jñānusaṃdhānavarṇanam
brahmovāca
iti stuto rameśena mayā caiva surarṣibhiḥ |
tathānyaiśca mahādevaḥ prasannassaṃbabhūva ha
||1||इति स्तुतो रमेशेन मया चैव सुरर्षिभिः ।
तथान्यैश्च महादेवः प्रसन्नस्संबभूव ह
atha śaṃbhuḥ kṛpā dṛṣṭyā sarvān ṛṣisurādikān |
brahmaviṣṇū samādhāya dakṣametaduvāca ha
||2||अथ शंभुः कृपा दृष्ट्या सर्वान् ऋषिसुरादिकान् ।
ब्रह्मविष्णू समाधाय दक्षमेतदुवाच ह
mahādeva uvāca
śṛṇu dakṣa pravakṣyāmi prasannosmi prajāpate |
bhaktādhīnaḥ sadāhaṃ vai svataṃtropyakhileśvaraḥ
||3||शृणु दक्ष प्रवक्ष्यामि प्रसन्नोस्मि प्रजापते ।
भक्ताधीनः सदाहं वै स्वतंत्रोप्यखिलेश्वरः
caturvidhā bhajaṃte māṃ janāḥ sukṛtinassadā |
uttarottarataḥ śreṣṭhāsteṣāṃ dakṣaprajāpate
||4||चतुर्विधा भजंते मां जनाः सुकृतिनस्सदा ।
उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठास्तेषां दक्षप्रजापते
ārto jijñāsurarthārthī jñānī caiva caturthakaḥ |
pūrve trayaśca sāmānyāścaturtho hi viśiṣyate
||5||आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी चैव चतुर्थकः ।
पूर्वे त्रयश्च सामान्याश्चतुर्थो हि विशिष्यते
tatra jñānī priyatara mamarūpañca sa smṛtaḥ |
tasmātpriyataro nānyaḥ satyaṃ satyaṃ vadāmyaham
||6||तत्र ज्ञानी प्रियतर ममरूपञ्च स स्मृतः ।
तस्मात्प्रियतरो नान्यः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
jñānagamyohamātmajño vedāṃtaśrutipāragaiḥ |
vinā jñānena māṃ prāptuṃ yatante cālpabuddhayaḥ
||7||ज्ञानगम्योहमात्मज्ञो वेदांतश्रुतिपारगैः ।
विना ज्ञानेन मां प्राप्तुं यतन्ते चाल्पबुद्धयः
na vedaiśca na yajñaiśca na dānaistapasā kvacit |
na śaknuvaṃti māṃ prāptuṃ mūḍhāḥ karmavaśā narā
||8||न वेदैश्च न यज्ञैश्च न दानैस्तपसा क्वचित् ।
न शक्नुवंति मां प्राप्तुं मूढाः कर्मवशा नरा
kevalaṃ karmmaṇā tvaṃ sma saṃsāraṃ tartumicchasi |
ata evābhavaṃ ruṣṭo yajñavidhvaṃsakārakaḥ
||9||केवलं कर्म्मणा त्वं स्म संसारं तर्तुमिच्छसि ।
अत एवाभवं रुष्टो यज्ञविध्वंसकारकः
itaḥ prabhṛti bho dakṣa matvā māṃ parameśvaram |
buddhyā jñānaparo bhūtvā kuru karma samāhitaḥ
||10||इतः प्रभृति भो दक्ष मत्वा मां परमेश्वरम् ।
बुद्ध्या ज्ञानपरो भूत्वा कुरु कर्म समाहितः
anyacca śṛṇu sadbuddhyā vacanaṃ me prajāpate |
vacmi guhyaṃ dharmahetoḥ saguṇatvepyahaṃ tava
||11||अन्यच्च शृणु सद्बुद्ध्या वचनं मे प्रजापते ।
वच्मि गुह्यं धर्महेतोः सगुणत्वेप्यहं तव
ahaṃ brahmā ca viṣṇuśca jagataḥ kāraṇaṃ param |
ātmeśvara upadraṣṭā svayaṃdṛgaviśeṣaṇaḥ
||12||अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च जगतः कारणं परम् ।
आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंदृगविशेषणः
ātmamāyāṃ samāviśya sohaṃ guṇamayīṃ mune |
sṛjanrakṣanharanviśvaṃ dadhe saṃjñāḥ kriyocitāḥ
||13||आत्ममायां समाविश्य सोहं गुणमयीं मुने ।
सृजन्रक्षन्हरन्विश्वं दधे संज्ञाः क्रियोचिताः
advitīye pare tasmin brahmaṇyātmani kevale |
ajñaḥ paśyati bhedena bhūtāni brahmaceśvaram
||14||अद्वितीये परे तस्मिन् ब्रह्मण्यात्मनि केवले ।
अज्ञः पश्यति भेदेन भूतानि ब्रह्मचेश्वरम्
śiraḥ karādisvāṃgeṣu kurute na yathā pumān |
pārakyaśemuṣīṃ kvāpi bhūteṣvevaṃ hi matparaḥ
||15||शिरः करादिस्वांगेषु कुरुते न यथा पुमान् ।
पारक्यशेमुषीं क्वापि भूतेष्वेवं हि मत्परः
sarvabhūtātmanāmekabhāvanāṃ yo na paśyati |
trisurāṇāṃ bhidāṃ dakṣa sa śāṃtimadhigacchati
||16||सर्वभूतात्मनामेकभावनां यो न पश्यति ।
त्रिसुराणां भिदां दक्ष स शांतिमधिगच्छति
yaḥ karoti trideveṣu bhedabuddhiṃ narādhamaḥ |
narake sa vasennūnaṃ yāvadācandratārakam
||17||यः करोति त्रिदेवेषु भेदबुद्धिं नराधमः ।
नरके स वसेन्नूनं यावदाचन्द्रतारकम्
matparaḥ pūjayeddevān sarvānapi vicakṣaṇaḥ |
sa jñānaṃ labhate yena muktirbhavati śāśvatī
||18||मत्परः पूजयेद्देवान् सर्वानपि विचक्षणः ।
स ज्ञानं लभते येन मुक्तिर्भवति शाश्वती
vidhibhaktiṃ vinā naiva bhaktirbhavati vaiṣṇavī |
viṣṇubhaktiṃ vinā me na bhaktiḥ kvāpi prajāyate
||19||विधिभक्तिं विना नैव भक्तिर्भवति वैष्णवी ।
विष्णुभक्तिं विना मे न भक्तिः क्वापि प्रजायते
ityuktvā śaṃkarassvāmī sarveṣāṃ parameśvaraḥ |
sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ tatrovāca vāṇīṃ kṛpākaraḥ
||20||इत्युक्त्वा शंकरस्स्वामी सर्वेषां परमेश्वरः ।
सर्वेषां शृण्वतां तत्रोवाच वाणीं कृपाकरः
haribhakto hi māṃ nindettathā śaivobhave dyadi |
tayoḥ śāpā bhaveyuste tattvaprāptirbhavenna hi
||21||हरिभक्तो हि मां निन्देत्तथा शैवोभवे द्यदि ।
तयोः शापा भवेयुस्ते तत्त्वप्राप्तिर्भवेन्न हि
brahmovāca
ityākarṇya maheśasya vacanaṃ sukhakārakam |
jahṛṣussakalāstatra suramunyādayo mune
||22||इत्याकर्ण्य महेशस्य वचनं सुखकारकम् ।
जहृषुस्सकलास्तत्र सुरमुन्यादयो मुने
dakṣobhavanmahāprītyā śivabhaktiratastadā |
sakuṭumbassurādyāste śivaṃ matvākhileśvaram
||23||दक्षोभवन्महाप्रीत्या शिवभक्तिरतस्तदा ।
सकुटुम्बस्सुराद्यास्ते शिवं मत्वाखिलेश्वरम्
yathā yena kṛtā śaṃbhoḥ saṃstutiḥ paramātmanaḥ |
tathā tasmai varo dattaśśaṃbhunā tuṣṭacetasā
||24||यथा येन कृता शंभोः संस्तुतिः परमात्मनः ।
तथा तस्मै वरो दत्तश्शंभुना तुष्टचेतसा
jñaptaḥ śivenāśu dakṣaḥ śivabhaktaḥ prasannadhīḥ |
yajñaṃ cakāra saṃpūrṇaṃ śivānugrahato mune
||25||ज्ञप्तः शिवेनाशु दक्षः शिवभक्तः प्रसन्नधीः ।
यज्ञं चकार संपूर्णं शिवानुग्रहतो मुने
dadau bhāgānsurebhyo hi pūrṇabhāgaṃ śivāya saḥ |
dānaṃ dadau dvijebhyaśca prāptaḥ śaṃbhoranugrahaḥ
||26||ददौ भागान्सुरेभ्यो हि पूर्णभागं शिवाय सः ।
दानं ददौ द्विजेभ्यश्च प्राप्तः शंभोरनुग्रहः
atho devasya sumahattatkarma vidhipūrvakam |
dakṣaḥ samāpya vidhivatsahartvigbhiḥ prajāpatiḥ
||27||अथो देवस्य सुमहत्तत्कर्म विधिपूर्वकम् ।
दक्षः समाप्य विधिवत्सहर्त्विग्भिः प्रजापतिः
evaṃ dakṣamakhaḥ pūrṇobhavattatra munīśvaraḥ |
śaṃkarasya prasādena parabrahmasvarūpiṇaḥ
||28||एवं दक्षमखः पूर्णोभवत्तत्र मुनीश्वरः ।
शंकरस्य प्रसादेन परब्रह्मस्वरूपिणः
atha devarṣayassarve śaṃsaṃtaśśāṃkaraṃ yaśaḥ |
svadhāmāni yayustu ṣṭāḥ parepi sukhatastadā
||29||अथ देवर्षयस्सर्वे शंसंतश्शांकरं यशः ।
स्वधामानि ययुस्तु ष्टाः परेपि सुखतस्तदा
ahaṃ viṣṇuśca suprītāvapi svaṃsvaṃ paraṃ mudā |
gāyantau suyaśaśśaṃbhoḥ sarvamaṃgaladaṃ sadā
||30||अहं विष्णुश्च सुप्रीतावपि स्वंस्वं परं मुदा ।
गायन्तौ सुयशश्शंभोः सर्वमंगलदं सदा
dakṣa saṃmānitaḥ prītyā mahādevopi sadgatiḥ |
kailāsaṃ sa yayau śailaṃ suprītassagaṇo nijam
||31||दक्ष संमानितः प्रीत्या महादेवोपि सद्गतिः ।
कैलासं स ययौ शैलं सुप्रीतस्सगणो निजम्
āgatya svagiriṃ śaṃbhussasmāra svapriyāṃ satīm |
gaṇebhyaḥ kathayāmāsa pradhānebhyaśca tatkathām
||32||आगत्य स्वगिरिं शंभुस्सस्मार स्वप्रियां सतीम् ।
गणेभ्यः कथयामास प्रधानेभ्यश्च तत्कथाम्
kālaṃ nināya vijñānī bahu taccaritaṃ vadan |
laukikīṃ gatimāśritya darśayan kāmitāṃ prabhuḥ
||33||कालं निनाय विज्ञानी बहु तच्चरितं वदन् ।
लौकिकीं गतिमाश्रित्य दर्शयन् कामितां प्रभुः
nānītikārakaḥ svāmī parabrahma satāṃ gatiḥ |
tasya mohaḥ kva vā śokaḥ kva vikāraḥ paro mune
||34||नानीतिकारकः स्वामी परब्रह्म सतां गतिः ।
तस्य मोहः क्व वा शोकः क्व विकारः परो मुने
ahaṃ viṣṇuśca jānīvastadbhedaṃ na kadācana |
kepare munayo devā manuṣādyāśca yoginaḥ
||35||अहं विष्णुश्च जानीवस्तद्भेदं न कदाचन ।
केपरे मुनयो देवा मनुषाद्याश्च योगिनः
mahimā śāṃkaronaṃto durvijñeyo manīṣibhiḥ |
bhaktajñātaśca sadbhaktyā tatprasādādvinā śramam
||36||महिमा शांकरोनंतो दुर्विज्ञेयो मनीषिभिः ।
भक्तज्ञातश्च सद्भक्त्या तत्प्रसादाद्विना श्रमम्
ekopi na vikāro hi śivasya paramātmanaḥ |
saṃdarśayati lokebhyaḥ kṛtvā tāṃ tādṛśīṃ gatim
||37||एकोपि न विकारो हि शिवस्य परमात्मनः ।
संदर्शयति लोकेभ्यः कृत्वा तां तादृशीं गतिम्
yatpaṭhitvā ca saṃśrutya sarvalokasudhīrmune |
labhate sadgatiṃ dibyāmihāpi sukhamuttamam
||38||यत्पठित्वा च संश्रुत्य सर्वलोकसुधीर्मुने ।
लभते सद्गतिं दिब्यामिहापि सुखमुत्तमम्
itthaṃ dākṣāyaṇī hitvā nijadehaṃ satī punaḥ |
jajñe himavataḥ patnyāṃ menāyāmiti viśrutam
||39||इत्थं दाक्षायणी हित्वा निजदेहं सती पुनः ।
जज्ञे हिमवतः पत्न्यां मेनायामिति विश्रुतम्
punaḥ kṛtvā tapastatra śivaṃ vavre patiṃ ca sā |
gaurī bhūtvārddhavāmāṃgī līlāścakredbhutāśśivā
||40||पुनः कृत्वा तपस्तत्र शिवं वव्रे पतिं च सा ।
गौरी भूत्वार्द्धवामांगी लीलाश्चक्रेद्भुताश्शिवा
itthaṃ satīcaritraṃ te varṇitaṃ paramādbhutam |
bhuktimuktipradaṃ divyaṃ sarvakāmapradāyakam
||41||इत्थं सतीचरित्रं ते वर्णितं परमाद्भुतम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं सर्वकामप्रदायकम्
idamākhyānamanaghaṃ pavitraṃ parapāvanam |
svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ putrapautraphalapradam
||42||इदमाख्यानमनघं पवित्रं परपावनम् ।
स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुत्रपौत्रफलप्रदम्
ya idaṃ śṛṇuyādbhaktyā śrāvayedbhaktimānnarān |
sarvakarmā labhettāta paratra paramāṃ gatim
||43||य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्भक्तिमान्नरान् ।
सर्वकर्मा लभेत्तात परत्र परमां गतिम्
yaḥ paṭhetpāṭhayedvāpi samākhyānamidaṃ śubham |
sopi bhuktvākhilān bhogānaṃte mokṣamavāpnuyāt
||44||यः पठेत्पाठयेद्वापि समाख्यानमिदं शुभम् ।
सोपि भुक्त्वाखिलान् भोगानंते मोक्षमवाप्नुयात्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ dvitīye satīkhaṃḍe dakṣaya jñānusaṃdhānavarṇanaṃ nāma tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 43 ||
śrīḥ |
samāptoyaṃ rudrasaṃhitāntargatasatīkhaṇḍo dvitīyaḥ
||2||श्रीः ।
समाप्तोयं रुद्रसंहितान्तर्गतसतीखण्डो द्वितीयः
śrīsāṃbasadāśivārpaṇamastu