śrīrāmarudrakṛtadharmāraṇyatīrthakṣetrajīrṇoddhāravarṇanam
nārada uvāca
bhagavandevadeveśa sṛṣṭisaṃhārakāraka ||
guṇātīto guṇairyukto muktīnāṃ sādhanaṃ param
||1||भगवन्देवदेवेश सृष्टिसंहारकारक ॥
गुणातीतो गुणैर्युक्तो मुक्तीनां साधनं परम्
saṃsthāpya vedabhavanaṃ vidhivaddvija sattamān ||
kiṃ cakre raghunāthastu bhūyo'yodhyāṃ gatastadā
||2||संस्थाप्य वेदभवनं विधिवद्द्विज सत्तमान् ॥
किं चक्रे रघुनाथस्तु भूयोऽयोध्यां गतस्तदा
svasthāne brāhmaṇāstatra kāni karmāṇi cakrire ||
brahmovāca ||
iṣṭāpūrtaratāḥ śāṃtāḥ pratigrahaparāṅmukhāḥ
||3||स्वस्थाने ब्राह्मणास्तत्र कानि कर्माणि चक्रिरे ॥
ब्रह्मोवाच ॥
इष्टापूर्तरताः शांताः प्रतिग्रहपराङ्मुखाः
rājyaṃ cakrurvanasyāsya purodhā dvijasattamaḥ ||
uvāca rāmapuratastīrthamāhātmyamuttamam
||4||राज्यं चक्रुर्वनस्यास्य पुरोधा द्विजसत्तमः ॥
उवाच रामपुरतस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्
prayāgasya ca māhātmyaṃ triveṇīphalamuttamam ||
prayāgatīrthamahimā śuklatīrthasya caiva hi
||5||प्रयागस्य च माहात्म्यं त्रिवेणीफलमुत्तमम् ॥
प्रयागतीर्थमहिमा शुक्लतीर्थस्य चैव हि
siddhakṣetrasya kāśyāśca gaṃgāyā mahimā tathā ||
vasiṣṭhaḥ kathayā māsa tīrthānyanyāni nārada
||6||सिद्धक्षेत्रस्य काश्याश्च गंगाया महिमा तथा ॥
वसिष्ठः कथया मास तीर्थान्यन्यानि नारद
dharmāraṇyasuvarṇāyā harikṣetrasya tasya ca ||
snānadānādikaṃ sarvaṃ vārāṇasyā yavādhikam
||7||धर्मारण्यसुवर्णाया हरिक्षेत्रस्य तस्य च ॥
स्नानदानादिकं सर्वं वाराणस्या यवाधिकम्
etacchrutvā rāmadevaḥ sa camatkṛtamānasaḥ ||
dharmāraṇye punaryātrāṃ karttukāmaḥ samabhyagāt
||8||एतच्छ्रुत्वा रामदेवः स चमत्कृतमानसः ॥
धर्मारण्ये पुनर्यात्रां कर्त्तुकामः समभ्यगात्
sītayā saha dharmajño gurusainyapuraḥsaraḥ ||
lakṣmaṇena saha bhrātrā bharatena sahāyavān
||9||सीतया सह धर्मज्ञो गुरुसैन्यपुरःसरः ॥
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा भरतेन सहायवान्
śatrughnena parivṛto gato moherake pure ||
tatra gatvā vasiṣṭhaṃ tu pṛcchate'sau mahāmanāḥ
||10||शत्रुघ्नेन परिवृतो गतो मोहेरके पुरे ॥
तत्र गत्वा वसिष्ठं तु पृच्छतेऽसौ महामनाः
rāma uvāca
dharmāraṇye mahākṣetre kiṃ karttavyaṃ dvijottama ||
dānaṃ vā niyamo vātha snānaṃ vā tapa uttamam
||11||धर्मारण्ये महाक्षेत्रे किं कर्त्तव्यं द्विजोत्तम ॥
दानं वा नियमो वाथ स्नानं वा तप उत्तमम्
dhyānaṃ vātha kratuṃ vātha homaṃ vā japamuttamam ||
dānaṃ vā niyamaṃ vātha snānaṃ vā tapa uttamam
||12||ध्यानं वाथ क्रतुं वाथ होमं वा जपमुत्तमम् ॥
दानं वा नियमं वाथ स्नानं वा तप उत्तमम्
yena vai kriyamāṇena tīrthe'smindvijasattama ||
brahmahatyādipāpebhyo mucyate tadbravīhi me
||13||येन वै क्रियमाणेन तीर्थेऽस्मिन्द्विजसत्तम ॥
ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यते तद्ब्रवीहि मे
vasiṣṭha uvāca
yajñaṃ kuru mahābhāga dharmāraṇye tvamuttamam ||
dinedine koṭiguṇaṃ yāvadvarṣaśataṃ bhavet
||14||यज्ञं कुरु महाभाग धर्मारण्ये त्वमुत्तमम् ॥
दिनेदिने कोटिगुणं यावद्वर्षशतं भवेत्
tacchrutvā caiva guruto yajñāraṃbhaṃ cakāra saḥ ||
tasminnavasare sītā rāmaṃ vyajñāpayanmudā
||15||तच्छ्रुत्वा चैव गुरुतो यज्ञारंभं चकार सः ॥
तस्मिन्नवसरे सीता रामं व्यज्ञापयन्मुदा
svāminpūrvaṃ tvayā viprā vṛtā ye vedapāragāḥ ||
brahmaviṣṇumaheśena nirmitā ye purā dvijāḥ
||16||स्वामिन्पूर्वं त्वया विप्रा वृता ये वेदपारगाः ॥
ब्रह्मविष्णुमहेशेन निर्मिता ये पुरा द्विजाः
kṛte tretāyuge caiva dharmāraṇyanivāsinaḥ ||
viprāṃstānvai vṛṇuṣva tvaṃ taireva sādhako'dhvaraḥ
||17||कृते त्रेतायुगे चैव धर्मारण्यनिवासिनः ॥
विप्रांस्तान्वै वृणुष्व त्वं तैरेव साधकोऽध्वरः
tacchrutvā rāmadevena āhūtā brāhmaṇāstadā ||
sthāpitāśca yathāpūrvamasminmohe rake pure
||18||तच्छ्रुत्वा रामदेवेन आहूता ब्राह्मणास्तदा ॥
स्थापिताश्च यथापूर्वमस्मिन्मोहे रके पुरे
taistvaṣṭādaśasaṃkhyākaistraividyairmehivāḍavaiḥ ||
yajñaṃ cakāra vidhivattairevāyatabuddhibhiḥ
||19||तैस्त्वष्टादशसंख्याकैस्त्रैविद्यैर्मेहिवाडवैः ॥
यज्ञं चकार विधिवत्तैरेवायतबुद्धिभिः
kuśikaḥ kauśiko vatsa upamanyuśca kāśyapaḥ ||
kṛṣṇātreyo bharadvājo dhāriṇaḥ śaunako varaḥ
||20||कुशिकः कौशिको वत्स उपमन्युश्च काश्यपः ॥
कृष्णात्रेयो भरद्वाजो धारिणः शौनको वरः
māṃḍavyo bhārgavaḥ paiṃgyo vātsyo laugākṣa eva ca ||
gāṃgāyanotha gāṃgeyaḥ śunakaḥ śaunakastathā
||21||मांडव्यो भार्गवः पैंग्यो वात्स्यो लौगाक्ष एव च ॥
गांगायनोथ गांगेयः शुनकः शौनकस्तथा
brahmovāca
ebhirvipraiḥ kratuṃ rāmaḥ samāpya vidhivannṛpaḥ ||
cakārāvabhṛthaṃ rāmo viprānsaṃpūjya bhaktitaḥ
||22||एभिर्विप्रैः क्रतुं रामः समाप्य विधिवन्नृपः ॥
चकारावभृथं रामो विप्रान्संपूज्य भक्तितः
yajñāṃte sītayā rāmo vijñaptaḥ suvinītayā ||
asyādhvarasya saṃpattī dakṣiṇāṃ dehi suvrata
||23||यज्ञांते सीतया रामो विज्ञप्तः सुविनीतया ॥
अस्याध्वरस्य संपत्ती दक्षिणां देहि सुव्रत
mannāmnā ca puraṃ tatra sthāpyatāṃ śīghrameva ca ||
sītāyā vacanaṃ śrutvā tathā cakre nṛpottamaḥ
||24||मन्नाम्ना च पुरं तत्र स्थाप्यतां शीघ्रमेव च ॥
सीताया वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे नृपोत्तमः
teṣāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca sthānamekaṃ sunirbhayam ||
dattaṃ rāmeṇa sītāyāḥ saṃtoṣāya mahībhṛtā
||25||तेषां च ब्राह्मणानां च स्थानमेकं सुनिर्भयम् ॥
दत्तं रामेण सीतायाः संतोषाय महीभृता
sītāpuramiti khyātaṃ nāma cakre tadā kila ||
tasyādhidevyau varttete śāṃtā caiva sumaṃgalā
||26||सीतापुरमिति ख्यातं नाम चक्रे तदा किल ॥
तस्याधिदेव्यौ वर्त्तेते शांता चैव सुमंगला
moherakasya purato grāmadvādaśakaṃ puraḥ ||
dadau viprāya viduṣe samutthāya praharṣitaḥ
||27||मोहेरकस्य पुरतो ग्रामद्वादशकं पुरः ॥
ददौ विप्राय विदुषे समुत्थाय प्रहर्षितः
tīrthāṃtaraṃ jagāmāśu kāśyapīsaritastaṭe ||
vāḍavāḥ ke'pi nītāste rāmeṇa saha dharmavit
||28||तीर्थांतरं जगामाशु काश्यपीसरितस्तटे ॥
वाडवाः केऽपि नीतास्ते रामेण सह धर्मवित्
dharmālaye gataḥ sadyo yatra mālā kamaṃḍaluḥ ||
purā dharmeṇa sumahatkṛtaṃ yatra tapo mune
||29||धर्मालये गतः सद्यो यत्र माला कमंडलुः ॥
पुरा धर्मेण सुमहत्कृतं यत्र तपो मुने
tadārabhya suvikhyātaṃ dharmālayamiti śrutam ||
dadau dāśarathistatra mahādānāni ṣoḍaśa
||30||तदारभ्य सुविख्यातं धर्मालयमिति श्रुतम् ॥
ददौ दाशरथिस्तत्र महादानानि षोडश
paṃcāśattadā grāmāḥ sītāpurasamanvitāḥ ||
satyamaṃdiraparyaṃtā raghunā thena vai tadā
||31||पंचाशत्तदा ग्रामाः सीतापुरसमन्विताः ॥
सत्यमंदिरपर्यंता रघुना थेन वै तदा
sītāyā vacanāttatra guruvākyena caiva hi ||
ātmano vaṃśavṛddhyarthaṃ dvijebhyo'dādraghūttamaḥ
||32||सीताया वचनात्तत्र गुरुवाक्येन चैव हि ॥
आत्मनो वंशवृद्ध्यर्थं द्विजेभ्योऽदाद्रघूत्तमः
aṣṭādaśasahasrāṇāṃ dvijānāmabhavatkulam ||
vātsyāyana upamanyurjātūkarṇyo'tha piṃgalaḥ
||33||अष्टादशसहस्राणां द्विजानामभवत्कुलम् ॥
वात्स्यायन उपमन्युर्जातूकर्ण्योऽथ पिंगलः
bhāradvājastathā vatsaḥ kauśikaḥ kuśa eva ca ||
śāṃḍilyaḥ kaśyapaścaiva gautamaśchāṃdhanastathā
||34||भारद्वाजस्तथा वत्सः कौशिकः कुश एव च ॥
शांडिल्यः कश्यपश्चैव गौतमश्छांधनस्तथा
kṛṣṇātreyastathā vatso vasiṣṭho dhāraṇastathā ||
bhāṃḍilaścaiva vijñeyo yauvanāśvastataḥ param
||35||कृष्णात्रेयस्तथा वत्सो वसिष्ठो धारणस्तथा ॥
भांडिलश्चैव विज्ञेयो यौवनाश्वस्ततः परम्
kṛṣṇāyanopamanyū ca gārgyamudgalamaukhakāḥ ||
puśiḥ parāśaraścaiva kauṃḍinyaśca tataḥ param
||36||कृष्णायनोपमन्यू च गार्ग्यमुद्गलमौखकाः ॥
पुशिः पराशरश्चैव कौंडिन्यश्च ततः परम्
paṃcapaṃcāśadgrāmāṇāṃ nāmānyevaṃ yathākramam ||
sītāpuraṃ śrīkṣetraṃ ca muśalī mudgalī tathā
||37||पंचपंचाशद्ग्रामाणां नामान्येवं यथाक्रमम् ॥
सीतापुरं श्रीक्षेत्रं च मुशली मुद्गली तथा
jyeṣṭhalā śreyasthānaṃ ca daṃtālī vaṭapatrakā ||
rājñaḥ puraṃ kṛṣṇavāṭaṃ dehaṃ lohaṃ canasthanam
||38||ज्येष्ठला श्रेयस्थानं च दंताली वटपत्रका ॥
राज्ञः पुरं कृष्णवाटं देहं लोहं चनस्थनम्
kohecaṃ caṃdanakṣetraṃ thalaṃ ca hastināpuram ||
karpaṭaṃ kaṃnajahnavī vanoḍaphanaphāvalī
||39||कोहेचं चंदनक्षेत्रं थलं च हस्तिनापुरम् ॥
कर्पटं कंनजह्नवी वनोडफनफावली
mohodhaṃ śamohoralī goviṃdaṇaṃ thalatyajam ||
cāraṇasiddhaṃ sodgītrābhājyajaṃ vaṭamālikā
||40||मोहोधं शमोहोरली गोविंदणं थलत्यजम् ॥
चारणसिद्धं सोद्गीत्राभाज्यजं वटमालिका
godharaṃ māraṇajaṃ caiva mātramadhyaṃ ca mātaram ||
balavatī gaṃdhavatī īāmlī ca rājyajam
||41||गोधरं मारणजं चैव मात्रमध्यं च मातरम् ॥
बलवती गंधवती ईआम्ली च राज्यजम्
rūpāvalī bahudhanaṃ chatrīṭaṃ vaṃśaṃjaṃ tathā ||
jāyāsaṃraṇaṃ gotikī ca citralekhaṃ tathaiva ca
||42||रूपावली बहुधनं छत्रीटं वंशंजं तथा ॥
जायासंरणं गोतिकी च चित्रलेखं तथैव च
dugdhāvalī haṃsāvalī ca vaiholaṃ caillajaṃ tathā ||
nālāvalī āsāvalī suhālī kāmataḥ param
||43||दुग्धावली हंसावली च वैहोलं चैल्लजं तथा ॥
नालावली आसावली सुहाली कामतः परम्
rāmeṇa paṃcapaṃcāśadgrāmāṇi vasanāya ca ||
svayaṃ nirmāya dattāni dvijebhyastebhya eva ca
||44||रामेण पंचपंचाशद्ग्रामाणि वसनाय च ॥
स्वयं निर्माय दत्तानि द्विजेभ्यस्तेभ्य एव च
teṣāṃ śuśrūṣaṇārthāya vaiśyānrāmo nyave dayat ||
ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi śūdrāstebhyaścaturguṇān
||45||तेषां शुश्रूषणार्थाय वैश्यान्रामो न्यवे दयत् ॥
षट्त्रिंशच्च सहस्राणि शूद्रास्तेभ्यश्चतुर्गुणान्
tebhyo dattāni dānāni gavāśvavasanāni ca ||
hiraṇyaṃ rajataṃ tāmraṃ śraddhayā parayā mudā
||46||तेभ्यो दत्तानि दानानि गवाश्ववसनानि च ॥
हिरण्यं रजतं ताम्रं श्रद्धया परया मुदा
nārada uvāca
aṣṭādaśasahasrāste brāhmaṇā vedapāragāḥ ||
kathaṃ te vyabhajangrāmāndrāmo()tpannaṃ tathā vasu ||
vastrādyaṃ bhūṣaṇādyaṃ ca tanme kathaya suvra tam
||47||अष्टादशसहस्रास्ते ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥
कथं ते व्यभजन्ग्रामान्द्रामो()त्पन्नं तथा वसु ॥
वस्त्राद्यं भूषणाद्यं च तन्मे कथय सुव्र तम्
brahmovāca
yajñāṃte dakṣiṇā yāvatsartvigbhiḥ svīkṛtā suta ||
mahādānādikaṃ sarvaṃ tebhya eva samarpitam
||48||यज्ञांते दक्षिणा यावत्सर्त्विग्भिः स्वीकृता सुत ॥
महादानादिकं सर्वं तेभ्य एव समर्पितम्
grāmāḥ sādhāraṇā dattā mahāsthānāni vai tadā ||
ye vasaṃti ca yatraiva tāni teṣāṃ bhavaṃtviti
||49||ग्रामाः साधारणा दत्ता महास्थानानि वै तदा ॥
ये वसंति च यत्रैव तानि तेषां भवंत्विति
vaśiṣṭhavacanāttatra grāmāste viprasātkṛtāḥ ||
raghūdvahena dhīreṇa nodva saṃti yathā dvijāḥ
||50||वशिष्ठवचनात्तत्र ग्रामास्ते विप्रसात्कृताः ॥
रघूद्वहेन धीरेण नोद्व संति यथा द्विजाः
dhānyaṃ teṣāṃ pradattaṃ hi viprāṇāṃ cāmitaṃ vasu ||
kṛtāṃjalistato rāmo brāhmaṇānidamabravīt
||51||धान्यं तेषां प्रदत्तं हि विप्राणां चामितं वसु ॥
कृतांजलिस्ततो रामो ब्राह्मणानिदमब्रवीत्
yathā kṛtayuge viprāstretāyāṃ ca yathā purā ||
tathā cādyaiva varttavyaṃ mama rājye na saṃśayaḥ
||52||यथा कृतयुगे विप्रास्त्रेतायां च यथा पुरा ॥
तथा चाद्यैव वर्त्तव्यं मम राज्ये न संशयः
yatkiṃciddhanadhānyaṃ vā yānaṃ vā vasanāni vā ||
maṇayaḥ kāṃcanādīṃśca hemādīṃśca tathā vasu
||53||यत्किंचिद्धनधान्यं वा यानं वा वसनानि वा ॥
मणयः कांचनादींश्च हेमादींश्च तथा वसु
tāmrādyaṃ rajatādīṃśca prārthayadhvaṃ mamādhunā ||
adhunā vā bhaviṣye vābhyarthanīyaṃ yathocitam
||54||ताम्राद्यं रजतादींश्च प्रार्थयध्वं ममाधुना ॥
अधुना वा भविष्ये वाभ्यर्थनीयं यथोचितम्
preṣaṇīyaṃ vācikaṃ me sarvadā dvijasattamāḥ ||
yaṃyaṃ kāmaṃ prārthayadhvaṃ taṃ taṃ dāsyāmyahaṃ vibho
||55||प्रेषणीयं वाचिकं मे सर्वदा द्विजसत्तमाः ॥
यंयं कामं प्रार्थयध्वं तं तं दास्याम्यहं विभो
tato rāmaḥ sevakādīnādarātpratyabhāṣata ||
viprājñā nollaṃghanīyā seva nīyā prayatnataḥ
||56||ततो रामः सेवकादीनादरात्प्रत्यभाषत ॥
विप्राज्ञा नोल्लंघनीया सेव नीया प्रयत्नतः
yaṃyaṃ kāmaṃ prārthayaṃte kārayadhvaṃ tatastataḥ ||
evaṃ natvā ca viprāṇāṃ sevanaṃ kurute tu yaḥ
||57||यंयं कामं प्रार्थयंते कारयध्वं ततस्ततः ॥
एवं नत्वा च विप्राणां सेवनं कुरुते तु यः
sa śūdraḥ svargamāpnoti dhanavānputravānbhavet ||
anyathā nirdhanatvaṃ hi labhate nātra saṃśayaḥ
||58||स शूद्रः स्वर्गमाप्नोति धनवान्पुत्रवान्भवेत् ॥
अन्यथा निर्धनत्वं हि लभते नात्र संशयः
yavano mlecchajātīyo daityo vā rākṣasopi vā ||
yotra vighnaṃ karotyeva bhasmībhavati tatkṣaṇāt
||59||यवनो म्लेच्छजातीयो दैत्यो वा राक्षसोपि वा ॥
योत्र विघ्नं करोत्येव भस्मीभवति तत्क्षणात्
brahmovāca
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya dvijānrāmo'tiharṣitaḥ ||
prasthānābhimukho viprairāśīrbhirabhinaṃditaḥ
||60||ततः प्रदक्षिणीकृत्य द्विजान्रामोऽतिहर्षितः ॥
प्रस्थानाभिमुखो विप्रैराशीर्भिरभिनंदितः
āsīmāṃtamanuvrajya snehavyākulalocanāḥ ||
dvijāḥ sarve vinirvṛttā dharmāraṇye vimohitāḥ
||61||आसीमांतमनुव्रज्य स्नेहव्याकुललोचनाः ॥
द्विजाः सर्वे विनिर्वृत्ता धर्मारण्ये विमोहिताः
evaṃ kṛtvā tato rāmaḥ pratasthe svāṃ purīṃ prati ||
kāśyapāścaiva gargāśca kṛtakṛtyā dṛḍhavratāḥ
||62||एवं कृत्वा ततो रामः प्रतस्थे स्वां पुरीं प्रति ॥
काश्यपाश्चैव गर्गाश्च कृतकृत्या दृढव्रताः
gurvāsanasamāviṣṭāḥ sabhāryā sasuhṛtsutāḥ ||
rājadhānīṃ tadā prāpa rāmo'yodhyāṃ guṇānvitām
||63||गुर्वासनसमाविष्टाः सभार्या ससुहृत्सुताः ॥
राजधानीं तदा प्राप रामोऽयोध्यां गुणान्विताम्
dṛṣṭvā pramuditāḥ sarve lokāḥ śrīraghunandanam ||
tato rāmaḥ sa dharmātmā prajāpālanatatparaḥ
||64||दृष्ट्वा प्रमुदिताः सर्वे लोकाः श्रीरघुनन्दनम् ॥
ततो रामः स धर्मात्मा प्रजापालनतत्परः
sītayā saha dharmātmā rājyaṃ kurvaṃstadā sudhīḥ ||
jānakyā garbhamādhatta ravivaṃśodbhavāya ca
||65||सीतया सह धर्मात्मा राज्यं कुर्वंस्तदा सुधीः ॥
जानक्या गर्भमाधत्त रविवंशोद्भवाय च
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye śrīrāmarudrakṛtadharmāraṇyatīrthakṣetrajīrṇoddhāravarṇanaṃ nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ || 35 ||