rāmaparīkṣāvarṇanam
nārada uvāca
brahman vidhe prajānātha mahāprājña kṛpākara |
śrāvitaṃ śaṃkarayaśassatīśaṃkarayoḥ śubham
||1||ब्रह्मन् विधे प्रजानाथ महाप्राज्ञ कृपाकर ।
श्रावितं शंकरयशस्सतीशंकरयोः शुभम्
idānīṃ brūhi satprītyā paraṃ tadyaśa uttamam |
kimakārṣṭāṃ hi tatsthau vai caritaṃ daṃpatī śivau
||2||इदानीं ब्रूहि सत्प्रीत्या परं तद्यश उत्तमम् ।
किमकार्ष्टां हि तत्स्थौ वै चरितं दंपती शिवौ
brahmovāca
satīśivacaritraṃ ca śṛṇu me premato mune |
laukikīṃ gatimāśritya cikrīḍāte sadānvaham
||3||सतीशिवचरित्रं च शृणु मे प्रेमतो मुने ।
लौकिकीं गतिमाश्रित्य चिक्रीडाते सदान्वहम्
tatassatī mahādevī viyogamalabhanmune |
svapataśśaṃkarasyeti vadaṃtyeke subuddhayaḥ
||4||ततस्सती महादेवी वियोगमलभन्मुने ।
स्वपतश्शंकरस्येति वदंत्येके सुबुद्धयः
vāgarthāviva saṃpṛktau śaktośau sarvadā citau |
kathaṃ ghaṭeta ca tayorviyogastattvato mune
||5||वागर्थाविव संपृक्तौ शक्तोशौ सर्वदा चितौ ।
कथं घटेत च तयोर्वियोगस्तत्त्वतो मुने
līlārucitvādatha vā saṃghaṭetā'khilaṃ ca tat |
kurute yadyadīśaśca satī ca bhavarītigau
||6||लीलारुचित्वादथ वा संघटेताऽखिलं च तत् ।
कुरुते यद्यदीशश्च सती च भवरीतिगौ
sā tyaktā dakṣajā dṛṣṭvā patinā janakādhvare |
śaṃbhoranādarāttatra dehaṃ tatyāja saṃgatā
||7||सा त्यक्ता दक्षजा दृष्ट्वा पतिना जनकाध्वरे ।
शंभोरनादरात्तत्र देहं तत्याज संगता
punarhimālaye saivāvirbhūtā nāmatassatī |
pārvatīti śivaṃ prāpa taptvā bhūri vivāhataḥ
||8||पुनर्हिमालये सैवाविर्भूता नामतस्सती ।
पार्वतीति शिवं प्राप तप्त्वा भूरि विवाहतः
sūta uvāca
ityākarṇya vacastasya brahmaṇassa tu nāradaḥ |
papraccha ca vidhātāraṃ śivāśivamahadyaśaḥ
||9||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणस्स तु नारदः ।
पप्रच्छ च विधातारं शिवाशिवमहद्यशः
nārada uvāca
viṣṇuśiṣya mahābhāga vidhe me vada vistarāt |
śivāśivacaritraṃ tadbhavācāraparānugam
||10||विष्णुशिष्य महाभाग विधे मे वद विस्तरात् ।
शिवाशिवचरित्रं तद्भवाचारपरानुगम्
kimarthaṃ śaṃkaro jāyāṃ tatyāja prāṇataḥ priyām |
tasmādācakṣva me tāta vicitramiti manmahe
||11||किमर्थं शंकरो जायां तत्याज प्राणतः प्रियाम् ।
तस्मादाचक्ष्व मे तात विचित्रमिति मन्महे
kuto'hyadhvarajaḥ putrāṃ nādarobhūcchivasya te |
kathaṃ tatyāja sā dehaṃ gatvā tatra pitṛkratau
||12||कुतोऽह्यध्वरजः पुत्रां नादरोभूच्छिवस्य ते ।
कथं तत्याज सा देहं गत्वा तत्र पितृक्रतौ
tataḥ kimabhavattatra kimakārṣīnmaheśvaraḥ |
tatsarvaṃ me samācakṣva śraddhāyuk tacchutāvaham
||13||ततः किमभवत्तत्र किमकार्षीन्महेश्वरः ।
तत्सर्वं मे समाचक्ष्व श्रद्धायुक् तच्छुतावहम्
brahmovāca
śṛṇu tāta paraprītyā munibhissaha nārada |
sutavarya mahāprājña caritaṃ śaśimaulinaḥ
||14||शृणु तात परप्रीत्या मुनिभिस्सह नारद ।
सुतवर्य महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः
namaskṛtya maheśānaṃ haryādisurasevitam |
parabrahma pravakṣyāmi taccaritraṃ mahādbhutam
||15||नमस्कृत्य महेशानं हर्यादिसुरसेवितम् ।
परब्रह्म प्रवक्ष्यामि तच्चरित्रं महाद्भुतम्
sarveyaṃ śivalīlā hi bahulīlākaraḥ prabhuḥ |
svataṃtro nirvikārī ca satī sāpi hi tadvidhā
||16||सर्वेयं शिवलीला हि बहुलीलाकरः प्रभुः ।
स्वतंत्रो निर्विकारी च सती सापि हि तद्विधा
anyathā kassamartho hi tatkarmakaraṇe mune |
paramātmā parabrahma sa eva parameśvaraḥ
||17||अन्यथा कस्समर्थो हि तत्कर्मकरणे मुने ।
परमात्मा परब्रह्म स एव परमेश्वरः
yaṃ sadā bhajate śrīśo'haṃ cāpi sakalāḥ surāḥ |
munayaśca mahātmānaḥ siddhāśca sanakādayaḥ
||18||यं सदा भजते श्रीशोऽहं चापि सकलाः सुराः ।
मुनयश्च महात्मानः सिद्धाश्च सनकादयः
śeṣassadā yaśo yasya mudā gāyati nityaśaḥ |
pāraṃ na labhate tāta sa prabhuśśaṃkaraḥ śivaḥ
||19||शेषस्सदा यशो यस्य मुदा गायति नित्यशः ।
पारं न लभते तात स प्रभुश्शंकरः शिवः
tasyaiva līlayā sarvoyamiti tattvavibhramaḥ |
tatra doṣo na kasyāpi sarvavyāpī sa prerakaḥ
||20||तस्यैव लीलया सर्वोयमिति तत्त्वविभ्रमः ।
तत्र दोषो न कस्यापि सर्वव्यापी स प्रेरकः
ekasminsamaye rudrassatyā tribhuvane bhavaḥ |
vṛṣamāruhya paryāṭadrasāṃ līlāviśāradaḥ
||21||एकस्मिन्समये रुद्रस्सत्या त्रिभुवने भवः ।
वृषमारुह्य पर्याटद्रसां लीलाविशारदः
āgatya daṇḍakāraṇyaṃ paryaṭan sāgarāṃbarām |
darśayan tatra gāṃ śobhāṃ satyai satyapaṇaḥ prabhuḥ
||22||आगत्य दण्डकारण्यं पर्यटन् सागरांबराम् ।
दर्शयन् तत्र गां शोभां सत्यै सत्यपणः प्रभुः
tatra rāmaṃ dadarśāsau lakṣmaṇenānvitaṃ haraḥ |
anviṣyaṃtaṃ priyāṃ sītāṃ rāvaṇena hṛtā chalāt
||23||तत्र रामं ददर्शासौ लक्ष्मणेनान्वितं हरः ।
अन्विष्यंतं प्रियां सीतां रावणेन हृता छलात्
hā sīteti proccaraṃtaṃ virahāviṣṭamānasam |
yatastataśca paśyaṃtaṃ rudaṃtaṃ hi muhurmuhuḥ
||24||हा सीतेति प्रोच्चरंतं विरहाविष्टमानसम् ।
यतस्ततश्च पश्यंतं रुदंतं हि मुहुर्मुहुः
samicchaṃtaṃ ca tatprāptiṃ pṛcchaṃtaṃ tadgatiṃ hṛdā |
kujādibhyo naṣṭadhiyamatrapaṃ śokavihvalam
||25||समिच्छंतं च तत्प्राप्तिं पृच्छंतं तद्गतिं हृदा ।
कुजादिभ्यो नष्टधियमत्रपं शोकविह्वलम्
sūryavaṃśodbhavaṃ vīraṃ bhūpaṃ daśarathātmajam |
bharatāgrajamānaṃdarahitaṃ vigataprabham
||26||सूर्यवंशोद्भवं वीरं भूपं दशरथात्मजम् ।
भरताग्रजमानंदरहितं विगतप्रभम्
pūrṇakāmo varādhīnaṃ prāṇamatsma mudā haraḥ |
rāmaṃ bhramantaṃ vipine salakṣmaṇamudāradhīḥ
||27||पूर्णकामो वराधीनं प्राणमत्स्म मुदा हरः ।
रामं भ्रमन्तं विपिने सलक्ष्मणमुदारधीः
jayetyuktvā'nyato gacchannadāttasmai svadarśanam |
rāmāya vipine tasmicchaṃkaro bhaktavatsalaḥ
||28||जयेत्युक्त्वाऽन्यतो गच्छन्नदात्तस्मै स्वदर्शनम् ।
रामाय विपिने तस्मिच्छंकरो भक्तवत्सलः
itīdṛśīṃ satīṃ dṛṣṭvā śivalīlāṃ vimohanīm |
suvismitā śivaṃ prāha śivamāyāvimohitā
||29||इतीदृशीं सतीं दृष्ट्वा शिवलीलां विमोहनीम् ।
सुविस्मिता शिवं प्राह शिवमायाविमोहिता
satyuvāca
deva deva parabrahma sarveśa parameśvara |
sevaṃte tvāṃ sadā sarve haribrahmādayassurāḥ
||30||देव देव परब्रह्म सर्वेश परमेश्वर ।
सेवंते त्वां सदा सर्वे हरिब्रह्मादयस्सुराः
tvaṃ praṇamyo hi sarveṣāṃ sevyo dhyeyaśca sarvadā |
vedāṃtavedyo yatnena nirvikārī paraprabhuḥ
||31||त्वं प्रणम्यो हि सर्वेषां सेव्यो ध्येयश्च सर्वदा ।
वेदांतवेद्यो यत्नेन निर्विकारी परप्रभुः
kāvimau puruṣau nātha virahavyākulākṛtī |
vicaraṃtau vane kliṣṭau dīnau vīrau dhanurdharau
||32||काविमौ पुरुषौ नाथ विरहव्याकुलाकृती ।
विचरंतौ वने क्लिष्टौ दीनौ वीरौ धनुर्धरौ
tayorjyeṣṭhaṃ kaṃjaśyāmaṃ dṛṣṭvā vai kena hetunā |
suditassuprasannātmā'bhavo bhakta ivā'dhunā
||33||तयोर्ज्येष्ठं कंजश्यामं दृष्ट्वा वै केन हेतुना ।
सुदितस्सुप्रसन्नात्माऽभवो भक्त इवाऽधुना
iti me saṃśayaṃ svāmiñśaṃkara chettumarhasi |
sevyasya sevakenaiva ghaṭate praṇatiḥ prabho
||34||इति मे संशयं स्वामिञ्शंकर छेत्तुमर्हसि ।
सेव्यस्य सेवकेनैव घटते प्रणतिः प्रभो
brahmovāca
ādiśaktissatī devī śivā sā parameśvarī |
śivamāyāvaśībhūtvā papracchetthaṃ śivaṃ prabhum
||35||आदिशक्तिस्सती देवी शिवा सा परमेश्वरी ।
शिवमायावशीभूत्वा पप्रच्छेत्थं शिवं प्रभुम्
tadākarṇya vacassatyāśśaṃkaraḥ parameśvaraḥ |
tadā vihasya sa prāha satīṃ līlāviśāradaḥ |
36 parameśvara uvāca |
śṛṇu devi sati prītyā yathārthaṃ vacmi nacchalam |
varadānaprabhāvāttu praṇāmaṃ caivamādarāt
||37||तदाकर्ण्य वचस्सत्याश्शंकरः परमेश्वरः ।
तदा विहस्य स प्राह सतीं लीलाविशारदः ।
३६ परमेश्वर उवाच ।
शृणु देवि सति प्रीत्या यथार्थं वच्मि नच्छलम् ।
वरदानप्रभावात्तु प्रणामं चैवमादरात्
rāmalakṣmaṇanāmānau bhrātarau vīrasammatau |
sūryavaṃśodbhavau devi prājñau daśarathātmajau
||38||रामलक्ष्मणनामानौ भ्रातरौ वीरसम्मतौ ।
सूर्यवंशोद्भवौ देवि प्राज्ञौ दशरथात्मजौ
gauravarṇau laghurbaṃdhuśśeṣeśo lakṣmaṇābhidhaḥ |
jyeṣṭho rāmābhidho viṣṇuḥ pūrṇāṃśo nirupadravaḥ
||39||गौरवर्णौ लघुर्बंधुश्शेषेशो लक्ष्मणाभिधः ।
ज्येष्ठो रामाभिधो विष्णुः पूर्णांशो निरुपद्रवः
avatīrṇaṃ kṣitau sādhurakṣaṇāya bhavāya naḥ |
ityuktvā virarāmā'sau śaṃbhusmṛtikaraḥ prabhuḥ
||40||अवतीर्णं क्षितौ साधुरक्षणाय भवाय नः ।
इत्युक्त्वा विररामाऽसौ शंभुस्मृतिकरः प्रभुः
śrutvāpītthaṃ vacaśśambhorna viśaśvāsa tanmanaḥ |
śivamāyā balavatī saiva trailokyamohinī
||41||श्रुत्वापीत्थं वचश्शम्भोर्न विशश्वास तन्मनः ।
शिवमाया बलवती सैव त्रैलोक्यमोहिनी
aviśvastaṃ mano jñātvā tasyāśśaṃbhussanātanaḥ |
avocadvacanaṃ ceti prabhulīlāviśāradaḥ
||42||अविश्वस्तं मनो ज्ञात्वा तस्याश्शंभुस्सनातनः ।
अवोचद्वचनं चेति प्रभुलीलाविशारदः
śiva uvāca
śṛṇu madvacanaṃ devi na viśvasiti cenmanaḥ |
tava rāmaparikṣāṃ hi kuru tatra svayā dhiyā
||43||शृणु मद्वचनं देवि न विश्वसिति चेन्मनः ।
तव रामपरिक्षां हि कुरु तत्र स्वया धिया
vinaśyati yathā mohastatkuru tvaṃ sati priye |
gatvā tatra sthitastāvadvaṭe bhava parīkṣikā
||44||विनश्यति यथा मोहस्तत्कुरु त्वं सति प्रिये ।
गत्वा तत्र स्थितस्तावद्वटे भव परीक्षिका
brahmovāca
śivājñayā satī tatra gatvāciṃtayadīśvarī |
kuryāṃ parīkṣāṃ ca kathaṃ rāmasya vanacāriṇaḥ
||45||शिवाज्ञया सती तत्र गत्वाचिंतयदीश्वरी ।
कुर्यां परीक्षां च कथं रामस्य वनचारिणः
sītārūpamahaṃ dhṛtvā gaccheyaṃ rāmasannidhau |
yadi rāmo harissarvaṃ vijñāsyati na cānyathā
||46||सीतारूपमहं धृत्वा गच्छेयं रामसन्निधौ ।
यदि रामो हरिस्सर्वं विज्ञास्यति न चान्यथा
itthaṃ vicārya sītā sā bhūtvā rāmasamīpataḥ |
āgamattatparīkṣārthaṃ satī mohaparāyaṇā
||47||इत्थं विचार्य सीता सा भूत्वा रामसमीपतः ।
आगमत्तत्परीक्षार्थं सती मोहपरायणा
sītārūpāṃ satīṃ dṛṣṭvā japannāma śiveti ca |
vihasya tatpravijñāya natvāvocadraghūdvahaḥ
||48||सीतारूपां सतीं दृष्ट्वा जपन्नाम शिवेति च ।
विहस्य तत्प्रविज्ञाय नत्वावोचद्रघूद्वहः
rāma uvāca
prematastvaṃ sati brūhi kva śaṃbhuste namogataḥ |
ekā hi vipine kasmādāgatā patinā vinā
||49||प्रेमतस्त्वं सति ब्रूहि क्व शंभुस्ते नमोगतः ।
एका हि विपिने कस्मादागता पतिना विना
tyaktvā svarūpaṃ kasmātte dhṛtaṃ rūpamidaṃ sati |
brūhi tatkāraṇaṃ devi kṛpāṃ kṛtvā mamopari
||50||त्यक्त्वा स्वरूपं कस्मात्ते धृतं रूपमिदं सति ।
ब्रूहि तत्कारणं देवि कृपां कृत्वा ममोपरि
brahmovāca
iti rāmavacaḥ śrutvā cakitāsītsatī tadā |
smṛtvā śivoktaṃ matvā cāvitathaṃ lajjitā bhṛśam
||51||इति रामवचः श्रुत्वा चकितासीत्सती तदा ।
स्मृत्वा शिवोक्तं मत्वा चावितथं लज्जिता भृशम्
rāmaṃ vijñāya viṣṇuṃ taṃ svarūpaṃ saṃvidhāya ca |
smṛtvā śivapadaṃ citte satyuvāca prasannadhīḥ
||52||रामं विज्ञाय विष्णुं तं स्वरूपं संविधाय च ।
स्मृत्वा शिवपदं चित्ते सत्युवाच प्रसन्नधीः
śivo mayā gaṇaiścaiva paryaṭan vasudhāṃ prabhuḥ |
ihāgacchacca vipine svataṃtraḥ parameśvaraḥ
||53||शिवो मया गणैश्चैव पर्यटन् वसुधां प्रभुः ।
इहागच्छच्च विपिने स्वतंत्रः परमेश्वरः
apaśyadatra sa tvāṃ hi sītānveṣaṇatatparam |
salakṣmaṇaṃ virahiṇaṃ sītayā śliṣṭamānasam
||54||अपश्यदत्र स त्वां हि सीतान्वेषणतत्परम् ।
सलक्ष्मणं विरहिणं सीतया श्लिष्टमानसम्
natvā tvāṃ sa gato mūle vaṭasya sthita eva hi |
praśaṃsan mahimānaṃ te vaiṣṇavaṃ paramaṃ mudā
||55||नत्वा त्वां स गतो मूले वटस्य स्थित एव हि ।
प्रशंसन् महिमानं ते वैष्णवं परमं मुदा
caturbhujaṃ hariṃ tvāṃ no dṛṣṭveva mudito'bhavat |
yathedaṃ rūpamamalaṃ paśyannānaṃdamāptavān
||56||चतुर्भुजं हरिं त्वां नो दृष्ट्वेव मुदितोऽभवत् ।
यथेदं रूपममलं पश्यन्नानंदमाप्तवान्
tacchrutvā vacanaṃ śaṃbhaurbhramamānīya cetasi |
tadājñayā parīkṣāṃ te kṛtavatya smi rāghava
||57||तच्छ्रुत्वा वचनं शंभौर्भ्रममानीय चेतसि ।
तदाज्ञया परीक्षां ते कृतवत्य स्मि राघव
jñātaṃ me rāma viṣṇustvaṃ dṛṣṭā te prabhutā'khilā |
niḥsaśaṃyā tadāpi tacchṛṇu tvaṃ ca mahāmate
||58||ज्ञातं मे राम विष्णुस्त्वं दृष्टा ते प्रभुताऽखिला ।
निःसशंया तदापि तच्छृणु त्वं च महामते
kathaṃ praṇamyastvaṃ tasya satyaṃ brūhi mamāgrataḥ |
kuru nissaṃśayāṃ tvaṃ māṃ śamalaṃ prāpnuhi drutam
||59||कथं प्रणम्यस्त्वं तस्य सत्यं ब्रूहि ममाग्रतः ।
कुरु निस्संशयां त्वं मां शमलं प्राप्नुहि द्रुतम्
brahmovāca
ityākarṇya vacastasyā rāmaścotphullalocanaḥ |
asmaratsvaṃ prabhuṃ śaṃbhuṃ premābhūddhṛdi cādhikam
||60||इत्याकर्ण्य वचस्तस्या रामश्चोत्फुल्ललोचनः ।
अस्मरत्स्वं प्रभुं शंभुं प्रेमाभूद्धृदि चाधिकम्
satyā vinājñayā śaṃbhusamīpaṃ nāgamanmune |
saṃvarṇya mahimānaṃ ca prāvocadrāghavassatīm
||61||सत्या विनाज्ञया शंभुसमीपं नागमन्मुने ।
संवर्ण्य महिमानं च प्रावोचद्राघवस्सतीम्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ dvitīye satīkhaṃḍe rāmaparīkṣāvarṇanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24 ||