kāmaḥ provāca vacanaṃ punaḥ |
devarṣe gauravaṃ matvā praṇamya vinayena mām
||51||इत्याकर्ण्य वचः कामः प्रोवाच वचनं पुनः ।
देवर्षे गौरवं मत्वा प्रणम्य विनयेन माम्
kāma uvāca
mayā samyak kṛtaṃ karma mohane tasya yatnataḥ |
tanmoho nābhavattāta na bhaviṣyati nādhunā
||52||मया सम्यक् कृतं कर्म मोहने तस्य यत्नतः ।
तन्मोहो नाभवत्तात न भविष्यति नाधुना
tava vāggauravaṃ matvā dṛṣṭvā māragaṇānapi |
gamiṣyāmi punastatra sadārohaṃ tvadājñayā
||53||तव वाग्गौरवं मत्वा दृष्ट्वा मारगणानपि ।
गमिष्यामि पुनस्तत्र सदारोहं त्वदाज्ञया
mano niścitametaddhi tanmoho na bhaviṣyati |
bhasma kuryānna me dehamiti śaṃkāsti me vidhe
||54||मनो निश्चितमेतद्धि तन्मोहो न भविष्यति ।
भस्म कुर्यान्न मे देहमिति शंकास्ति मे विधे
ityuktvā samadhuḥ kāmassaratissabhayastadā |
yayau māragaṇaiḥ sārddhaṃ śivasthānaṃ munīśvara
||55||इत्युक्त्वा समधुः कामस्सरतिस्सभयस्तदा ।
ययौ मारगणैः सार्द्धं शिवस्थानं मुनीश्वर
pūrvavat svaprabhāvaṃ ca cakre manasijastadā |
bahūpāyaṃ sa hi madhurvividhāṃ buddhimāvahan
||56||पूर्ववत् स्वप्रभावं च चक्रे मनसिजस्तदा ।
बहूपायं स हि मधुर्विविधां बुद्धिमावहन्
upāyaṃ sa cakārāti tatra māragaṇo'pi ca |
mohobhavanna vai śaṃbhorapi kaścitparātmanaḥ
||57||उपायं स चकाराति तत्र मारगणोऽपि च ।
मोहोभवन्न वै शंभोरपि कश्चित्परात्मनः
nivṛttya punarāyāto mama sthānaṃ smarastadā |
āsīnmāragaṇo'garvo'harṣo mepi purasthitaḥ
||58||निवृत्त्य पुनरायातो मम स्थानं स्मरस्तदा ।
आसीन्मारगणोऽगर्वोऽहर्षो मेपि पुरस्थितः
kāmaḥ provāca māṃ tāta praṇamya ca nirutsavaḥ |
sthitvā mama puro'garvo māraiśca madhunā tadā
||59||कामः प्रोवाच मां तात प्रणम्य च निरुत्सवः ।
स्थित्वा मम पुरोऽगर्वो मारैश्च मधुना तदा
kṛtaṃ pūrvādadhikataḥ karma tanmohane vidhe |
nābhavattasya mohopi kaściddhyānaratātmanaḥ
||60||कृतं पूर्वादधिकतः कर्म तन्मोहने विधे ।
नाभवत्तस्य मोहोपि कश्चिद्ध्यानरतात्मनः
na dagdhā me tanuścaiva tatra tena dayālunā |
kāraṇaṃ pūrvapuṇyaṃ ca nirvikārī sa vai prabhuḥ
||61||न दग्धा मे तनुश्चैव तत्र तेन दयालुना ।
कारणं पूर्वपुण्यं च निर्विकारी स वै प्रभुः
cedvaraste haro bhāryāṃ gṛhṇīyāditi padmaja |
paropāyaṃ kuru tadā vigarva iti me matiḥ
||62||चेद्वरस्ते हरो भार्यां गृह्णीयादिति पद्मज ।
परोपायं कुरु तदा विगर्व इति मे मतिः
brahmovāca
ityuktvā saparīvāro yayau kāmassvamāśramam |
praṇamya māṃ smaran śaṃbhuṃ garvadaṃ dīnavatsalam
||63||इत्युक्त्वा सपरीवारो ययौ कामस्स्वमाश्रमम् ।
प्रणम्य मां स्मरन् शंभुं गर्वदं दीनवत्सलम्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ satīkhaṃḍe satyupākhyāne kāmaprabhāvamāragaṇotpattivarṇano nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||