kāmaprādurbhāvaḥ
sūta uvāca
ityākarṇya vacastasya nemiṣāraṇyavāsinaḥ |
papraccha ca muniśreṣṭhaḥ kathāṃ pāpapraṇāśinīm
||1||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नेमिषारण्यवासिनः ।
पप्रच्छ च मुनिश्रेष्ठः कथां पापप्रणाशिनीम्
nārada uvāca
vidhevidhe mahā bhāga kathāṃ śaṃbhośśubhāvahām |
śṛṇvan bhavanmukhāṃbhojānna tṛptosmi mahāprabho
||2||विधेविधे महा भाग कथां शंभोश्शुभावहाम् ।
शृण्वन् भवन्मुखांभोजान्न तृप्तोस्मि महाप्रभो
ataḥ kathaya tatsarvaṃ śivasya caritaṃ śubham |
satīkīrtyanvitaṃ divyaṃ śrotumicchāmi viśvakṛt
||3||अतः कथय तत्सर्वं शिवस्य चरितं शुभम् ।
सतीकीर्त्यन्वितं दिव्यं श्रोतुमिच्छामि विश्वकृत्
satī hi kathamutpannā dakṣadāreṣu śobhanā |
kathaṃ haro manaścakre dārāharaṇakarmaṇi
||4||सती हि कथमुत्पन्ना दक्षदारेषु शोभना ।
कथं हरो मनश्चक्रे दाराहरणकर्मणि
kathaṃ vā dakṣakopena tyaktadehā satī purā |
himavattanayā jātā bhūyo vākāśamāgatā
||5||कथं वा दक्षकोपेन त्यक्तदेहा सती पुरा ।
हिमवत्तनया जाता भूयो वाकाशमागता
pārvatyāśca tapo'tyugraṃ vivāhaśca kathaṃ tvabhūt |
kathamarddhaśarīrasthā babhūva smaranāśinaḥ
||6||पार्वत्याश्च तपोऽत्युग्रं विवाहश्च कथं त्वभूत् ।
कथमर्द्धशरीरस्था बभूव स्मरनाशिनः
etatsarvaṃ samācakṣva vistareṇa mahāmate |
nānyosti saṃśayacchettā tvatsamo na bhaviṣyati
||7||एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण महामते ।
नान्योस्ति संशयच्छेत्ता त्वत्समो न भविष्यति
brahmovāca
śṛṇu tvaṃ ca mune sarvaṃ satīśivayaśaśśubham |
pāvanaṃ paramaṃ divyaṃ guhyādguhyatamaṃ param
||8||शृणु त्वं च मुने सर्वं सतीशिवयशश्शुभम् ।
पावनं परमं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतमं परम्
etacchaṃbhuḥ purovāca bhaktavaryāya viṣṇave |
pṛṣṭastena mahābhaktyā paropakṛtaye mune
||9||एतच्छंभुः पुरोवाच भक्तवर्याय विष्णवे ।
पृष्टस्तेन महाभक्त्या परोपकृतये मुने
tatassopi mayā pṛṣṭo viṣṇuśśaivavarassudhīḥ |
prītyā mahyaṃ samācakhyau vistarānmunisattama
||10||ततस्सोपि मया पृष्टो विष्णुश्शैववरस्सुधीः ।
प्रीत्या मह्यं समाचख्यौ विस्तरान्मुनिसत्तम
ahaṃ tatkathayiṣyāmi kathāmetāṃ purātanīm |
śivāśivayaśoyuktāṃ sarvakāmaphalapradām
||11||अहं तत्कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् ।
शिवाशिवयशोयुक्तां सर्वकामफलप्रदाम्
purā yadā śivo devo nirguṇo nirvikalpakaḥ |
arūpaśśaktirahitaścinmātrassadasatparaḥ
||12||पुरा यदा शिवो देवो निर्गुणो निर्विकल्पकः ।
अरूपश्शक्तिरहितश्चिन्मात्रस्सदसत्परः
abhavatsaguṇassopi dvirūpaśśaktimānprabhuḥ |
somo divyākṛtirvipra nirvi kārī parātparaḥ
||13||अभवत्सगुणस्सोपि द्विरूपश्शक्तिमान्प्रभुः ।
सोमो दिव्याकृतिर्विप्र निर्वि कारी परात्परः
tasya vāmāṃgajo viṣṇurbrahmāhaṃ dakṣiṇāṃgajaḥ |
rudro hṛdayato jāto'bhavacca munisattama
||14||तस्य वामांगजो विष्णुर्ब्रह्माहं दक्षिणांगजः ।
रुद्रो हृदयतो जातोऽभवच्च मुनिसत्तम
sṛṣṭikartābhavaṃ brahmā viṣṇuḥ pālanakārakaḥ |
layakartā svayaṃ rudrastridhābhūtassadāśivaḥ
||15||सृष्टिकर्ताभवं ब्रह्मा विष्णुः पालनकारकः ।
लयकर्ता स्वयं रुद्रस्त्रिधाभूतस्सदाशिवः
tamevāhaṃ samārādhya brahmā lokapitāmahaḥ |
prajā sasarja sarvāstāssurāsuranarādikāḥ
||16||तमेवाहं समाराध्य ब्रह्मा लोकपितामहः ।
प्रजा ससर्ज सर्वास्तास्सुरासुरनरादिकाः
sṛṣṭvā prajāpatīn dakṣapramukhānsurasattamān |
amanyaṃ suprasannohaṃ nijaṃ sarvamahonnatam
||17||सृष्ट्वा प्रजापतीन् दक्षप्रमुखान्सुरसत्तमान् ।
अमन्यं सुप्रसन्नोहं निजं सर्वमहोन्नतम्
marīcimatriṃ pulahaṃ pulastyāṃgirasau kratum |
vasiṣṭhaṃ nāradaṃ dakṣaṃ bhṛguṃ ceti mahāprabhūn
||18||मरीचिमत्रिं पुलहं पुलस्त्यांगिरसौ क्रतुम् ।
वसिष्ठं नारदं दक्षं भृगुं चेति महाप्रभून्
brahmāhaṃ mānasānputrānasarjaṃ ca yadā mune |
tadā manmanaso jātā cārurūpā varāṃganā
||19||ब्रह्माहं मानसान्पुत्रानसर्जं च यदा मुने ।
तदा मन्मनसो जाता चारुरूपा वरांगना
nāmnā saṃdhyā divakṣāṃtā sāyaṃ saṃdhyā japaṃtikā |
atīva sundarī subhrūrmunicetovimohinī
||20||नाम्ना संध्या दिवक्षांता सायं संध्या जपंतिका ।
अतीव सुन्दरी सुभ्रूर्मुनिचेतोविमोहिनी
na tādṛśī devaloke na martye na rasātale |
kālatrayepi vai nārī sampūrṇaguṇaśālinī
||21||न तादृशी देवलोके न मर्त्ये न रसातले ।
कालत्रयेपि वै नारी सम्पूर्णगुणशालिनी
dṛṣṭvāhaṃ tāṃ samutthāya cintayanhṛdi hṛdgatam |
dakṣādayaśca sraṣṭāro marīcyādyāśca matsutāḥ
||22||दृष्ट्वाहं तां समुत्थाय चिन्तयन्हृदि हृद्गतम् ।
दक्षादयश्च स्रष्टारो मरीच्याद्याश्च मत्सुताः
evaṃ ciṃtayato me hi brahmaṇo munisattama |
mānasaḥ puruṣo maṃjurāvirbhūto mahādbhutaḥ
||23||एवं चिंतयतो मे हि ब्रह्मणो मुनिसत्तम ।
मानसः पुरुषो मंजुराविर्भूतो महाद्भुतः
kāṃcanīkṛtajātābhaḥ pīnoraskassunāsikaḥ |
suvṛttorukaṭījaṃgho nīlavelitakesaraḥ
||24||कांचनीकृतजाताभः पीनोरस्कस्सुनासिकः ।
सुवृत्तोरुकटीजंघो नीलवेलितकेसरः
lagnabhrūyugalo lolaḥ pūrṇacandranibhānanaḥ |
kapāṭāyatasadvakṣo romarājīvarājitaḥ
||25||लग्नभ्रूयुगलो लोलः पूर्णचन्द्रनिभाननः ।
कपाटायतसद्वक्षो रोमराजीवराजितः
abhramātaṃgakākāraḥ pīno nīlasuvāsakaḥ |
āraktapāṇinayanamukhapādakarodbhavaḥ
||26||अभ्रमातंगकाकारः पीनो नीलसुवासकः ।
आरक्तपाणिनयनमुखपादकरोद्भवः
kṣīṇamadhyaścārudantaḥ pramattagajagaṃdhanaḥ |
praphullapadmapatrākṣaḥ kesaraghrāṇatarpaṇaḥ
||27||क्षीणमध्यश्चारुदन्तः प्रमत्तगजगंधनः ।
प्रफुल्लपद्मपत्राक्षः केसरघ्राणतर्पणः
kaṃbugrīvo mīnaketuḥ prāṃśurmakaravāhanaḥ |
paṃcapuṣpāyudho vegī puṣpakodaṃḍamaṃḍitaḥ
||28||कंबुग्रीवो मीनकेतुः प्रांशुर्मकरवाहनः ।
पंचपुष्पायुधो वेगी पुष्पकोदंडमंडितः
kāṃtaḥ kaṭākṣapātena bhrāmayannayanadvayam |
sugaṃdhimāruto tāta śṛṃgārarasasevitaḥ
||29||कांतः कटाक्षपातेन भ्रामयन्नयनद्वयम् ।
सुगंधिमारुतो तात शृंगाररससेवितः
taṃ vīkṣya puruṣaṃ sarve dakṣādyā matsutāśca te |
autsukyaṃ paramaṃ jagmurvismayāviṣṭamānasāḥ
||30||तं वीक्ष्य पुरुषं सर्वे दक्षाद्या मत्सुताश्च ते ।
औत्सुक्यं परमं जग्मुर्विस्मयाविष्टमानसाः
abhavadvikṛtaṃ teṣāṃ matsutānāṃ mano drutam |
dhairyaṃ naivālabhattāta kāmākulitacetasām
||31||अभवद्विकृतं तेषां मत्सुतानां मनो द्रुतम् ।
धैर्यं नैवालभत्तात कामाकुलितचेतसाम्
māṃ sopi vedhasaṃ vīkṣya sraṣṭāraṃ jagatāṃ patim |
praṇamya puruṣaḥ prāha vinayānatakaṃdharaḥ
||32||मां सोपि वेधसं वीक्ष्य स्रष्टारं जगतां पतिम् ।
प्रणम्य पुरुषः प्राह विनयानतकंधरः
puruṣa uvāca
kiṃ kariṣyāmyahaṃ karma brahmaṃstatra niyojaya |
mānyodya puruṣo yasmāducitaḥ śobhito vidhe
||33||किं करिष्याम्यहं कर्म ब्रह्मंस्तत्र नियोजय ।
मान्योद्य पुरुषो यस्मादुचितः शोभितो विधे
abhimānaṃ ca yogyaṃ ca sthānaṃ patnī ca yā mama |
tanme vada trilokeśa tvaṃ sraṣṭā jagatāṃ patiḥ
||34||अभिमानं च योग्यं च स्थानं पत्नी च या मम ।
तन्मे वद त्रिलोकेश त्वं स्रष्टा जगतां पतिः
brahmovāca
evaṃ tasya vacaḥ śrutvā puruṣasya mahātmanaḥ |
kṣaṇaṃ na kiṃcitprāvocatsa sraṣṭā cātivismitaḥ
||35||एवं तस्य वचः श्रुत्वा पुरुषस्य महात्मनः ।
क्षणं न किंचित्प्रावोचत्स स्रष्टा चातिविस्मितः
ato manassusaṃyamya samyagutsṛjya vismayam |
avocatpuruṣaṃ brahmā tatkāmaṃ ca samāvahan
||36||अतो मनस्सुसंयम्य सम्यगुत्सृज्य विस्मयम् ।
अवोचत्पुरुषं ब्रह्मा तत्कामं च समावहन्
brahmovāca
anena tvaṃ svarūpeṇa puṣpabāṇaiśca paṃcabhiḥ |
mohayan puruṣān strīśca kuru sṛṣṭiṃ sanātanīm
||37||अनेन त्वं स्वरूपेण पुष्पबाणैश्च पंचभिः ।
मोहयन् पुरुषान् स्त्रीश्च कुरु सृष्टिं सनातनीम्
asmiñjīvāśca devādyāstrailokye sacarācare |
ete sarve bhaviṣyanti na kṣamāstyavalaṃbane
||38||अस्मिञ्जीवाश्च देवाद्यास्त्रैलोक्ये सचराचरे ।
एते सर्वे भविष्यन्ति न क्षमास्त्यवलंबने
ahaṃ vā vāsudevo vā sthāṇurvā puruṣottamaḥ |
bhaviṣyāmastava vaśe kimanye prāṇadhārakāḥ
||39||अहं वा वासुदेवो वा स्थाणुर्वा पुरुषोत्तमः ।
भविष्यामस्तव वशे किमन्ये प्राणधारकाः
pracchannarūpo jaṃtūnāṃ praviśanhṛdayaṃ sadā |
sukhahetuḥ svayaṃ bhūtvā sṛṣṭiṃ kuru sanātanīm
||40||प्रच्छन्नरूपो जंतूनां प्रविशन्हृदयं सदा ।
सुखहेतुः स्वयं भूत्वा सृष्टिं कुरु सनातनीम्
tvatpuṣpabāṇasya sadā sukhalakṣyaṃ manodbhutam |
sarveṣāṃ prāṇināṃ nityaṃ sadā madakaro bhavān
||41||त्वत्पुष्पबाणस्य सदा सुखलक्ष्यं मनोद्भुतम् ।
सर्वेषां प्राणिनां नित्यं सदा मदकरो भवान्
iti te karma kathitaṃ sṛṣṭiprāvartakaṃ punaḥ |
nāmānyete vadiṣyaṃti sutā me tava tattvataḥ
||42||इति ते कर्म कथितं सृष्टिप्रावर्तकं पुनः ।
नामान्येते वदिष्यंति सुता मे तव तत्त्वतः
brahmovāca
ityuktvāhaṃ suraśreṣṭha svasutānāṃ mukhāni ca |
ālokya svāsane pādme propaviṣṭo'bhavaṃ kṣaṇam
||43||इत्युक्त्वाहं सुरश्रेष्ठ स्वसुतानां मुखानि च ।
आलोक्य स्वासने पाद्मे प्रोपविष्टोऽभवं क्षणम्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ dvitīye satīkhaṃḍe kāmaprādurbhāvo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||