yajñaprāraṃbhaḥ
brahmovāca
ekadā tu mune tena yajñaḥ prāraṃbhito mahān |
tatrāhūtāstadā sarve dīkṣitena surarṣayaḥ
||1||एकदा तु मुने तेन यज्ञः प्रारंभितो महान् ।
तत्राहूतास्तदा सर्वे दीक्षितेन सुरर्षयः
maharṣayo'khilāstatra nirjarāśca samāgatāḥ |
yadyajñakaraṇārthaṃ hi śivamāyāvimohitaḥ
||2||महर्षयोऽखिलास्तत्र निर्जराश्च समागताः ।
यद्यज्ञकरणार्थं हि शिवमायाविमोहितः
agastyaḥ kaśyapotriśca vāmadevastathā bhṛguḥ |
dadhīcirbhagavān vyāso bhāradvājo'tha gautamaḥ
||3||अगस्त्यः कश्यपोत्रिश्च वामदेवस्तथा भृगुः ।
दधीचिर्भगवान् व्यासो भारद्वाजोऽथ गौतमः
pailaḥ parāśaro gargo bhārgavaḥ kakupassitaḥ |
sumaṃtutrikakaṃkāśca vaiśaṃpāyana eva ca
||4||पैलः पराशरो गर्गो भार्गवः ककुपस्सितः ।
सुमंतुत्रिककंकाश्च वैशंपायन एव च
ete cānye ca bahavo munayo harṣitā yayu |
mama putrasya dakṣasya sadārāssasutā makham
||5||एते चान्ये च बहवो मुनयो हर्षिता ययु ।
मम पुत्रस्य दक्षस्य सदारास्ससुता मखम्
tathā sarve suragaṇā lokapālā mahodayāḥ |
tathopanirjarāssarve svāpakārabalānvitāḥ
||6||तथा सर्वे सुरगणा लोकपाला महोदयाः ।
तथोपनिर्जरास्सर्वे स्वापकारबलान्विताः
satyalokātsamānīto nutohaṃ viśvakārakaḥ |
sasutassa parīvāro mūrtavedāpisaṃyutaḥ
||7||सत्यलोकात्समानीतो नुतोहं विश्वकारकः ।
ससुतस्स परीवारो मूर्तवेदापिसंयुतः
vaikuṃṭhācca tathā viṣṇussaṃprārthya vividhādarāt |
sapārṣadaparīvārassamānīto makhaṃ prati
||8||वैकुंठाच्च तथा विष्णुस्संप्रार्थ्य विविधादरात् ।
सपार्षदपरीवारस्समानीतो मखं प्रति
evamanye samāyātā dakṣayajñaṃ vimohitāḥ |
satkṛtāstena dakṣena sarve te hi durātmanā
||9||एवमन्ये समायाता दक्षयज्ञं विमोहिताः ।
सत्कृतास्तेन दक्षेन सर्वे ते हि दुरात्मना
bhavanāni mahārhāṇi suprabhāṇi mahāṃti ca |
tvaṣṭrā kṛtāni divyāni tebhyo dattāni tena vai
||10||भवनानि महार्हाणि सुप्रभाणि महांति च ।
त्वष्ट्रा कृतानि दिव्यानि तेभ्यो दत्तानि तेन वै
teṣu sarveṣu dhiṣṇyeṣu yathāyogyaṃ ca saṃsthitāḥ |
sanmānitā arājaṃste sakalā viṣṇunā mayā
||11||तेषु सर्वेषु धिष्ण्येषु यथायोग्यं च संस्थिताः ।
सन्मानिता अराजंस्ते सकला विष्णुना मया
varttamāne mahāyajñe tīrthe kanakhale tadā |
ṛtvijaśca kṛtāstena bhṛgvādyāśca tapodhanāḥ
||12||वर्त्तमाने महायज्ञे तीर्थे कनखले तदा ।
ऋत्विजश्च कृतास्तेन भृग्वाद्याश्च तपोधनाः
adhiṣṭhātā svayaṃ viṣṇussaha sarvamarudgaṇaiḥ |
ahaṃ tatrā'bhavaṃ brahmā trayīvidhinidarśakaḥ
||13||अधिष्ठाता स्वयं विष्णुस्सह सर्वमरुद्गणैः ।
अहं तत्राऽभवं ब्रह्मा त्रयीविधिनिदर्शकः
tathaiva sarvadikpālā dvārapālāśca rakṣakāḥ |
sāyudhāssaparīvārāḥ kutūhalakarāssadā
||14||तथैव सर्वदिक्पाला द्वारपालाश्च रक्षकाः ।
सायुधास्सपरीवाराः कुतूहलकरास्सदा
upatasthe svayaṃ yajñassurūpastasya cādhvare |
sarve mahāmuniśreṣṭhāḥ svayaṃ vedadharā'bhavan
||15||उपतस्थे स्वयं यज्ञस्सुरूपस्तस्य चाध्वरे ।
सर्वे महामुनिश्रेष्ठाः स्वयं वेदधराऽभवन्
tanūnapādapi nijaṃ cakre rūpaṃ sahasraśaḥ |
haviṣā grahaṇāyāśu tasmin yajñe mahotsave
||16||तनूनपादपि निजं चक्रे रूपं सहस्रशः ।
हविषा ग्रहणायाशु तस्मिन् यज्ञे महोत्सवे
aṣṭāśītisahasrāṇi juhvati saha ṛtvijaḥ |
udgātāraścatuṣaṣṭi sahasrāṇi surarṣayaḥ
||17||अष्टाशीतिसहस्राणि जुह्वति सह ऋत्विजः ।
उद्गातारश्चतुषष्टि सहस्राणि सुरर्षयः
adhvaryavotha hotārastāvanto nāradādayaḥ |
saptarṣayassamā gāthāḥ kurvaṃti sma pṛthakpṛthak
||18||अध्वर्यवोथ होतारस्तावन्तो नारदादयः ।
सप्तर्षयस्समा गाथाः कुर्वंति स्म पृथक्पृथक्
gaṃdharvavidyādharasiddhasaṃghānādityasaṃghān sagaṇān sayajñān |
saṃkhyāvarānnāgacarān samastān vavre sa dakṣo hi mahādhvare sve
||19||गंधर्वविद्याधरसिद्धसंघानादित्यसंघान् सगणान् सयज्ञान् ।
संख्यावरान्नागचरान् समस्तान् वव्रे स दक्षो हि महाध्वरे स्वे
dvijarṣirājarṣisurarṣisaṃghā nṛpāssamitrāḥ sacivāssa sainyāḥ |
vasupramukhyā gaṇadevatāśca sarve vṛtāstena makhopavettrāḥ
||20||द्विजर्षिराजर्षिसुरर्षिसंघा नृपास्समित्राः सचिवास्स सैन्याः ।
वसुप्रमुख्या गणदेवताश्च सर्वे वृतास्तेन मखोपवेत्त्राः
dīkṣāyuktastadā dakṣaḥ kṛtakautukamaṃgalaḥ |
bhāryayā sahito reje kṛtasvastyayano bhṛśam
||21||दीक्षायुक्तस्तदा दक्षः कृतकौतुकमंगलः ।
भार्यया सहितो रेजे कृतस्वस्त्ययनो भृशम्
tasmin yajñe vṛtaśśaṃbhurna dakṣeṇa durātmanā |
kapālīti viniścitya tasya yajñārhatā na hi
||22||तस्मिन् यज्ञे वृतश्शंभुर्न दक्षेण दुरात्मना ।
कपालीति विनिश्चित्य तस्य यज्ञार्हता न हि
kapālibhāryeti satī dayitā svasutāpi ca |
nāhūtā yajñaviṣaye dakṣeṇāguṇadarśinā
||23||कपालिभार्येति सती दयिता स्वसुतापि च ।
नाहूता यज्ञविषये दक्षेणागुणदर्शिना
evaṃ pravartamāne hi dakṣayajñe mahotsave |
svakāryalagnāstatrāsan sarve te'dhvarasaṃmatāḥ
||24||एवं प्रवर्तमाने हि दक्षयज्ञे महोत्सवे ।
स्वकार्यलग्नास्तत्रासन् सर्वे तेऽध्वरसंमताः
etasminnaṃtare'dṛṣṭvā tatra vai śaṃkaraṃ prabhum |
prodvignamānasaśśaivo dadhīco vākyamabravīt
||25||एतस्मिन्नंतरेऽदृष्ट्वा तत्र वै शंकरं प्रभुम् ।
प्रोद्विग्नमानसश्शैवो दधीचो वाक्यमब्रवीत्
dadhīca uvāca
sarve śṛṇuta madvākyaṃ devarṣipramukhā mudā |
kasmānnaivāgataśśaṃbhurasmin yajñe mahotsave
||26||सर्वे शृणुत मद्वाक्यं देवर्षिप्रमुखा मुदा ।
कस्मान्नैवागतश्शंभुरस्मिन् यज्ञे महोत्सवे
ete sureśā munayo mahattarāssalokapālāśca samāgatā hi |
tathāpi yajñastu na śobhate bhṛśaṃ pinākinā tena mahātmanā vinā
||27||एते सुरेशा मुनयो महत्तरास्सलोकपालाश्च समागता हि ।
तथापि यज्ञस्तु न शोभते भृशं पिनाकिना तेन महात्मना विना
yenaiva sarvāṇyapi maṃgalāni bhavaṃti śaṃsanti mahāvipaścitaḥ |
so'sau na dṛṣṭo'tra pumān purāṇo vṛṣadhvajo nīlagalaḥ pareśaḥ
||28||येनैव सर्वाण्यपि मंगलानि भवंति शंसन्ति महाविपश्चितः ।
सोऽसौ न दृष्टोऽत्र पुमान् पुराणो वृषध्वजो नीलगलः परेशः
amaṃgalānyeva ca maṃgalāni bhavaṃti yenādhigatāni dakṣaḥ |
tripaṃcakenāpyatha maṃgalāni bhavaṃti sadyaḥ parataḥ purāṇi
||29||अमंगलान्येव च मंगलानि भवंति येनाधिगतानि दक्षः ।
त्रिपंचकेनाप्यथ मंगलानि भवंति सद्यः परतः पुराणि
tasmāttvayaiva kartavyamāhvānaṃ parameśituḥ |
tvaritaṃ brahmaṇā vāpi viṣṇunā prabhuviṣṇunā
||30||तस्मात्त्वयैव कर्तव्यमाह्वानं परमेशितुः ।
त्वरितं ब्रह्मणा वापि विष्णुना प्रभुविष्णुना
indreṇa lokapālaiśca dvijaissiddhaissahādhunā |
sarvathā''nayanīyosau śaṃkaro yajñapūrttaye
||31||इन्द्रेण लोकपालैश्च द्विजैस्सिद्धैस्सहाधुना ।
सर्वथाऽऽनयनीयोसौ शंकरो यज्ञपूर्त्तये
sarvairbhavadbhirgaṃtavyaṃ yatra devo maheśvaraḥ |
dākṣāyaṇyā samaṃ śambhumānayadhvaṃ tvarānvitāḥ
||32||सर्वैर्भवद्भिर्गंतव्यं यत्र देवो महेश्वरः ।
दाक्षायण्या समं शम्भुमानयध्वं त्वरान्विताः
tena sarvaṃ pavitraṃ syācchambhunā paramātmanā |
atrāgatena deveśāssāṃbena paramātmanā
||33||तेन सर्वं पवित्रं स्याच्छम्भुना परमात्मना ।
अत्रागतेन देवेशास्सांबेन परमात्मना
yasya smṛtyā ca nāmoktyā samagraṃ sukṛtaṃ bhavet |
tasmātsarvaprayatnena hyānetavyo vṛṣadhvajaḥ
||34||यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या समग्रं सुकृतं भवेत् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ह्यानेतव्यो वृषध्वजः
samāgate śaṃkare'tra pāvano hi bhavenmakhaḥ |
bhaviṣyatyanyathā'pūrṇaḥ satyametadbravīmyaham
||35||समागते शंकरेऽत्र पावनो हि भवेन्मखः ।
भविष्यत्यन्यथाऽपूर्णः सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
brahmovāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā dakṣo roṣasamanvitaḥ |
uvāca tvaritaṃ mūḍhaḥ prahasanniva duṣṭadhīḥ
||36||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो रोषसमन्वितः ।
उवाच त्वरितं मूढः प्रहसन्निव दुष्टधीः
mūlaṃ viṣṇurdevatānāṃ yatra dharmassanātanaḥ |
samānīto mayā samyak kimūnaṃ yajñakarmaṇi
||37||मूलं विष्णुर्देवतानां यत्र धर्मस्सनातनः ।
समानीतो मया सम्यक् किमूनं यज्ञकर्मणि
yasminvedāśca yajñāśca karmāṇi vividhāni ca |
pratiṣṭhitāni sarvāṇi so'sau viṣṇurihāgataḥ
||38||यस्मिन्वेदाश्च यज्ञाश्च कर्माणि विविधानि च ।
प्रतिष्ठितानि सर्वाणि सोऽसौ विष्णुरिहागतः
satyalokātsamāyāto brahmā lokapitāmahaḥ |
vedaissopaniṣadbhiśca vividhairāgamaissaha
||39||सत्यलोकात्समायातो ब्रह्मा लोकपितामहः ।
वेदैस्सोपनिषद्भिश्च विविधैरागमैस्सह
tathā suragaṇaissākamāgatassurarāṭ svayam |
tathā yūyaṃ samāyātā ṛṣayo vītakalmaṣāḥ
||40||तथा सुरगणैस्साकमागतस्सुरराट् स्वयम् ।
तथा यूयं समायाता ऋषयो वीतकल्मषाः
yeye yajñocitāśśāṃtāḥ pātrabhūtāssamāgatāḥ |
vedavedārthatattvajñāssarve yūyaṃ dṛḍhavratāḥ
||41||येये यज्ञोचिताश्शांताः पात्रभूतास्समागताः ।
वेदवेदार्थतत्त्वज्ञास्सर्वे यूयं दृढव्रताः
atraiva ca kimasmākaṃ rudreṇāpi prayojanam |
kanyā dattā mayā vipra brahmaṇā noditena hi
||42||अत्रैव च किमस्माकं रुद्रेणापि प्रयोजनम् ।
कन्या दत्ता मया विप्र ब्रह्मणा नोदितेन हि
haro'kulīnosau vipra pitṛmātṛvivarjitaḥ |
bhūtapretapiśācānāṃ patireko duratyayaḥ
||43||हरोऽकुलीनोसौ विप्र पितृमातृविवर्जितः ।
भूतप्रेतपिशाचानां पतिरेको दुरत्ययः
ātmasaṃbhāvito mūḍha stabdho maunī samatsaraḥ |
karmaṇyasminna yogyosau nānīto hi mayā'dhunā
||44||आत्मसंभावितो मूढ स्तब्धो मौनी समत्सरः ।
कर्मण्यस्मिन्न योग्योसौ नानीतो हि मयाऽधुना
tasmāttvamīdṛśaṃ vākyaṃ punarvācyaṃ na hi kvacit |
sarverbhavadbhiḥ kartavyo yajño me saphalo mahān
||45||तस्मात्त्वमीदृशं वाक्यं पुनर्वाच्यं न हि क्वचित् ।
सर्वेर्भवद्भिः कर्तव्यो यज्ञो मे सफलो महान्
brahmovāca
etacchrutvā vacastasya dadhīco vākyamabravīt |
sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ devamunīnāṃ sārasaṃ yutam
||46||एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दधीचो वाक्यमब्रवीत् ।
सर्वेषां शृण्वतां देवमुनीनां सारसं युतम्
dadhīca uvāca
ayajñoyaṃ mahājāto vinā tena śivena hi |
vināśopi viśeṣeṇa hyatra te hi bhaviṣyati
||47||अयज्ञोयं महाजातो विना तेन शिवेन हि ।
विनाशोपि विशेषेण ह्यत्र ते हि भविष्यति
evamuktvā dadhīcosāveka eva vinirgataḥ |
yajñavāṭācca dakṣasya tvaritaḥ svāśramaṃ yayau
||48||एवमुक्त्वा दधीचोसावेक एव विनिर्गतः ।
यज्ञवाटाच्च दक्षस्य त्वरितः स्वाश्रमं ययौ
tatonye śāṃkarā ye ca mukhyāśśivamatānugāḥ |
niryayussvāśramān sadyaśśāpaṃ dattvā tathaiva ca
||49||ततोन्ये शांकरा ये च मुख्याश्शिवमतानुगाः ।
निर्ययुस्स्वाश्रमान् सद्यश्शापं दत्त्वा तथैव च
munau vinirgate tasmin makhādanyeṣu duṣṭadhīḥ |
śivadrohī munīn dakṣaḥ prahasannidamabravīt
||50||मुनौ विनिर्गते तस्मिन् मखादन्येषु दुष्टधीः ।
शिवद्रोही मुनीन् दक्षः प्रहसन्निदमब्रवीत्
dakṣa uvāca
gataḥ śivapriyo vipro dadhīco nāma nāmataḥ |
anye tathāvidhā ye ca gatāste mama cādhvarāt
||51||गतः शिवप्रियो विप्रो दधीचो नाम नामतः ।
अन्ये तथाविधा ये च गतास्ते मम चाध्वरात्
etacchubhataraṃ jātaṃ saṃmataṃ me hi sarvathā |
satyaṃ bravīmi deveśa surāśca munayastathā
||52||एतच्छुभतरं जातं संमतं मे हि सर्वथा ।
सत्यं ब्रवीमि देवेश सुराश्च मुनयस्तथा
vinaṣṭacittā maṃdāśca mithyāvādaratāḥ khalāḥ |
vedabāhyā durācārāstyājyāste makhakarmaṇi
||53||विनष्टचित्ता मंदाश्च मिथ्यावादरताः खलाः ।
वेदबाह्या दुराचारास्त्याज्यास्ते मखकर्मणि
vedavādaratā yūyaṃ sarve viṣṇupurogamāḥ |
yajñaṃ me saphalaṃ viprāssurāḥ kurvaṃtu mā'ciram
||54||वेदवादरता यूयं सर्वे विष्णुपुरोगमाः ।
यज्ञं मे सफलं विप्रास्सुराः कुर्वंतु माऽचिरम्
brahmovāca
ityākarṇya vacastasya śivamāyāvimohitāḥ |
yanmakhe devayajanaṃ cakrussarve surarṣayaḥ
||55||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य शिवमायाविमोहिताः ।
यन्मखे देवयजनं चक्रुस्सर्वे सुरर्षयः
iti tanmakhaśāpo hi varṇito me munīśvara |
yajñavidhvaṃsayogopi procyate śṛṇu sādaram
||56||इति तन्मखशापो हि वर्णितो मे मुनीश्वर ।
यज्ञविध्वंसयोगोपि प्रोच्यते शृणु सादरम्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ dvitīye satīkhaṃḍe yajñaprāraṃbho nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||