dharākṣetravarṇanam
vyāsa uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śivatīrthamanuttamam ||
yatrāsau śaṃkaro devaḥ punarjanmadharo'bhavat
||1||अतः परं प्रवक्ष्यामि शिवतीर्थमनुत्तमम् ॥
यत्रासौ शंकरो देवः पुनर्जन्मधरोऽभवत्
kīlito devadeveśaḥ śaṃkaraśca trilocanaḥ ||
girijayā mahābhāga pātito bhūmimaṃḍale
||2||कीलितो देवदेवेशः शंकरश्च त्रिलोचनः ॥
गिरिजया महाभाग पातितो भूमिमंडले
chalito muhyamānastu divārātriṃ na vetti ca ||
puṃstrīnapuṃsakāścaiva jaḍībhūtastrilocanaḥ
||3||छलितो मुह्यमानस्तु दिवारात्रिं न वेत्ति च ॥
पुंस्त्रीनपुंसकाश्चैव जडीभूतस्त्रिलोचनः
kalpāṃtamiva saṃjātaṃ tadā tasmiṃśca kīlite ||
pārvatyā sahasā tasya kṛta kīlanakaṃ tadā
||4||कल्पांतमिव संजातं तदा तस्मिंश्च कीलिते ॥
पार्वत्या सहसा तस्य कृत कीलनकं तदा
yudhiṣṭhira uvāca
etadāścaryamatulaṃ vacanaṃ yattvayoditam ||
yo guruḥ sarvadevānāṃ yogināṃ caiva sarvadā
||5||एतदाश्चर्यमतुलं वचनं यत्त्वयोदितम् ॥
यो गुरुः सर्वदेवानां योगिनां चैव सर्वदा
pārvatyā kīlitaḥ kasmā nnaṣṭavṛttiḥ śivaḥ katham ||
kāraṇaṃ kathyatāṃ tatra paraṃ kautūhalaṃ hi me
||6||पार्वत्या कीलितः कस्मा न्नष्टवृत्तिः शिवः कथम् ॥
कारणं कथ्यतां तत्र परं कौतूहलं हि मे
vyāsa uvāca
mantraughā vividhā rājañchaṃkareṇa prakāśitāḥ ||
pārvatyagre mahārāja atharvaṇopavedajāḥ
||7||मन्त्रौघा विविधा राजञ्छंकरेण प्रकाशिताः ॥
पार्वत्यग्रे महाराज अथर्वणोपवेदजाः
śākinī ḍākinī caiva kākinī hākinī tathā ||
ekinī lākinī hyetāḥ ṣaṭbhedāstatra kīrti tāḥ
||7||शाकिनी डाकिनी चैव काकिनी हाकिनी तथा ॥
एकिनी लाकिनी ह्येताः षट्भेदास्तत्र कीर्ति ताः
bījānyuddhṛtya vai tābhyo mālā caikavṛtā kṛtā ||
śaṃbhunā kathitā caiva pārvatyagre nṛpottama
||9||बीजान्युद्धृत्य वै ताभ्यो माला चैकवृता कृता ॥
शंभुना कथिता चैव पार्वत्यग्रे नृपोत्तम
taiścaiva aṣṭā bhavati maṃtroddhāraḥ kṛtastu sā ||
sādhayetsā mahāduṣṭā śākinī pramadānaghe
||10||तैश्चैव अष्टा भवति मंत्रोद्धारः कृतस्तु सा ॥
साधयेत्सा महादुष्टा शाकिनी प्रमदानघे
śrīpārvatyuvāca
prakāśitāstvayā nātha bhedā hyete ṣaḍeva hi ||
ṣaḍvidhāḥ śaktayo nātha agamyāyogamālinīḥ ||
ṣaḍvidhoktaṃ tvayaikena kūṭātkṛtaṃ vadasva mām
||11||प्रकाशितास्त्वया नाथ भेदा ह्येते षडेव हि ॥
षड्विधाः शक्तयो नाथ अगम्यायोगमालिनीः ॥
षड्विधोक्तं त्वयैकेन कूटात्कृतं वदस्व माम्
śrīmahādeva uvāca
aprakāśo mahādevi devāsuraistu mānavaiḥ
||12||अप्रकाशो महादेवि देवासुरैस्तु मानवैः
pārvatyuvāca
namaste sarvarūpāya namaste vṛṣabhadhvaja ||
jaṭileśa namastubhyaṃ nīlakaṇṭha namostute
||13||नमस्ते सर्वरूपाय नमस्ते वृषभध्वज ॥
जटिलेश नमस्तुभ्यं नीलकण्ठ नमोस्तुते
kṛpāsiṃdho namastubhyaṃ namaste kālarūpiṇe ||
etaiśca bahubhirvākyaiḥ komalaiḥ karuṇānidhim
||14||कृपासिंधो नमस्तुभ्यं नमस्ते कालरूपिणे ॥
एतैश्च बहुभिर्वाक्यैः कोमलैः करुणानिधिम्
toṣayitvādritanayā daṇḍavatpraṇipatya ca ||
jagrāha pādayugalaṃ tāṃ provāca dayāparaḥ
||15||तोषयित्वाद्रितनया दण्डवत्प्रणिपत्य च ॥
जग्राह पादयुगलं तां प्रोवाच दयापरः
kimarthaṃ stūyase bhadre yācyatāṃ manasīpsitam
||16||किमर्थं स्तूयसे भद्रे याच्यतां मनसीप्सितम्
pārvatyuvāca
samāhāraṃ ca sadhyānaṃ kathayasva savistaram ||
asaṃdehamaśeṣaṃ ca yadyahaṃ vallabhā tava
||17||समाहारं च सध्यानं कथयस्व सविस्तरम् ॥
असंदेहमशेषं च यद्यहं वल्लभा तव
śrīrudra uvāca
na prakāśyaṃ tvayā devi samāhārodbhavaṃ phalam ||
sarvaṃ tattvamahaṃ vakṣye maṃtrakūṭādyameva hi
||17||न प्रकाश्यं त्वया देवि समाहारोद्भवं फलम् ॥
सर्वं तत्त्वमहं वक्ष्ये मंत्रकूटाद्यमेव हि
māyābījaṃ tu sarveṣāṃ kūṭānāṃ hi varānane ||
sarveṣāṃ madhyamo varṇo biṃdunā dādiśobhitaḥ
||19||मायाबीजं तु सर्वेषां कूटानां हि वरानने ॥
सर्वेषां मध्यमो वर्णो बिंदुना दादिशोभितः
vahnibījaṃ savātaṃ ca kūrmabījasamanvitam ||
ādityaprabhavaṃ bījaṃ śaktibījodbhavaṃ sadā
||20||वह्निबीजं सवातं च कूर्मबीजसमन्वितम् ॥
आदित्यप्रभवं बीजं शक्तिबीजोद्भवं सदा
etatkūṭaṃ cādyabījaṃ dvitīyaṃ ca vibhormatam ||
tṛtīyaṃ cāgnibījaṃ tu saṃyuktaṃ biṃduneṃdunā
||21||एतत्कूटं चाद्यबीजं द्वितीयं च विभोर्मतम् ॥
तृतीयं चाग्निबीजं तु संयुक्तं बिंदुनेंदुना
caturthaṃ yuktaṃ śeṣeṇa brahmabījamṛṣistathā ||
paṃcamaṃ kālabījaṃ ca ṣaṣṭhaṃ pārthiva bījakam
||22||चतुर्थं युक्तं शेषेण ब्रह्मबीजमृषिस्तथा ॥
पंचमं कालबीजं च षष्ठं पार्थिव बीजकम्
saptame cāṣṭame bāhyaṃ nṛsiṃhena samanvitam ||
navame dvitīyamekaṃ ca daśame cāṣṭakūṭakam
||23||सप्तमे चाष्टमे बाह्यं नृसिंहेन समन्वितम् ॥
नवमे द्वितीयमेकं च दशमे चाष्टकूटकम्
viparītaṃ tayorbījaṃ rudrākṣe vara cāriṇi ||
caturdaśe caturthyarthaṃ pṛthvībījena saṃyutam
||24||विपरीतं तयोर्बीजं रुद्राक्षे वर चारिणि ॥
चतुर्दशे चतुर्थ्यर्थं पृथ्वीबीजेन संयुतम्
kūṭāḥ śeṣākṣarāḥ kecidrakṣitā menakātmaje ||
sā papāta yadorvyāṃ hi śivapatnī tadā nṛpa
||25||कूटाः शेषाक्षराः केचिद्रक्षिता मेनकात्मजे ॥
सा पपात यदोर्व्यां हि शिवपत्नी तदा नृप
rāmeṇāśvāsitā tatra prahasaṃstripurāṃtakaḥ ||
bhadre yasmāttvayā pannaṃ jaṃvaśaktirbhaviṣyati
||26||रामेणाश्वासिता तत्र प्रहसंस्त्रिपुरांतकः ॥
भद्रे यस्मात्त्वया पन्नं जंवशक्तिर्भविष्यति
māraṇe mohane vaśye ākarṣaṇe ca kṣobhaṇe ||
yaṃyaṃ kāmayate nūnaṃ tatatsiddhirbhaviṣyati
||27||मारणे मोहने वश्ये आकर्षणे च क्षोभणे ॥
यंयं कामयते नूनं ततत्सिद्धिर्भविष्यति
iti śrutvā tadā devī duṣṭacittā śucismitā ||
kūṭaśeṣāstato vīrāḥ proktāstasyai tu śaṃbhu nā
||28||इति श्रुत्वा तदा देवी दुष्टचित्ता शुचिस्मिता ॥
कूटशेषास्ततो वीराः प्रोक्तास्तस्यै तु शंभु ना
uvāca ca kṛpāsiṃdhuḥ sādhayasva yathāvidhi ||
kailāsāttu harastatra dharmāraṇyaṃ gato bhṛśam
||29||उवाच च कृपासिंधुः साधयस्व यथाविधि ॥
कैलासात्तु हरस्तत्र धर्मारण्यं गतो भृशम्
jñātvā devī yayau tatra yatrāsau vṛṣabhadhvajaḥ ||
tatkṣaṇātpatito bhūmau dharmāraṇye nṛpottama
||30||ज्ञात्वा देवी ययौ तत्र यत्रासौ वृषभध्वजः ॥
तत्क्षणात्पतितो भूमौ धर्मारण्ये नृपोत्तम
jaṭā caṃdroragāḥ śūlaṃ vṛṣabhādyāyudhāni3 ||
muṃḍamālā ca kaupīnaṃ kapālaṃ brahmaṇastu vai
||31||जटा चंद्रोरगाः शूलं वृषभाद्यायुधानि३ ॥
मुंडमाला च कौपीनं कपालं ब्रह्मणस्तु वै
gatā gaṇāśca sarvatra bhūtapretā diśo daśa ||
visaṃjñaṃ ca svamātmānaṃ jñātvā devo maheśvaraḥ
||32||गता गणाश्च सर्वत्र भूतप्रेता दिशो दश ॥
विसंज्ञं च स्वमात्मानं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः
svedajāstu samutpannā gaṇāḥ kūṭādayastathā ||
paṃcakūṭānsamutpādya tasmāttadādhamūline
||33||स्वेदजास्तु समुत्पन्ना गणाः कूटादयस्तथा ॥
पंचकूटान्समुत्पाद्य तस्मात्तदाधमूलिने
sādhakāste mahārāja japahomaparāyaṇāḥ ||
pretāsanāstu te sarve kālakūṭopari sthitāḥ
||34||साधकास्ते महाराज जपहोमपरायणाः ॥
प्रेतासनास्तु ते सर्वे कालकूटोपरि स्थिताः
kathayaṃti svamātmānaṃ yena mokṣaḥ pinākinaḥ ||
tataḥ kaṣṭasamāviṣṭā gaurī vahnibhayāturā
||35||कथयंति स्वमात्मानं येन मोक्षः पिनाकिनः ॥
ततः कष्टसमाविष्टा गौरी वह्निभयातुरा
sabhājitaḥ śivastaiśca gaurī hrīṇā tvadhomukhī ||
tapastepe ca tatrasthā śaṃkarādeśakāriṇī
||36||सभाजितः शिवस्तैश्च गौरी ह्रीणा त्वधोमुखी ॥
तपस्तेपे च तत्रस्था शंकरादेशकारिणी
paṃcāgnisevanaṃ kṛtvā dhūmrapānamadhomukhī ||
kūṭākṣaraiḥ stutastaistu toṣito vṛṣabhadhvajaḥ
||37||पंचाग्निसेवनं कृत्वा धूम्रपानमधोमुखी ॥
कूटाक्षरैः स्तुतस्तैस्तु तोषितो वृषभध्वजः
dharākṣetramidaṃ rājanpāpaghnaṃ sarvakāmadam ||
devamajjanakaṃ śubhraṃ sthānake'sminvirājate
||38||धराक्षेत्रमिदं राजन्पापघ्नं सर्वकामदम् ॥
देवमज्जनकं शुभ्रं स्थानकेऽस्मिन्विराजते
āśvine kṛṣṇapakṣe ca caturdaśyā dine nṛpa ||
tatra snātvā ca pītvā ca sarvapāpaiḥ pramucyate
||39||आश्विने कृष्णपक्षे च चतुर्दश्या दिने नृप ॥
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते
pūjayitvā ca deveśamupoṣya ca vidhānataḥ ||
śākinī ḍākinī caiva vetālāḥ pitaro grahāḥ
||40||पूजयित्वा च देवेशमुपोष्य च विधानतः ॥
शाकिनी डाकिनी चैव वेतालाः पितरो ग्रहाः
grahā dhiṣṇyā na pīḍyaṃte satyaṃsatyaṃ varānane ||
sāṃgaṃ rudrajapaṃ tatra kṛtvā pāpaiḥ pramucyate
||41||ग्रहा धिष्ण्या न पीड्यंते सत्यंसत्यं वरानने ॥
सांगं रुद्रजपं तत्र कृत्वा पापैः प्रमुच्यते
naśyaṃti trividhā rogāḥ satyaṃsatyaṃ ca bhūpate ||
etatsarvaṃ mayā khyātaṃ devamajjanakaṃ śṛṇu
||42||नश्यंति त्रिविधा रोगाः सत्यंसत्यं च भूपते ॥
एतत्सर्वं मया ख्यातं देवमज्जनकं शृणु
aśvamedhasahasraistu kṛtaistu bhūridakṣiṇaiḥ ||
tatphalaṃ samavāpnoti śrotā śrāvayitā naraḥ
||43||अश्वमेधसहस्रैस्तु कृतैस्तु भूरिदक्षिणैः ॥
तत्फलं समवाप्नोति श्रोता श्रावयिता नरः
aputro labhate putrānnirdhano dhanamāpnuyāt ||
āyurārogyamaiśvaryaṃ labhate nātra saṃśayaḥ
||44||अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्धनो धनमाप्नुयात् ॥
आयुरारोग्यमैश्वर्यं लभते नात्र संशयः
manovākkāyajanitaṃ pātakaṃ trividhaṃ ca yat ||
tatsarvaṃ nāśamāyāti smaraṇātkīrtanānnṛpa
||45||मनोवाक्कायजनितं पातकं त्रिविधं च यत् ॥
तत्सर्वं नाशमायाति स्मरणात्कीर्तनान्नृप
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sukhasaṃtānadāyakam ||
māhātmyaṃ śṛṇuyādvatsa sarvasaukhyānvito bhavet
||46||धन्यं यशस्यमायुष्यं सुखसंतानदायकम् ॥
माहात्म्यं शृणुयाद्वत्स सर्वसौख्यान्वितो भवेत्
sarvatīrtheṣu yatpuṇyaṃ sarvadāneṣu yatphalam ||
sarvayajñaiśca yatpuṇyaṃ jāyate śravaṇānnṛpa
||47||सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वदानेषु यत्फलम् ॥
सर्वयज्ञैश्च यत्पुण्यं जायते श्रवणान्नृप
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ sahitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍa pūrvabhāge dharmāṇyamāhātmye dharākṣetravarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20 ||