śāsanapaṭṭapradānavarṇanam
vyāsa uvāca
evaṃ rāmeṇa dharmajña jīrṇoddhāraḥ purā kṛtaḥ ||
dvijānāṃ ca hitārthāya śrīmāturvacanena ca
||1||एवं रामेण धर्मज्ञ जीर्णोद्धारः पुरा कृतः ॥
द्विजानां च हितार्थाय श्रीमातुर्वचनेन च
yudhiṣṭhira uvāca
kīdṛśaṃ śāsanaṃ brahmanrāmeṇa likhitaṃ purā ||
kathayasva prasādena tretāyāṃ satyamaṃdire
||2||कीदृशं शासनं ब्रह्मन्रामेण लिखितं पुरा ॥
कथयस्व प्रसादेन त्रेतायां सत्यमंदिरे
vyāsa uvāca
dharmāraṇye vare divye bakulārke svadhiṣṭhite ||
śūnyasvāmini vipreṃdra sthite nārāyaṇe prabhau
||3||धर्मारण्ये वरे दिव्ये बकुलार्के स्वधिष्ठिते ॥
शून्यस्वामिनि विप्रेंद्र स्थिते नारायणे प्रभौ
rakṣaṇādhipatau deve sarvajñe guṇanāyake ||
bhavasāgara magnānāṃ tāriṇī yatra yoginī
||4||रक्षणाधिपतौ देवे सर्वज्ञे गुणनायके ॥
भवसागर मग्नानां तारिणी यत्र योगिनी
śāsanaṃ tatra rāmasya rāghavasya ca nāmataḥ ||
śṛṇu tāmrāśrayaṃ tatra likhitaṃ dharmaśāstrataḥ
||5||शासनं तत्र रामस्य राघवस्य च नामतः ॥
शृणु ताम्राश्रयं तत्र लिखितं धर्मशास्त्रतः
mahāścaryakaraṃ tacca hyanekayugasaṃsthitam ||
sarvo dhātuḥ kṣayaṃ yāti suvarṇaṃ kṣayameti ca
||6||महाश्चर्यकरं तच्च ह्यनेकयुगसंस्थितम् ॥
सर्वो धातुः क्षयं याति सुवर्णं क्षयमेति च
pratyakṣaṃ dṛśyate putra dvijaśāsanamakṣayam ||
avināśo hi tāmrasya kāraṇaṃ tatra vidyate
||7||प्रत्यक्षं दृश्यते पुत्र द्विजशासनमक्षयम् ॥
अविनाशो हि ताम्रस्य कारणं तत्र विद्यते
vedoktaṃ sakalaṃ yasmādviṣṇureva hi kathyate ||
purāṇeṣu ca vedeṣu dharmaśāstreṣu bhārata
||8||वेदोक्तं सकलं यस्माद्विष्णुरेव हि कथ्यते ॥
पुराणेषु च वेदेषु धर्मशास्त्रेषु भारत
sarvatra gīyate viṣṇurnānā bhāvasamāśrayaḥ ||
nānādeśeṣu dharmeṣu nānādharmaniṣevibhiḥ
||9||सर्वत्र गीयते विष्णुर्नाना भावसमाश्रयः ॥
नानादेशेषु धर्मेषु नानाधर्मनिषेविभिः
nānābhedaistu sarvatra viṣṇureveti ciṃtyate ||
avatīrṇaḥ sa vai sākṣātpurāṇapuruṣo ttamaḥ
||10||नानाभेदैस्तु सर्वत्र विष्णुरेवेति चिंत्यते ॥
अवतीर्णः स वै साक्षात्पुराणपुरुषो त्तमः
devavairivināśāya dharmasaṃrakṣaṇāya ca ||
tenedaṃ śāsanaṃ dattamavināśātmakaṃ suta
||11||देववैरिविनाशाय धर्मसंरक्षणाय च ॥
तेनेदं शासनं दत्तमविनाशात्मकं सुत
yasya pratāpādṛṣada(ya)stāritā jalamadhyataḥ ||
vānarairveṣṭitā laṃkā helayā rākṣasā hatāḥ
||12||यस्य प्रतापादृषद(य)स्तारिता जलमध्यतः ॥
वानरैर्वेष्टिता लंका हेलया राक्षसा हताः
muniputraṃ mṛtaṃ rāmo yamalokādupānayat ||
duṃdubhirnihato yena kabaṃdho'bhihatastathā
||13||मुनिपुत्रं मृतं रामो यमलोकादुपानयत् ॥
दुंदुभिर्निहतो येन कबंधोऽभिहतस्तथा
nihatā tāḍakā caiva saptatālā vibheditāḥ ||
kharaśca dūṣaṇaścaiva triśirāśca mahāsuraḥ
||14||निहता ताडका चैव सप्तताला विभेदिताः ॥
खरश्च दूषणश्चैव त्रिशिराश्च महासुरः
caturdaśasahasrāṇi javena nihatā raṇe ||
tenedaṃ śāsanaṃ dattamakṣayaṃ na kathaṃ bhavet
||15||चतुर्दशसहस्राणि जवेन निहता रणे ॥
तेनेदं शासनं दत्तमक्षयं न कथं भवेत्
svavaṃśavarṇanaṃ tatra likhitvā svayameva tu ||
deśakālādikaṃ sarvaṃ lilekha vidhipūrvakam
||16||स्ववंशवर्णनं तत्र लिखित्वा स्वयमेव तु ॥
देशकालादिकं सर्वं लिलेख विधिपूर्वकम्
svamudrācihnitaṃ tatra traividyebhyastathā dadau ||
catuścatvāriṃśavarṣo rāmo daśarathātmajaḥ
||17||स्वमुद्राचिह्नितं तत्र त्रैविद्येभ्यस्तथा ददौ ॥
चतुश्चत्वारिंशवर्षो रामो दशरथात्मजः
tasminkāle mahāścaryaṃ saṃdattaṃ kila bhārata ||
tatra svarṇopamaṃ cāpi raupyopamama thāpi ca
||18||तस्मिन्काले महाश्चर्यं संदत्तं किल भारत ॥
तत्र स्वर्णोपमं चापि रौप्योपमम थापि च
uvāha salilaṃ tīrthe devarṣipitṛtṛptidam ||
svavaṃśanāyakasyāgre sūryeṇa kṛtameva tat
||19||उवाह सलिलं तीर्थे देवर्षिपितृतृप्तिदम् ॥
स्ववंशनायकस्याग्रे सूर्येण कृतमेव तत्
taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ rāmo viṣṇuṃ prapūjya ca ||
rāmalekhavicitraistu likhitaṃ dharmaśāsanam
||20||तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रामो विष्णुं प्रपूज्य च ॥
रामलेखविचित्रैस्तु लिखितं धर्मशासनम्
yaddṛṣṭvātha dvijāḥ sarve saṃsārabhayabaṃdhanam ||
kurvate naiva yasmācca tasmānnikhilarakṣakam
||21||यद्दृष्ट्वाथ द्विजाः सर्वे संसारभयबंधनम् ॥
कुर्वते नैव यस्माच्च तस्मान्निखिलरक्षकम्
ye pāpiṣṭhā durācārā mitradroharatāśca ye ||
teṣāṃ prabodhanārthāya prasiddhimakarotpurā
||22||ये पापिष्ठा दुराचारा मित्रद्रोहरताश्च ये ॥
तेषां प्रबोधनार्थाय प्रसिद्धिमकरोत्पुरा
rāmalekhavicitraistu vicitre tāmrapaṭṭake ||
vākyānīmāni śrūyaṃte śāsane kila nārada
||23||रामलेखविचित्रैस्तु विचित्रे ताम्रपट्टके ॥
वाक्यानीमानि श्रूयंते शासने किल नारद
āsphoṭayaṃti pitaraḥ kathayaṃti pitāmahāḥ ||
bhūmido'smatkule jātaḥ so'smānsaṃtārayiṣyati
||24||आस्फोटयंति पितरः कथयंति पितामहाः ॥
भूमिदोऽस्मत्कुले जातः सोऽस्मान्संतारयिष्यति
bahubhirbahudhā bhuktā rājabhiḥ pṛthivī tviyam ||
yasyayasya yadā bhūmistasyatasya tadā phalam
||25||बहुभिर्बहुधा भुक्ता राजभिः पृथिवी त्वियम् ॥
यस्ययस्य यदा भूमिस्तस्यतस्य तदा फलम्
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi svarge vasati bhūmidaḥ ||
ācchettā cānumaṃtā ca tānyeva narakaṃ vrajet
||26||षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति भूमिदः ॥
आच्छेत्ता चानुमंता च तान्येव नरकं व्रजेत्
saṃdaṃśaistudyamānastu mudgarairvinihatya ca ||
pāśaiḥ subadhyamānastu roravīti mahāsvaram
||27||संदंशैस्तुद्यमानस्तु मुद्गरैर्विनिहत्य च ॥
पाशैः सुबध्यमानस्तु रोरवीति महास्वरम्
tāḍyamānaḥ śire daṃḍaiḥ samāliṃgya vibhāvasum ||
kṣurikayā chidyamāno roravīti mahāsvanam
||28||ताड्यमानः शिरे दंडैः समालिंग्य विभावसुम् ॥
क्षुरिकया छिद्यमानो रोरवीति महास्वनम्
yamadūtairmahāghorairbrahmavṛttivilopakaḥ ||
evaṃvidhairmahāduṣṭaiḥ pīḍyaṃte te mahāgaṇaiḥ
||29||यमदूतैर्महाघोरैर्ब्रह्मवृत्तिविलोपकः ॥
एवंविधैर्महादुष्टैः पीड्यंते ते महागणैः
tatastiryaktvamāpnoti yoniṃ vā rākṣasīṃ śunīm ||
vyālīṃ śṛgālīṃ paiśācīṃ mahābhūtabhayaṃkarīm
||30||ततस्तिर्यक्त्वमाप्नोति योनिं वा राक्षसीं शुनीम् ॥
व्यालीं शृगालीं पैशाचीं महाभूतभयंकरीम्
bhūmeraṃgulahartā hi sa kathaṃ pāpamācaret ||
bhūmeraṃguladātā ca sa kathaṃ puṇyamācaret
||31||भूमेरंगुलहर्ता हि स कथं पापमाचरेत् ॥
भूमेरंगुलदाता च स कथं पुण्यमाचरेत्
aśvamedhasahasrāṇāṃ rājasūyaśatasya ca ||
kanyāśatapradānasya phalaṃ prāpnoti bhūmidaḥ
||32||अश्वमेधसहस्राणां राजसूयशतस्य च ॥
कन्याशतप्रदानस्य फलं प्राप्नोति भूमिदः
āyuryaśaḥ sukhaṃ prajñā dharmo dhānyaṃ dhanaṃ jayaḥ ||
saṃtānaṃ varddhate nityaṃ bhūmidaḥ sukhamaśmute
||33||आयुर्यशः सुखं प्रज्ञा धर्मो धान्यं धनं जयः ॥
संतानं वर्द्धते नित्यं भूमिदः सुखमश्मुते
bhūmeraṃgulamekaṃ tu ye haraṃti khalā narāḥ ||
vaṃdhyāṭavīṣvatoyāsu śuṣkakoṭaravāsinaḥ ||
kṛṣṇasarpāḥ prajāyaṃte dattadāyāpahārakāḥ
||34||भूमेरंगुलमेकं तु ये हरंति खला नराः ॥
वंध्याटवीष्वतोयासु शुष्ककोटरवासिनः ॥
कृष्णसर्पाः प्रजायंते दत्तदायापहारकाः
taḍāgānāṃ sahasreṇa aśvamedhaśatena vā ||
gavāṃ koṭipradānena bhūmiharttā viśudhyati
||35||तडागानां सहस्रेण अश्वमेधशतेन वा ॥
गवां कोटिप्रदानेन भूमिहर्त्ता विशुध्यति
yānīha dattāni punardhanāni dānāni dharmārthayaśaskarāṇi ||
audāryato vipraniveditāni ko nāma sādhuḥ punarādadīta
||36||यानीह दत्तानि पुनर्धनानि दानानि धर्मार्थयशस्कराणि ॥
औदार्यतो विप्रनिवेदितानि को नाम साधुः पुनराददीत
caladaladalalīlācaṃcale jīvaloke tṛṇalavalaghusāre sarvasaṃsārasaukhye ||
apaharati durāśaḥ śāsanaṃ brāhmaṇānāṃ narakagahanagarttāvartapātotsuko yaḥ
||37||चलदलदललीलाचंचले जीवलोके तृणलवलघुसारे सर्वसंसारसौख्ये ॥
अपहरति दुराशः शासनं ब्राह्मणानां नरकगहनगर्त्तावर्तपातोत्सुको यः
ye pāsyaṃti mahībhujaḥ kṣitimimāṃ yāsyaṃti bhuktvākhilāṃ no yātā na tu yāti yāsyati na vā kenāpi sārddhaṃ dharā ||
yatkiṃcidbhuvi tadvināśi sakalaṃ kīrtiḥ paraṃ sthāyinī tvevaṃ vai vasudhāpi yairupakṛtā lopyā na satkīrtayaḥ
||38||ये पास्यंति महीभुजः क्षितिमिमां यास्यंति भुक्त्वाखिलां नो याता न तु याति यास्यति न वा केनापि सार्द्धं धरा ॥
यत्किंचिद्भुवि तद्विनाशि सकलं कीर्तिः परं स्थायिनी त्वेवं वै वसुधापि यैरुपकृता लोप्या न सत्कीर्तयः
ekaiva bhaginī loke sarveṣāmeva bhūbhujām ||
na bhojyā na karagrāhyā vipradattā vasuṃdharā
||39||एकैव भगिनी लोके सर्वेषामेव भूभुजाम् ॥
न भोज्या न करग्राह्या विप्रदत्ता वसुंधरा
dattvā bhūmiṃ bhāvinaḥ pārthiveśānbhūyobhūyo yācate rāmacandraḥ ||
sāmānyo'yaṃ dharmaseturnṛpāṇāṃ sve sve kāle pālanīyo bhavadbhiḥ
||40||दत्त्वा भूमिं भाविनः पार्थिवेशान्भूयोभूयो याचते रामचन्द्रः ॥
सामान्योऽयं धर्मसेतुर्नृपाणां स्वे स्वे काले पालनीयो भवद्भिः
asminvaṃśe kṣitau kopi rājā yadi bhaviṣyati ||
tasyāhaṃ karalagnosmi maddattaṃ yadi pālyate
||41||अस्मिन्वंशे क्षितौ कोपि राजा यदि भविष्यति ॥
तस्याहं करलग्नोस्मि मद्दत्तं यदि पाल्यते
likhitvā śāsanaṃ rāmaścāturvedyadvijottamān ||
saṃpūjya pradadau dhīmānvasiṣṭhasya ca sannidhau
||42||लिखित्वा शासनं रामश्चातुर्वेद्यद्विजोत्तमान् ॥
संपूज्य प्रददौ धीमान्वसिष्ठस्य च सन्निधौ
te vāḍavā gṛhītvā taṃ paṭṭaṃ rāmājñayā śubham ||
tāmraṃ haimākṣarayutaṃ dharmyaṃ dharmavibhūṣaṇam
||43||ते वाडवा गृहीत्वा तं पट्टं रामाज्ञया शुभम् ॥
ताम्रं हैमाक्षरयुतं धर्म्यं धर्मविभूषणम्
pūjārthaṃ bhaktikāmārthāstadrakṣaṇamakurvata ||
caṃdanena ca divyena puṣpeṇa ca sugandhinā
||44||पूजार्थं भक्तिकामार्थास्तद्रक्षणमकुर्वत ॥
चंदनेन च दिव्येन पुष्पेण च सुगन्धिना
tathā suvarṇapuṣpeṇa rūpyapuṣpeṇa vā punaḥ ||
ahanyahani pūjāṃ te kurvate vāḍavāḥ śubhām
||45||तथा सुवर्णपुष्पेण रूप्यपुष्पेण वा पुनः ॥
अहन्यहनि पूजां ते कुर्वते वाडवाः शुभाम्
tadagre dīpakaṃ caiva ghṛtena vimalena hi ||
saptavartiyutaṃ rājannarghyaṃ prakurvate dvijāḥ
||46||तदग्रे दीपकं चैव घृतेन विमलेन हि ॥
सप्तवर्तियुतं राजन्नर्घ्यं प्रकुर्वते द्विजाः
naivedyaṃ kurvate nityaṃ bhaktipūrvaṃ dvijottamāḥ ||
rāmarāmeti rāmeti mantramapyuccaraṃti hi
||47||नैवेद्यं कुर्वते नित्यं भक्तिपूर्वं द्विजोत्तमाः ॥
रामरामेति रामेति मन्त्रमप्युच्चरंति हि
aśane śayane pāne gamane copaveśane ||
sukhe vāpyathavā duḥkhe rāmamantraṃ samuccaret
||48||अशने शयने पाने गमने चोपवेशने ॥
सुखे वाप्यथवा दुःखे राममन्त्रं समुच्चरेत्
na tasya duḥkhadaurbhāgyaṃ nādhivyādhibhayaṃ bhavet ||
āyuḥ śriyaṃ balaṃ tasya varddhayaṃti dine dine
||49||न तस्य दुःखदौर्भाग्यं नाधिव्याधिभयं भवेत् ॥
आयुः श्रियं बलं तस्य वर्द्धयंति दिने दिने
rāmeti nāmnā mucyeta pāpādvai dāruṇādapi ||
narakaṃ nahi gaccheta gatiṃ prāpnoti śāśvatīm
||50||रामेति नाम्ना मुच्येत पापाद्वै दारुणादपि ॥
नरकं नहि गच्छेत गतिं प्राप्नोति शाश्वतीम्
vyāsa uvāca
iti kṛtvā tato rāmaḥ kṛtakṛtyamamanyata ||
pradakṣiṇīkṛtya tadā praṇamya ca dvijānbahūn
||51||इति कृत्वा ततो रामः कृतकृत्यममन्यत ॥
प्रदक्षिणीकृत्य तदा प्रणम्य च द्विजान्बहून्
dattvā dānaṃ bhūritaraṃ gavāśvamahiṣīratham ||
tataḥ sarvānnijāṃstāṃśca vākyametaduvāca ha
||52||दत्त्वा दानं भूरितरं गवाश्वमहिषीरथम् ॥
ततः सर्वान्निजांस्तांश्च वाक्यमेतदुवाच ह
atraiva sthīyatāṃ sarvairyāvaccaṃdradivākarau ||
yāvanmerurmahīpṛṣṭhe sāgarāḥ sapta eva ca
||53||अत्रैव स्थीयतां सर्वैर्यावच्चंद्रदिवाकरौ ॥
यावन्मेरुर्महीपृष्ठे सागराः सप्त एव च
tāvadatraiva sthātavyaṃ bhavadbhirhi na saṃśayaḥ ||
yadā hi śāsanaṃ viprā na manyaṃte nṛpā bhuvi
||54||तावदत्रैव स्थातव्यं भवद्भिर्हि न संशयः ॥
यदा हि शासनं विप्रा न मन्यंते नृपा भुवि
athavā vaṇijaḥ śūrā madamāyāvimohitāḥ ||
madājñāṃ na prakurvaṃti manyaṃte vā na te janāḥ
||55||अथवा वणिजः शूरा मदमायाविमोहिताः ॥
मदाज्ञां न प्रकुर्वंति मन्यंते वा न ते जनाः
tadā vai vāyuputrasya smaraṇaṃ kriyatāṃ dvijāḥ ||
smṛtamātro hanūmānvai samāgatya kariṣyati
||56||तदा वै वायुपुत्रस्य स्मरणं क्रियतां द्विजाः ॥
स्मृतमात्रो हनूमान्वै समागत्य करिष्यति
sahasā bhasma tānsatyaṃ vacanānme na saṃśayaḥ ||
ya idaṃ śāsanaṃ ramyaṃ pālayiṣyati bhūpatiḥ
||57||सहसा भस्म तान्सत्यं वचनान्मे न संशयः ॥
य इदं शासनं रम्यं पालयिष्यति भूपतिः
vāyuputraḥ sadā tasya saukhyamṛddhiṃ pradāsyati ||
dadāti putrānpautrāṃśca sādhvīṃ patnīṃ yaśo jayam
||58||वायुपुत्रः सदा तस्य सौख्यमृद्धिं प्रदास्यति ॥
ददाति पुत्रान्पौत्रांश्च साध्वीं पत्नीं यशो जयम्
ityevaṃ kathayitvā ca hanumaṃtaṃ prabodhya ca ||
nivartito rāmadevaḥ sasainyaḥ saparicchadaḥ
||59||इत्येवं कथयित्वा च हनुमंतं प्रबोध्य च ॥
निवर्तितो रामदेवः ससैन्यः सपरिच्छदः
vāditrāṇāṃ svanairviṣvaksūcyamānaśubhāgamaḥ ||
śvetātapatrayukto'sau cāmarairvī jito naraiḥ ||
ayodhyāṃ nagarīṃ prāpya ciraṃ rājyaṃ cakāra ha
||60||वादित्राणां स्वनैर्विष्वक्सूच्यमानशुभागमः ॥
श्वेतातपत्रयुक्तोऽसौ चामरैर्वी जितो नरैः ॥
अयोध्यां नगरीं प्राप्य चिरं राज्यं चकार ह
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye brahmanāradasaṃvāde śrīrāmeṇa brāhmaṇebhyaḥ śāsanapaṭṭapradānavarṇanaṃnāma catustriṃśo'dhyāyaḥ || 34 ||