vīrabhadrotpattiśivopadeśavarṇanam
nārada uvāca
śrutvā vyomagiraṃ dakṣaḥ kimakārṣīttadā'budhaḥ |
anye ca kṛtavaṃtaḥ kiṃ tataśca kimabhūdvada
||1||श्रुत्वा व्योमगिरं दक्षः किमकार्षीत्तदाऽबुधः ।
अन्ये च कृतवंतः किं ततश्च किमभूद्वद
parājitāḥ śivagaṇā bhṛgumaṃtrabalena vai |
kimakārṣuḥ kutra gatāstattvaṃ vada mahāmate
||2||पराजिताः शिवगणा भृगुमंत्रबलेन वै ।
किमकार्षुः कुत्र गतास्तत्त्वं वद महामते
brahmovāca
śrutvā vyomagiraṃ sarve vismitāśca surādayaḥ |
nāvocatkiṃcidapi te tiṣṭhantastu vimohitāḥ
||3||श्रुत्वा व्योमगिरं सर्वे विस्मिताश्च सुरादयः ।
नावोचत्किंचिदपि ते तिष्ठन्तस्तु विमोहिताः
palāyamānā ye vīrā bhṛgumaṃtrabalena te |
avaśiṣṭā śśivagaṇāśśivaṃ śaraṇamāyayuḥ
||4||पलायमाना ये वीरा भृगुमंत्रबलेन ते ।
अवशिष्टा श्शिवगणाश्शिवं शरणमाययुः
sarvaṃ nivedayāmāsū rudrāyāmitatejase |
caritraṃ ca tathābhūtaṃ supraṇamyādarācca te
||5||सर्वं निवेदयामासू रुद्रायामिततेजसे ।
चरित्रं च तथाभूतं सुप्रणम्यादराच्च ते
gaṇā ūcuḥ
devadeva mahādeva pāhi naśśaraṇāgatān |
saṃśṛṇvādarato nātha satī vārtāṃ ca vistarāt
||6||देवदेव महादेव पाहि नश्शरणागतान् ।
संशृण्वादरतो नाथ सती वार्तां च विस्तरात्
garvitena maheśānadakṣena sudurātmanā |
avamānaḥ kṛtassatyā'nādaro nirjaraistathā
||7||गर्वितेन महेशानदक्षेन सुदुरात्मना ।
अवमानः कृतस्सत्याऽनादरो निर्जरैस्तथा
tubhyaṃ bhāgamadātro sa devebhyaśca pradattavān |
durvacāṃsyavadatproccairduṣṭo dakṣassugarvitaḥ
||8||तुभ्यं भागमदात्रो स देवेभ्यश्च प्रदत्तवान् ।
दुर्वचांस्यवदत्प्रोच्चैर्दुष्टो दक्षस्सुगर्वितः
tato dṛṣṭvā na te bhāgaṃ yajñe'kupyatsatī prabho |
viniṃdya bahuśastātamadhākṣītsvatanuṃ tadā
||9||ततो दृष्ट्वा न ते भागं यज्ञेऽकुप्यत्सती प्रभो ।
विनिंद्य बहुशस्तातमधाक्षीत्स्वतनुं तदा
gaṇāstvayutasaṃkhyākā mṛtāstatra vilajjayā |
svāṃgānyāchidya śastraiśca krudhyāma hyapare vayam
||10||गणास्त्वयुतसंख्याका मृतास्तत्र विलज्जया ।
स्वांगान्याछिद्य शस्त्रैश्च क्रुध्याम ह्यपरे वयम्
tadyajñe dhvaṃsituṃ vegātsannaddhāstu bhayāvahāḥ |
tiraskṛtā hi bhṛguṇā svaprabhāvādvirodhinā
||11||तद्यज्ञे ध्वंसितुं वेगात्सन्नद्धास्तु भयावहाः ।
तिरस्कृता हि भृगुणा स्वप्रभावाद्विरोधिना
te vayaṃ śaraṇaṃ prāptāstava viśvaṃbhara prabho |
nirbhayān kuru nastasmāddayamānabhavādbhayāt
||12||ते वयं शरणं प्राप्तास्तव विश्वंभर प्रभो ।
निर्भयान् कुरु नस्तस्माद्दयमानभवाद्भयात्
apamānaṃ viśeṣeṇa tasmin yajñe mahāprabho |
dakṣādyāste'khilā duṣṭā akurvan garvitā ati
||13||अपमानं विशेषेण तस्मिन् यज्ञे महाप्रभो ।
दक्षाद्यास्तेऽखिला दुष्टा अकुर्वन् गर्विता अति
ityuktaṃ nikhilaṃ vṛttaṃ sveṣāṃ satyāśca nārada |
teṣāṃ ca mūḍhabuddhīnāṃ yathecchasi tathā kuru
||14||इत्युक्तं निखिलं वृत्तं स्वेषां सत्याश्च नारद ।
तेषां च मूढबुद्धीनां यथेच्छसि तथा कुरु
brahmovāca
ityākarṇyavacastasya svagaṇānāṃ vacaḥ prabhuḥ |
sasmāra nāradaṃ sarvaṃ jñātuṃ taccaritaṃ laghu
||15||इत्याकर्ण्यवचस्तस्य स्वगणानां वचः प्रभुः ।
सस्मार नारदं सर्वं ज्ञातुं तच्चरितं लघु
āgatastvaṃ drutaṃ tatra devarṣe divyadarśana |
praṇamya śaṃkaraṃ bhaktyā sāṃjalistatra tasthivān
||16||आगतस्त्वं द्रुतं तत्र देवर्षे दिव्यदर्शन ।
प्रणम्य शंकरं भक्त्या सांजलिस्तत्र तस्थिवान्
tvāṃ praśasyātha sa svāmī satyā vārttāṃ ca pṛṣṭavān |
dakṣayajñagatāyā vai paraṃ ca caritaṃ tathā
||17||त्वां प्रशस्याथ स स्वामी सत्या वार्त्तां च पृष्टवान् ।
दक्षयज्ञगताया वै परं च चरितं तथा
pṛṣṭena śaṃbhunā tāta tvayāśveva śivātmanā |
tatsarvaṃ kathitaṃ vṛtaṃ jātaṃ dakṣādhvare hi yat
||18||पृष्टेन शंभुना तात त्वयाश्वेव शिवात्मना ।
तत्सर्वं कथितं वृतं जातं दक्षाध्वरे हि यत्
tadākarṇyeśvaro vākyaṃ mune tattvanmukhoditam |
cukopātidrutaṃ rudro mahāraudraparākramaḥ
||19||तदाकर्ण्येश्वरो वाक्यं मुने तत्त्वन्मुखोदितम् ।
चुकोपातिद्रुतं रुद्रो महारौद्रपराक्रमः
utpāṭyaikāṃ jaṭāṃ rudro lokasaṃhārakārakaḥ |
āsphālayāmāsa ruṣā parvatasya tadopari
||20||उत्पाट्यैकां जटां रुद्रो लोकसंहारकारकः ।
आस्फालयामास रुषा पर्वतस्य तदोपरि
todanācca dvidhā bhūtā sā jaṭā ca mune prabhoḥ |
saṃbabhūva mahārāvo mahāpralayabhīṣaṇaḥ
||21||तोदनाच्च द्विधा भूता सा जटा च मुने प्रभोः ।
संबभूव महारावो महाप्रलयभीषणः
tajjaṭāyāssamudbhūto vīrabhadro mahābalaḥ |
pūrvabhāgena devarṣe mahābhīmo gaṇāgraṇīḥ
||22||तज्जटायास्समुद्भूतो वीरभद्रो महाबलः ।
पूर्वभागेन देवर्षे महाभीमो गणाग्रणीः
sa bhūmiṃ viśvato vṛttvātyatiṣṭhaddaśāṃgulam |
pralayānalasaṃkāśaḥ pronnato dossahasravān
||23||स भूमिं विश्वतो वृत्त्वात्यतिष्ठद्दशांगुलम् ।
प्रलयानलसंकाशः प्रोन्नतो दोस्सहस्रवान्
kopaniśvāsatastatra mahārudrasya ceśituḥ |
jātaṃ jvarāṇāṃ śatakaṃ saṃnipātāstrayodaśa
||24||कोपनिश्वासतस्तत्र महारुद्रस्य चेशितुः ।
जातं ज्वराणां शतकं संनिपातास्त्रयोदश
mahākālī samutpannā tajjaṭāparabhā gataḥ |
mahābhayaṃkarā tāta bhūtakoṭibhirāvṛtā
||25||महाकाली समुत्पन्ना तज्जटापरभा गतः ।
महाभयंकरा तात भूतकोटिभिरावृता
sarve mūrttidharāḥ krūrāḥ svara lokabhayaṃkarāḥ |
svatejasā prajvalaṃto dahaṃta iva sarvataḥ
||26||सर्वे मूर्त्तिधराः क्रूराः स्वर लोकभयंकराः ।
स्वतेजसा प्रज्वलंतो दहंत इव सर्वतः
atha vīro vīrabhadraḥ praṇamya parameśvaram |
kṛtāṃjalipuṭaḥ prāha vākyaṃ vākyaviśāradaḥ
||27||अथ वीरो वीरभद्रः प्रणम्य परमेश्वरम् ।
कृतांजलिपुटः प्राह वाक्यं वाक्यविशारदः
vīrabhadra uvāca
mahārudra mahāraudra somasūryāgnilocana |
kiṃ kartavyaṃ mayā kāryaṃ śīghramājñāpaya prabho
||28||महारुद्र महारौद्र सोमसूर्याग्निलोचन ।
किं कर्तव्यं मया कार्यं शीघ्रमाज्ञापय प्रभो
śoṣaṇīyāḥ kimīśāna kṣaṇārddhenaiva siṃdhavaḥ |
peṣaṇīyāḥ kimīśāna kṣaṇārddhenaiva parvatāḥ
||29||शोषणीयाः किमीशान क्षणार्द्धेनैव सिंधवः ।
पेषणीयाः किमीशान क्षणार्द्धेनैव पर्वताः
kṣaṇena bhasmasātkuryāṃ brahmāṃḍamuta kiṃ hara |
kṣaṇena bhasmasātkuryāmsurānvā kiṃ munīśvarān
||30||क्षणेन भस्मसात्कुर्यां ब्रह्मांडमुत किं हर ।
क्षणेन भस्मसात्कुर्याम्सुरान्वा किं मुनीश्वरान्
vyāśvāsaḥ sarvalokānāṃ kimu cāryo hi śaṃkara |
kartavya kimuteśāna sarvaprāṇivihiṃsanam
||31||व्याश्वासः सर्वलोकानां किमु चार्यो हि शंकर ।
कर्तव्य किमुतेशान सर्वप्राणिविहिंसनम्
mamāśakyaṃ na kutrāpi tvatprasādānmaheśvara |
parākrameṇa mattulyo na bhūto na bhaviṣyati
||32||ममाशक्यं न कुत्रापि त्वत्प्रसादान्महेश्वर ।
पराक्रमेण मत्तुल्यो न भूतो न भविष्यति
yatra yatkāryamuddiśya preṣayiṣyasi māṃ prabho |
tatkāryaṃ sādhayāmyeva satvaraṃ tvatprasādataḥ
||33||यत्र यत्कार्यमुद्दिश्य प्रेषयिष्यसि मां प्रभो ।
तत्कार्यं साधयाम्येव सत्वरं त्वत्प्रसादतः
kṣudrāstaraṃti lokābdhiṃ śāsanācchaṃkarasya te |
harātohaṃ na kiṃ tartuṃ mahāpatsāgaraṃ kṣamaḥ
||34||क्षुद्रास्तरंति लोकाब्धिं शासनाच्छंकरस्य ते ।
हरातोहं न किं तर्तुं महापत्सागरं क्षमः
tvatpreṣitatṛṇenāpi mahatkāryaṃ mayatnataḥ |
kṣaṇena śakyate kartuṃ śaṃkarātra na saṃśayaḥ
||35||त्वत्प्रेषिततृणेनापि महत्कार्यं मयत्नतः ।
क्षणेन शक्यते कर्तुं शंकरात्र न संशयः
līlāmātreṇa te śaṃbho kāryaṃ yadyapi siddhyati |
tathāpyahaṃ preṣaṇīyo tavaivānugraho hyayam
||36||लीलामात्रेण ते शंभो कार्यं यद्यपि सिद्ध्यति ।
तथाप्यहं प्रेषणीयो तवैवानुग्रहो ह्ययम्
śaktiretādṛśī śaṃbho mamāpi tvadanugrahāt |
vinā śaktirna kasyāpi śaṃkara tvadanugrahāt
||37||शक्तिरेतादृशी शंभो ममापि त्वदनुग्रहात् ।
विना शक्तिर्न कस्यापि शंकर त्वदनुग्रहात्
tvadājñayā vinā kopi tṛṇādīnapi vastutaḥ |
naiva cālayituṃ śaktassatyametanna saṃśayaḥ
||38||त्वदाज्ञया विना कोपि तृणादीनपि वस्तुतः ।
नैव चालयितुं शक्तस्सत्यमेतन्न संशयः
śaṃbho niyamyāssarvepi devādyāste maheśvara |
tathaivāhaṃ niyamyaste niyaṃtussarvadehinām
||39||शंभो नियम्यास्सर्वेपि देवाद्यास्ते महेश्वर ।
तथैवाहं नियम्यस्ते नियंतुस्सर्वदेहिनाम्
praṇatosmi mahādeva bhūyopi praṇatosmyaham |
preṣaya sveṣṭa siddhyarthaṃ māmadya hara satvaram
||40||प्रणतोस्मि महादेव भूयोपि प्रणतोस्म्यहम् ।
प्रेषय स्वेष्ट सिद्ध्यर्थं मामद्य हर सत्वरम्
spaṃdopi jāyate śaṃbho sakhyāṃgānāṃ muhurmuhuḥ |
bhaviṣyatyadya vijayo māmataḥ preṣaya prabho
||41||स्पंदोपि जायते शंभो सख्यांगानां मुहुर्मुहुः ।
भविष्यत्यद्य विजयो मामतः प्रेषय प्रभो
harṣotsāhaviśeṣopi jāyate mama kaścana |
śaṃbho tvatpādakamale saṃsaktaśca mano mama
||42||हर्षोत्साहविशेषोपि जायते मम कश्चन ।
शंभो त्वत्पादकमले संसक्तश्च मनो मम
bhaviṣyati pratipadaṃ śubhasaṃtānasaṃtatiḥ
||43||भविष्यति प्रतिपदं शुभसंतानसंततिः
tasyaiva vijayo nityaṃ tasyaiva śubhamanvaham |
yasya śaṃbhau dṛḍhā bhaktistvayi śobhanasaṃśraye
||44||तस्यैव विजयो नित्यं तस्यैव शुभमन्वहम् ।
यस्य शंभौ दृढा भक्तिस्त्वयि शोभनसंश्रये
brahmovāca
ityuktaṃ tadvacaḥ śrutvā saṃtuṣṭo maṃgalāpatiḥ |
vīrabhadra jayeti tvaṃ proktāśīḥ prāha taṃ punaḥ
||45||इत्युक्तं तद्वचः श्रुत्वा संतुष्टो मंगलापतिः ।
वीरभद्र जयेति त्वं प्रोक्ताशीः प्राह तं पुनः
maheśvara uvāca
śṛṇu madvacanaṃ tāta vīrabhadra sucetasā |
karaṇīyaṃ prayatnena taddrutaṃ me pratoṣakam
||46||शृणु मद्वचनं तात वीरभद्र सुचेतसा ।
करणीयं प्रयत्नेन तद्द्रुतं मे प्रतोषकम्
yāgaṃ kartuṃ samudyukto dakṣo vidhisutaḥ khalaḥ |
madvirodhī viśeṣeṇa mahāgarvo'budho'dhunā
||47||यागं कर्तुं समुद्युक्तो दक्षो विधिसुतः खलः ।
मद्विरोधी विशेषेण महागर्वोऽबुधोऽधुना
tanmakhaṃ bhasmasātkṛtvā sayāgaparivārakam |
punarāyāhi matsthānaṃ satvaraṃ gaṇasattama
||48||तन्मखं भस्मसात्कृत्वा सयागपरिवारकम् ।
पुनरायाहि मत्स्थानं सत्वरं गणसत्तम
surā bhavaṃtu gaṃdharvā yakṣā vānye ca kecana |
tānapyadyaiva sahasā bhasmasātkuru satvaram
||49||सुरा भवंतु गंधर्वा यक्षा वान्ये च केचन ।
तानप्यद्यैव सहसा भस्मसात्कुरु सत्वरम्
tatrāstu viṣṇurbrahmā vā śacīśo vā yamopi vā |
api cādyaiva tānsarvānpātayasva prayatnataḥ
||50||तत्रास्तु विष्णुर्ब्रह्मा वा शचीशो वा यमोपि वा ।
अपि चाद्यैव तान्सर्वान्पातयस्व प्रयत्नतः
surā bhavaṃtu gaṃdharvā yakṣā vānye ca kecana |
tānapyadyaiva sahasā bhasmasātkuru satvaram
||51||सुरा भवंतु गंधर्वा यक्षा वान्ये च केचन ।
तानप्यद्यैव सहसा भस्मसात्कुरु सत्वरम्
dadhīcikṛtamullaṃghya śapathaṃ mayi tatra ye |
tiṣṭhaṃti te prayatnena jvālanīyāstvayā dhruvam
||52||दधीचिकृतमुल्लंघ्य शपथं मयि तत्र ये ।
तिष्ठंति ते प्रयत्नेन ज्वालनीयास्त्वया ध्रुवम्
pramathāścāgamiṣyaṃti yadi viṣṇvādayo bhramāt |
nānākarṣaṇamaṃtreṇa jvālayānīya satvaram
||53||प्रमथाश्चागमिष्यंति यदि विष्ण्वादयो भ्रमात् ।
नानाकर्षणमंत्रेण ज्वालयानीय सत्वरम्
ye tatrollaṃghya śapathaṃ madīyaṃ garvitāḥ sthitāḥ |
te hi maddrohiṇo'tastān jvālayānalamālayā
||54||ये तत्रोल्लंघ्य शपथं मदीयं गर्विताः स्थिताः ।
ते हि मद्द्रोहिणोऽतस्तान् ज्वालयानलमालया
sapatnīkānsasārāṃśca dakṣayāgasthalasthitān |
prajvālya bhasmasātkṛtvā punarāyāhi satvaram
||55||सपत्नीकान्ससारांश्च दक्षयागस्थलस्थितान् ।
प्रज्वाल्य भस्मसात्कृत्वा पुनरायाहि सत्वरम्
tatra tvayi gate devā viśvādya api sādaram |
stoṣyaṃti tvāṃ tadāpyāśu jvālayā jvālayaiva tān
||56||तत्र त्वयि गते देवा विश्वाद्य अपि सादरम् ।
स्तोष्यंति त्वां तदाप्याशु ज्वालया ज्वालयैव तान्
devānapi kṛtadrohān jvālāmālāsamākulaḥ |
jvālaya jvalanaiśśīghraṃ mādhyāyādhyāyapālakam
||57||देवानपि कृतद्रोहान् ज्वालामालासमाकुलः ।
ज्वालय ज्वलनैश्शीघ्रं माध्यायाध्यायपालकम्
dakṣādīnsakalāṃstatra sapatnīkānsabāṃdhavān |
prajvālya vīra dakṣaṃ nu salīlaṃ salilaṃ piba
||58||दक्षादीन्सकलांस्तत्र सपत्नीकान्सबांधवान् ।
प्रज्वाल्य वीर दक्षं नु सलीलं सलिलं पिब
brahmovāca
ityukto roṣatāmrākṣo vedamaryādapālakaḥ |
virarāma mahāvīraṃ kālārissakaleśvaraḥ
||59||इत्युक्तो रोषताम्राक्षो वेदमर्यादपालकः ।
विरराम महावीरं कालारिस्सकलेश्वरः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ dvitīye satīkhaṃḍe vīrabhadrotpattiśivopadeśavarṇanaṃ nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ || 32 ||