balāhakopākhyānavarṇanam
sūta uvāca
tatra tasya samīpasthaṃ mārkaṃḍenopalakṣitam ||
tīrthaṃ govatsasaṃjñaṃ tu sarvatra bhuvi saṃśrutam
||1||तत्र तस्य समीपस्थं मार्कंडेनोपलक्षितम् ॥
तीर्थं गोवत्ससंज्ञं तु सर्वत्र भुवि संश्रुतम्
tatrāvatīrya govatsasvarūpeṇāṃbikāpatiḥ ||
svayaṃbhūliṃgarūpeṇa saṃsthito jagatāṃ patiḥ
||2||तत्रावतीर्य गोवत्सस्वरूपेणांबिकापतिः ॥
स्वयंभूलिंगरूपेण संस्थितो जगतां पतिः
āsīdbalāhakonāma rudrabhakto mahābalaḥ ||
ākheṭakasamāyukto nṛpaḥ parapuraṃjayaḥ
||3||आसीद्बलाहकोनाम रुद्रभक्तो महाबलः ॥
आखेटकसमायुक्तो नृपः परपुरंजयः
mṛgayūthe sthitaṃ dṛṣṭvā govatsaṃ tatpadātinā ||
ukto rājā mayā dṛṣṭaṃ kautukaṃ nṛpasattama
||4||मृगयूथे स्थितं दृष्ट्वा गोवत्सं तत्पदातिना ॥
उक्तो राजा मया दृष्टं कौतुकं नृपसत्तम
govatso mṛgayūthasya dṛṣṭo madhyasthito mayā ||
teṣāmevānurakto'sau jananyā rahitastathā
||5||गोवत्सो मृगयूथस्य दृष्टो मध्यस्थितो मया ॥
तेषामेवानुरक्तोऽसौ जनन्या रहितस्तथा
draṣṭuṃ tu kautukaṃ rājā taṃ padātiṃ puraḥ sthitam ||
uvāca darśayasveti govatsaṃ ca samāviśat
||6||द्रष्टुं तु कौतुकं राजा तं पदातिं पुरः स्थितम् ॥
उवाच दर्शयस्वेति गोवत्सं च समाविशत्
gatvāṭavīṃ tadā rājño darśitaḥ sa padātinā ||
padātibhirmṛgānīkaṃ dudrāva trāsitaṃ yadā
||7||गत्वाटवीं तदा राज्ञो दर्शितः स पदातिना ॥
पदातिभिर्मृगानीकं दुद्राव त्रासितं यदा
pīlugulmaṃ prati gataṃ govatsaḥ prasthitastadā ||
rājā taddharaṇākāṃkṣo prāviśadgulmamādarāt
||8||पीलुगुल्मं प्रति गतं गोवत्सः प्रस्थितस्तदा ॥
राजा तद्धरणाकांक्षो प्राविशद्गुल्ममादरात्
tatra sthitaṃ sa govatsamapaśyannṛpatiḥ svayam ||
yāvadgṛhṇāti taṃ tāvalliṃgaṃ jātaṃ samujvalam
||9||तत्र स्थितं स गोवत्समपश्यन्नृपतिः स्वयम् ॥
यावद्गृह्णाति तं तावल्लिंगं जातं समुज्वलम्
taṃ dṛṣṭvā vismito rājā kimetadityaciṃtayat ||
yāvacciṃtayate hyevaṃ dehaṃ tyaktvā divaṃ gataḥ
||10||तं दृष्ट्वा विस्मितो राजा किमेतदित्यचिंतयत् ॥
यावच्चिंतयते ह्येवं देहं त्यक्त्वा दिवं गतः
atrāṃtare gaganatale samaṃtataḥ śrūyate surajayakāragarjitam ||
papāta puṣpavṛṣṭiraṃbarādrājā gataḥ śivabhuvanaṃ ca tatkṣaṇāt
||11||अत्रांतरे गगनतले समंततः श्रूयते सुरजयकारगर्जितम् ॥
पपात पुष्पवृष्टिरंबराद्राजा गतः शिवभुवनं च तत्क्षणात्
tāvatpaśyati tannābhyaṃ govatsaṃ bālakaṃ sthitam ||
nūnameṣa mahādevo vatsarūpī maheśvaraḥ
||12||तावत्पश्यति तन्नाभ्यं गोवत्सं बालकं स्थितम् ॥
नूनमेष महादेवो वत्सरूपी महेश्वरः
tamānetuṃ samudyukto rājā tamujjahāra ca ||
tadā taddeva liṃgaṃ tu nottiṣṭhati kathaṃcana ||
tadā devāḥ sahānena prārthayāmāsurīśvaram
||13||तमानेतुं समुद्युक्तो राजा तमुज्जहार च ॥
तदा तद्देव लिंगं तु नोत्तिष्ठति कथंचन ॥
तदा देवाः सहानेन प्रार्थयामासुरीश्वरम्
devā ūcuḥ
bhagavansarvadeveśa sthātavyaṃ bhavatā vibho ||
śuklena liṃgarūpeṇa sarvalokahitaiṣiṇā
||14||भगवन्सर्वदेवेश स्थातव्यं भवता विभो ॥
शुक्लेन लिंगरूपेण सर्वलोकहितैषिणा
śrīmahādeva uvāca
sthāsyāmyahaṃ sadaivātra liṃgarūpeṇa devatāḥ ||
yasmādbhādrapade māsi kṛṣṇapakṣe kuhū dine
||15||स्थास्याम्यहं सदैवात्र लिंगरूपेण देवताः ॥
यस्माद्भाद्रपदे मासि कृष्णपक्षे कुहू दिने
tathā taddivase tatra snānaṃ kṛtvā vidhānataḥ ||
liṃgaṃ ye pūjayiṣyaṃti na teṣāṃ vidyate bhayam
||16||तथा तद्दिवसे तत्र स्नानं कृत्वा विधानतः ॥
लिंगं ये पूजयिष्यंति न तेषां विद्यते भयम्
ṛte ca piṃḍadānena pūrvajāḥ śāśvatīḥ samāḥ ||
raurave narake ghore kuṃbhīpāke ca ye gatāḥ
||17||ऋते च पिंडदानेन पूर्वजाः शाश्वतीः समाः ॥
रौरवे नरके घोरे कुंभीपाके च ये गताः
anekanarakasthāśca tiryagyonigatāśca ye ||
sakṛtpiṃḍapradānena syātte ṣāmakṣayā gatiḥ
||18||अनेकनरकस्थाश्च तिर्यग्योनिगताश्च ये ॥
सकृत्पिंडप्रदानेन स्यात्ते षामक्षया गतिः
tato balāhako rājā sarvadevasamanvitaḥ ||
sthāpayāmāsa talliṃgaṃ sarvadevasamīpataḥ
||19||ततो बलाहको राजा सर्वदेवसमन्वितः ॥
स्थापयामास तल्लिंगं सर्वदेवसमीपतः
cakāra bahudānāni lokānāṃ hitakāmyayā ||
yāvadarcayate hyevaṃ rudro'pi svayamāgataḥ
||20||चकार बहुदानानि लोकानां हितकाम्यया ॥
यावदर्चयते ह्येवं रुद्रोऽपि स्वयमागतः
rudra uvāca
asyāṃ rātrau tu manujāḥ śraddhābhaktisamanvitāḥ ||
yercayiṣyaṃti deveśaṃ teṣāṃ puṇyamanaṃtakam
||21||अस्यां रात्रौ तु मनुजाः श्रद्धाभक्तिसमन्विताः ॥
येर्चयिष्यंति देवेशं तेषां पुण्यमनंतकम्
jāgaraṃ ye kariṣyaṃti gītaśāstrapuraḥsaram ||
uddhariṣyaṃti te martyāḥ kulamekottaraṃ śatam
||22||जागरं ये करिष्यंति गीतशास्त्रपुरःसरम् ॥
उद्धरिष्यंति ते मर्त्याः कुलमेकोत्तरं शतम्
tāvadgarjjaṃti tīrthāni naimiṣaṃ puṣkaraṃ gayā ||
prayāgaṃ ca prabhāsaṃ ca dvārakā mathurā'rbudaḥ
||23||तावद्गर्ज्जंति तीर्थानि नैमिषं पुष्करं गया ॥
प्रयागं च प्रभासं च द्वारका मथुराऽर्बुदः
yāvanna dṛśyate liṃgaṃ govatsaṃ paramādbhutam ||
yadā hi kurute bhāvaṃ govatsagamanaṃ prati
||24||यावन्न दृश्यते लिंगं गोवत्सं परमाद्भुतम् ॥
यदा हि कुरुते भावं गोवत्सगमनं प्रति
svavaṃśajāstadā sarve nṛtyaṃti harṣitā dhruvam
||25||स्ववंशजास्तदा सर्वे नृत्यंति हर्षिता ध्रुवम्
sūta uvāca
yaccānyadadbhutaṃ tatra vṛttāṃtaṃ śṛṇu ta dvijā ||
yena vai śrutamātreṇa sarvapāpakṣayo bhavet
||26||यच्चान्यदद्भुतं तत्र वृत्तांतं शृणु त द्विजा ॥
येन वै श्रुतमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
yadā vai sthāpitaṃ liṃgaṃ sarvadevaiḥ purātanam ||
viṣṇoḥ pratiṣṭhānaguṇātsarveṣāṃ ca divauka sām
||27||यदा वै स्थापितं लिंगं सर्वदेवैः पुरातनम् ॥
विष्णोः प्रतिष्ठानगुणात्सर्वेषां च दिवौक साम्
aṇumātrapramāṇena pratyahaṃ samavarddhata ||
tataste manujā devā bhītāstaṃ śaraṇaṃ yayuḥ
||28||अणुमात्रप्रमाणेन प्रत्यहं समवर्द्धत ॥
ततस्ते मनुजा देवा भीतास्तं शरणं ययुः
devā ūcuḥ
vṛddhiṃ saṃhara deveśa lokā nāṃ svasti tadbhavet ||
evamukte tato liṃgādvāguvācāśarīriṇī
||29||वृद्धिं संहर देवेश लोका नां स्वस्ति तद्भवेत् ॥
एवमुक्ते ततो लिंगाद्वागुवाचाशरीरिणी
śivavāṇyuvāca
he lokā mā bhayaṃ vo'stu upāyaḥ śrūyatāmayam ||
kaściccaṃḍālamānīya matpuraḥ sthāpyatāṃ dhuvam
||30||हे लोका मा भयं वोऽस्तु उपायः श्रूयतामयम् ॥
कश्चिच्चंडालमानीय मत्पुरः स्थाप्यतां धुवम्
caṃḍālāṃśca samānīya dadhurdevasya te puraḥ ||
tathāpi tasya vṛddhistu naiva nirvartate punaḥ
||31||चंडालांश्च समानीय दधुर्देवस्य ते पुरः ॥
तथापि तस्य वृद्धिस्तु नैव निर्वर्तते पुनः
vāguvāca
karmmaṇā yastu caṃḍālaḥ so'gre me sthāpyatāṃ janāḥ ||
tacchrutvā mahadāścaryaṃ matiṃ cakurvilocane
||32||कर्म्मणा यस्तु चंडालः सोऽग्रे मे स्थाप्यतां जनाः ॥
तच्छ्रुत्वा महदाश्चर्यं मतिं चकुर्विलोचने
mārgamāṇāstadā te tu grāmāṇi ca purāṇi ca ||
kañcitkarmarataṃ pāpaṃ dadṛśurbrāhmaṇabruvam
||33||मार्गमाणास्तदा ते तु ग्रामाणि च पुराणि च ॥
कञ्चित्कर्मरतं पापं ददृशुर्ब्राह्मणब्रुवम्
vṛṣabhānbhārasaṃyuktānmadhyāhnevāhayattu saḥ ||
kṣuttṛṭśramaparītāṃśca durbalānkrūramānasaḥ
||34||वृषभान्भारसंयुक्तान्मध्याह्नेवाहयत्तु सः ॥
क्षुत्तृट्श्रमपरीतांश्च दुर्बलान्क्रूरमानसः
asnātvāpi paryuṣitaṃ bhakṣayaṃtīha vai dvijāḥ ||
taṃ samādāya deveśaṃ jagmuryatra jagadguruḥ
||35||अस्नात्वापि पर्युषितं भक्षयंतीह वै द्विजाः ॥
तं समादाय देवेशं जग्मुर्यत्र जगद्गुरुः
devālayāgrabhūmau taṃ sthāpayāsurādṛtāḥ ||
bhasmī babhūva sahasā govatsāgre nirūpitaḥ
||36||देवालयाग्रभूमौ तं स्थापयासुरादृताः ॥
भस्मी बभूव सहसा गोवत्साग्रे निरूपितः
caṃḍālasthala ityeṣa prasiddhosau'bhavatkṣitau ||
tatra sthitairna cādyāpi prāsādo daśyate hi saḥ
||37||चंडालस्थल इत्येष प्रसिद्धोसौऽभवत्क्षितौ ॥
तत्र स्थितैर्न चाद्यापि प्रासादो दश्यते हि सः
tadāprabhṛti talliṃgaṃ sāmyabhāvamupāgatam ||
dhautapāpmā gatastīrthaṃ dvijo liṃganirīkṣiṇāt
||38||तदाप्रभृति तल्लिंगं साम्यभावमुपागतम् ॥
धौतपाप्मा गतस्तीर्थं द्विजो लिंगनिरीक्षिणात्
pratyahaṃ pūjayāmāsa govatsaṃ gata kilbiṣaḥ ||
viśeṣātkṛṣṇapakṣasya caturddaśyāṃ samāgataḥ
||39||प्रत्यहं पूजयामास गोवत्सं गत किल्बिषः ॥
विशेषात्कृष्णपक्षस्य चतुर्द्दश्यां समागतः
etattadadbhutaṃ tasya devasya ca triśūlinaḥ ||
śṛṇuyādyo naro bhaktyā sarvapāpaiḥ pramucyate
||40||एतत्तदद्भुतं तस्य देवस्य च त्रिशूलिनः ॥
शृणुयाद्यो नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते
bhūta uvāca
govatsamiti vikhyātaṃ narāṇāṃ puṇyadaṃ param ||
anekajanmapāpaghnaṃ mārkaṃḍeyena bhāṣitam
||41||गोवत्समिति विख्यातं नराणां पुण्यदं परम् ॥
अनेकजन्मपापघ्नं मार्कंडेयेन भाषितम्
tatra tīrthe sakṛtsnānaṃ rudralokapradaṃ nṛṇām ||
pāpadehaviśuddhayarthaṃ pāpenopahatātmanām
||42||तत्र तीर्थे सकृत्स्नानं रुद्रलोकप्रदं नृणाम् ॥
पापदेहविशुद्धयर्थं पापेनोपहतात्मनाम्
kūpe tarpaṇataścaiva śrāddhataścaiva tṛptatā ||
bhādrapade viśe ṣeṇa pakṣasyāṃte bhavetkalau
||43||कूपे तर्पणतश्चैव श्राद्धतश्चैव तृप्तता ॥
भाद्रपदे विशे षेण पक्षस्यांते भवेत्कलौ
ekaviṃśativārāṃstu gayāyāṃ tarpaṇe kṛte ||
pitṝṇāṃ paramā tṛptiḥ sakṛdvai gaṃgakūpake
||44||एकविंशतिवारांस्तु गयायां तर्पणे कृते ॥
पितॄणां परमा तृप्तिः सकृद्वै गंगकूपके
tasmingovatsasāmīpye tiṣṭhate gaṃgakūpakaḥ ||
tasmiṃstilodakenāpi sadgatiṃ yāṃti tarpitāḥ
||45||तस्मिन्गोवत्ससामीप्ये तिष्ठते गंगकूपकः ॥
तस्मिंस्तिलोदकेनापि सद्गतिं यांति तर्पिताः
pitaro narakādvāpi supuṇyena sumedhasā ||
gopradānaṃ praśaṃsaṃti tasmiṃstīrthe munīśvarāḥ
||46||पितरो नरकाद्वापि सुपुण्येन सुमेधसा ॥
गोप्रदानं प्रशंसंति तस्मिंस्तीर्थे मुनीश्वराः
viprāya svarṇadānaṃ tu rudraloke nayennaram ||
sarasvatīśivakṣetre gaṃgā ca gaṃgakūpake
||47||विप्राय स्वर्णदानं तु रुद्रलोके नयेन्नरम् ॥
सरस्वतीशिवक्षेत्रे गंगा च गंगकूपके
ekasthametattritayaṃ svargāpavargakāraṇam ||
sevitaṃ carṣibhiḥ siddhaistīrthaṃ sarvatra viśrutam
||48||एकस्थमेतत्त्रितयं स्वर्गापवर्गकारणम् ॥
सेवितं चर्षिभिः सिद्धैस्तीर्थं सर्वत्र विश्रुतम्
pīluyugmaṃ sthitaṃ tatra tattīrthaṃ munisevitam ||
snānātsvargapradaṃ caiva pānātpāpaviśuddhidam
||49||पीलुयुग्मं स्थितं तत्र तत्तीर्थं मुनिसेवितम् ॥
स्नानात्स्वर्गप्रदं चैव पानात्पापविशुद्धिदम्
kīrttanātpuṇyajananaṃ sevanānmuktidaṃ param ||
tadvai paśyaṃti ye bhaktyā brahmahā yadi mātṛhā
||50||कीर्त्तनात्पुण्यजननं सेवनान्मुक्तिदं परम् ॥
तद्वै पश्यंति ये भक्त्या ब्रह्महा यदि मातृहा
bālaghātī ca goghnaśca ye ca strīśūdraghātakāḥ ||
garadāścāgnidāścaiva gurudroharatāśca ye
||51||बालघाती च गोघ्नश्च ये च स्त्रीशूद्रघातकाः ॥
गरदाश्चाग्निदाश्चैव गुरुद्रोहरताश्च ये
tapasvinindakāścaiva kūṭasākṣyaṃ karoti yaḥ ||
vaktā ca paradoṣasya parasya guṇalopakaḥ
||52||तपस्विनिन्दकाश्चैव कूटसाक्ष्यं करोति यः ॥
वक्ता च परदोषस्य परस्य गुणलोपकः
sarvapāpamayo'pyatra mucyate liṃgadarśanāt
||53||सर्वपापमयोऽप्यत्र मुच्यते लिंगदर्शनात्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pātālakhaṇḍe dharmāraṇyamāhātmye balāhakopākhyānavarṇanaṃnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||