purapratyāgamanavarṇanam
rāma uvāca
jīrṇoddhāraṃ kariṣyāmi śrīmāturvacanādaham ||
ājñā pradīyatāṃ mahyaṃ yathādānaṃ dadāmi vaḥ
||1||जीर्णोद्धारं करिष्यामि श्रीमातुर्वचनादहम् ॥
आज्ञा प्रदीयतां मह्यं यथादानं ददामि वः
pātre dānaṃ pradātavyaṃ kṛtvā yajñavaraṃ dvijāḥ ||
nāpātre dīyate kiṃciddattaṃ na tu sukhāvaham
||2||पात्रे दानं प्रदातव्यं कृत्वा यज्ञवरं द्विजाः ॥
नापात्रे दीयते किंचिद्दत्तं न तु सुखावहम्
supātraṃ nauriva sadā tārayedubhayorapi ||
lohapiṃḍopamaṃ jñeyaṃ kupātraṃ bhañjanātmakam
||3||सुपात्रं नौरिव सदा तारयेदुभयोरपि ॥
लोहपिंडोपमं ज्ञेयं कुपात्रं भञ्जनात्मकम्
jātimātreṇa vipratvaṃ jāyate na hi bho dvijāḥ ||
kriyā balavatī loke kriyāhīne kutaḥ phalam
||4||जातिमात्रेण विप्रत्वं जायते न हि भो द्विजाः ॥
क्रिया बलवती लोके क्रियाहीने कुतः फलम्
pūjyāstasmātpūjyatamā brāhmaṇāḥ satyavādinaḥ ||
yajñakārye samutpanne kṛpāṃ kurvaṃtu sarvadā
||5||पूज्यास्तस्मात्पूज्यतमा ब्राह्मणाः सत्यवादिनः ॥
यज्ञकार्ये समुत्पन्ने कृपां कुर्वंतु सर्वदा
brahmovāca
tatastu militāḥ sarve vimṛśya ca parasparam ||
kecidūcustadā rāmaṃ vayaṃ śiloṃchajīvikāḥ
||6||ततस्तु मिलिताः सर्वे विमृश्य च परस्परम् ॥
केचिदूचुस्तदा रामं वयं शिलोंछजीविकाः
saṃtoṣaṃ paramāsthāya sthitā dharmaparāyaṇāḥ ||
pratigrahaprayogeṇa na cāsmākaṃ prayojanam
||7||संतोषं परमास्थाय स्थिता धर्मपरायणाः ॥
प्रतिग्रहप्रयोगेण न चास्माकं प्रयोजनम्
daśasūnāsamaścakrī daśacakrisamo dhvajaḥ ||
daśadhvajasamā veśyā daśaveśyāsamo nṛpaḥ
||8||दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजः ॥
दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः
rājapratigraho ghoro rāma satyaṃ na saṃśayaḥ ||
tasmādvayaṃ na cecchāmaḥ pratigrahaṃ bhayā vaham
||9||राजप्रतिग्रहो घोरो राम सत्यं न संशयः ॥
तस्माद्वयं न चेच्छामः प्रतिग्रहं भया वहम्
ekāhikā dvijāḥ kecitkecitsvāmṛtavṛttayaḥ ||
kumbhīdhānyā dvijāḥ kecitkecitṣaṭkarmatatparāḥ
||10||एकाहिका द्विजाः केचित्केचित्स्वामृतवृत्तयः ॥
कुम्भीधान्या द्विजाः केचित्केचित्षट्कर्मतत्पराः
trimūrtisthāpitāḥ sarve pṛthagbhāvāḥ pṛthagguṇāḥ ||
kecidevaṃ vadaṃti sma trimūrtyājñāṃ vinā vayam
||11||त्रिमूर्तिस्थापिताः सर्वे पृथग्भावाः पृथग्गुणाः ॥
केचिदेवं वदंति स्म त्रिमूर्त्याज्ञां विना वयम्
pratigrahasya svīkāraṃ kathaṃ kuryāma ha dvijāḥ ||
na tāṃbūlaṃ strīkṛtaṃ no hyadmo dānena bhaṣitam
||12||प्रतिग्रहस्य स्वीकारं कथं कुर्याम ह द्विजाः ॥
न तांबूलं स्त्रीकृतं नो ह्यद्मो दानेन भषितम्
vimṛśya sa tadā rāmo vasiṣṭhena mahātmanā ||
brahmaviṣṇuśivādīnāṃ sasmāra guruṇā saha ||
smṛtamātrāstato devāstaṃ deśaṃ samupāgaman ||
sūryakoṭipratīkāśīvamānāvalisaṃvṛtāḥ
||14||विमृश्य स तदा रामो वसिष्ठेन महात्मना ॥
ब्रह्मविष्णुशिवादीनां सस्मार गुरुणा सह ॥
स्मृतमात्रास्ततो देवास्तं देशं समुपागमन् ॥
सूर्यकोटिप्रतीकाशीवमानावलिसंवृताः
rāmeṇa te yathānyāyaṃ pūjitāḥ parayā mudā
||13||रामेण ते यथान्यायं पूजिताः परया मुदा
niveditaṃ tu tatsarvaṃ rāmeṇātisubuddhinā
||15||निवेदितं तु तत्सर्वं रामेणातिसुबुद्धिना
adhidevyā vacanato jīrṇoddhāraṃ karomyaham ||
dharmāraṇye harikṣetre dharmakūpasamīpataḥ
||16||अधिदेव्या वचनतो जीर्णोद्धारं करोम्यहम् ॥
धर्मारण्ये हरिक्षेत्रे धर्मकूपसमीपतः
tataste vāḍavāḥ sarve trimūrttīḥ praṇipatya ca ||
mahatā harṣavṛṃdena pūrṇāḥ prāptamanorathāḥ
||17||ततस्ते वाडवाः सर्वे त्रिमूर्त्तीः प्रणिपत्य च ॥
महता हर्षवृंदेन पूर्णाः प्राप्तमनोरथाः
arghyapādyādividhinā śraddhayā tānapūjayan ||
kṣaṇaṃ viśramya te devā brahmaviṣṇuśivādayaḥ
||18||अर्घ्यपाद्यादिविधिना श्रद्धया तानपूजयन् ॥
क्षणं विश्रम्य ते देवा ब्रह्मविष्णुशिवादयः
ūcū rāmaṃ mahāśaktiṃ vinayātkṛtasaṃpuṭam
||19||ऊचू रामं महाशक्तिं विनयात्कृतसंपुटम्
devā ūcuḥ
devadruhastvayā rāma ye hatā rāvaṇādayaḥ ||
tena tuṣṭā vayaṃ sarve bhānuvaṃśavibhūṣaṇa
||20||देवद्रुहस्त्वया राम ये हता रावणादयः ॥
तेन तुष्टा वयं सर्वे भानुवंशविभूषण
uddharasva mahāsthānaṃ mahatīṃ kīrtimāpnuhi
||21||उद्धरस्व महास्थानं महतीं कीर्तिमाप्नुहि
labdhvā sa teṣāmājñāṃ tu prīto daśarathātmajaḥ ||
jīrṇoddhāre'naṃtaguṇaṃ phalamicchannilāpatiḥ
||22||लब्ध्वा स तेषामाज्ञां तु प्रीतो दशरथात्मजः ॥
जीर्णोद्धारेऽनंतगुणं फलमिच्छन्निलापतिः
devānāṃ saṃnidhau teṣāṃ kāryāraṃbhamathākarot ||
sthaṃḍilaṃ pūrvataḥ kṛtvā mahāgiri samaṃ śubham
||23||देवानां संनिधौ तेषां कार्यारंभमथाकरोत् ॥
स्थंडिलं पूर्वतः कृत्वा महागिरि समं शुभम्
tasyopari bahiḥśālā gṛhaśālā hyanekaśaḥ ||
brahmaśālāśca bahuśo nirmame śobhanākṛtīḥ
||24||तस्योपरि बहिःशाला गृहशाला ह्यनेकशः ॥
ब्रह्मशालाश्च बहुशो निर्ममे शोभनाकृतीः
nidhānaiśca samāyuktā gṛhopakaraṇai rvṛtāḥ ||
suvarṇakoṭisaṃpūrṇā rasavastrādipūritāḥ
||25||निधानैश्च समायुक्ता गृहोपकरणै र्वृताः ॥
सुवर्णकोटिसंपूर्णा रसवस्त्रादिपूरिताः
dhanadhānyasamṛddhāśca sarvadhātuyutāstathā ||
etatsarvaṃ kārayitvā brāhmaṇebhyastadā dadau
||26||धनधान्यसमृद्धाश्च सर्वधातुयुतास्तथा ॥
एतत्सर्वं कारयित्वा ब्राह्मणेभ्यस्तदा ददौ
ekaikaśo daśadaśa dadau dhenūḥ payasvinīḥ ||
catvāriṃśacchataṃ prādādgrāmāṇāṃ caturādhikam
||27||एकैकशो दशदश ददौ धेनूः पयस्विनीः ॥
चत्वारिंशच्छतं प्रादाद्ग्रामाणां चतुराधिकम्
traividyadvijaviprebhyo rāmo daśarathātmajaḥ ||
kājeśena trayeṇaiva sthāpitā dvijasattamāḥ
||28||त्रैविद्यद्विजविप्रेभ्यो रामो दशरथात्मजः ॥
काजेशेन त्रयेणैव स्थापिता द्विजसत्तमाः
tasmāttrayīvidya iti khyātirloke babhūva ha ||
evaṃvidhaṃ dvijebhyaḥ sa dattvā dānaṃ mahādbhutam
||29||तस्मात्त्रयीविद्य इति ख्यातिर्लोके बभूव ह ॥
एवंविधं द्विजेभ्यः स दत्त्वा दानं महाद्भुतम्
ātmānaṃ cāpi mene sa kṛtakṛtyaṃ nareśvaraḥ ||
brahmaṇā sthāpitāḥ pūrvaṃ viṣṇunā śaṃkareṇa ye
||30||आत्मानं चापि मेने स कृतकृत्यं नरेश्वरः ॥
ब्रह्मणा स्थापिताः पूर्वं विष्णुना शंकरेण ये
te pūjitā rāghaveṇa jīrṇoddhāre kṛte sati ||
ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi gobhujā ye vaṇigvarāḥ
||31||ते पूजिता राघवेण जीर्णोद्धारे कृते सति ॥
षट्त्रिंशच्च सहस्राणि गोभुजा ये वणिग्वराः
śuśrūṣārthaṃ pradattā vai devairhariharādibhiḥ ||
saṃtuṣṭena tu śarveṇa tebhyo dattaṃ tu ceta nam
||32||शुश्रूषार्थं प्रदत्ता वै देवैर्हरिहरादिभिः ॥
संतुष्टेन तु शर्वेण तेभ्यो दत्तं तु चेत नम्
śvetāśvacāmarau dattau khaṅgaṃ dattaṃ sunirmalam ||
tadā prabodhitāste ca dvijaśuśrūṣaṇāya vai
||33||श्वेताश्वचामरौ दत्तौ खङ्गं दत्तं सुनिर्मलम् ॥
तदा प्रबोधितास्ते च द्विजशुश्रूषणाय वै
vivāhādau sadā bhāvyaṃ cāmarai maṃgalaṃ varam ||
khaṅgaṃ śubhaṃ tadā dhāryyaṃ mama cihnaṃ kare sthitam
||34||विवाहादौ सदा भाव्यं चामरै मंगलं वरम् ॥
खङ्गं शुभं तदा धार्य्यं मम चिह्नं करे स्थितम्
gurupūjā sadā kāryā kuladevyāḥ punaḥpunaḥ ||
vṛddhyāgameṣu prāpteṣu vṛddhi dāyakadakṣiṇā
||35||गुरुपूजा सदा कार्या कुलदेव्याः पुनःपुनः ॥
वृद्ध्यागमेषु प्राप्तेषु वृद्धि दायकदक्षिणा
ekādaśyāṃ śanervāre dānaṃ deyaṃ dvijanmane ||
pradeyaṃ bālavṛddhebhyo mama rāmasya śāsanāt
||36||एकादश्यां शनेर्वारे दानं देयं द्विजन्मने ॥
प्रदेयं बालवृद्धेभ्यो मम रामस्य शासनात्
maṃḍaleṣu ca ye śuddhā vaṇigvṛttiratāḥ parāḥ ||
sapādalakṣāste dattā rāmaśāsanapālakāḥ
||37||मंडलेषु च ये शुद्धा वणिग्वृत्तिरताः पराः ॥
सपादलक्षास्ते दत्ता रामशासनपालकाः
māṃḍalīkāstu te jñeyā rājāno maṃḍaleśvarāḥ ||
dvija śuśrūṣaṇe dattā rāmeṇa vaṇijāṃ varāḥ
||38||मांडलीकास्तु ते ज्ञेया राजानो मंडलेश्वराः ॥
द्विज शुश्रूषणे दत्ता रामेण वणिजां वराः
cāmaradvitayaṃ rāmo dattavānkhaḍgameva ca ||
kulasya svāminaṃ sūryaṃ pratiṣṭhāvidhipūrvakam
||39||चामरद्वितयं रामो दत्तवान्खड्गमेव च ॥
कुलस्य स्वामिनं सूर्यं प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम्
brahmāṇaṃ sthāpayāmāsa caturvedasamanvitam ||
śrīmātaraṃ mahāśaktiṃ śūnyasvāmihariṃ tathā
||40||ब्रह्माणं स्थापयामास चतुर्वेदसमन्वितम् ॥
श्रीमातरं महाशक्तिं शून्यस्वामिहरिं तथा
vighnāpadhvaṃsanārthāya dakṣiṇadvārasaṃsthitam ||
gaṇaṃ saṃsthāpayāmāsa tathānyāścaiva devatāḥ
||41||विघ्नापध्वंसनार्थाय दक्षिणद्वारसंस्थितम् ॥
गणं संस्थापयामास तथान्याश्चैव देवताः
kāritāstena vīreṇa prāsādāḥ saptabhūmikāḥ ||
yatkiṃ citkurute kāryaṃ śubhaṃ māṃgalyarūpakam
||42||कारितास्तेन वीरेण प्रासादाः सप्तभूमिकाः ॥
यत्किं चित्कुरुते कार्यं शुभं मांगल्यरूपकम्
putre jāte jātake vānnāśane muṃḍane'pi vā ||
lakṣahome koṭihome tathā yajñakriyāsu ca
||43||पुत्रे जाते जातके वान्नाशने मुंडनेऽपि वा ॥
लक्षहोमे कोटिहोमे तथा यज्ञक्रियासु च
vāstupūjāgrahaśāṃtyoḥ prāpte caiva mahotsave ||
yatkiṃcitkurute dānaṃ dravyaṃ vā dhānyamuttamam
||44||वास्तुपूजाग्रहशांत्योः प्राप्ते चैव महोत्सवे ॥
यत्किंचित्कुरुते दानं द्रव्यं वा धान्यमुत्तमम्
vastraṃ vā dhenavo nātha hema rūpyaṃ tathaiva ca ||
viprāṇāmatha śūdrāṇāṃ dīnānāthāṃdhakeṣu ca
||45||वस्त्रं वा धेनवो नाथ हेम रूप्यं तथैव च ॥
विप्राणामथ शूद्राणां दीनानाथांधकेषु च
prathamaṃ bakulārkasya śrīmātuścaiva mānavaḥ ||
bhāgaṃ dadyācca nirvighnakāryasiddhyai nirantaram
||46||प्रथमं बकुलार्कस्य श्रीमातुश्चैव मानवः ॥
भागं दद्याच्च निर्विघ्नकार्यसिद्ध्यै निरन्तरम्
vacanaṃ me samullaṃghya kurute yo'nyathā naraḥ ||
tasya tatkarmaṇo vighnaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||47||वचनं मे समुल्लंघ्य कुरुते योऽन्यथा नरः ॥
तस्य तत्कर्मणो विघ्नं भविष्यति न संशयः
evamuktvā tato rāmaḥ prahṛṣṭenāṃtarātmanā ||
devānāmatha vāpīśca prākārāṃstu suśobhanān
||48||एवमुक्त्वा ततो रामः प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥
देवानामथ वापीश्च प्राकारांस्तु सुशोभनान्
durgopakaraṇairyuktānpratolīśca suvistṛtāḥ ||
nirmame caiva kuṃḍāni sarāṃsi sarasīstathā
||49||दुर्गोपकरणैर्युक्तान्प्रतोलीश्च सुविस्तृताः ॥
निर्ममे चैव कुंडानि सरांसि सरसीस्तथा
dharmavāpīśca kūpāṃśca tathānyāndevanirmitān ||
etatsarvaṃ ca vistārya dharmāraṇye manorame
||50||धर्मवापीश्च कूपांश्च तथान्यान्देवनिर्मितान् ॥
एतत्सर्वं च विस्तार्य धर्मारण्ये मनोरमे
dadau traividyamukhyebhyaḥ śraddhayā parayā punaḥ ||
tāmrapaṭṭasthitaṃ rāmaśāsanaṃ lopayettu yaḥ
||51||ददौ त्रैविद्यमुख्येभ्यः श्रद्धया परया पुनः ॥
ताम्रपट्टस्थितं रामशासनं लोपयेत्तु यः
pūrvajāstasya narake pataṃtyagre na saṃtatiḥ ||
vāyuputraṃ samāhūya tato rāmo'bravīdvacaḥ
||52||पूर्वजास्तस्य नरके पतंत्यग्रे न संततिः ॥
वायुपुत्रं समाहूय ततो रामोऽब्रवीद्वचः
vāyuputra mahāvīra tava pūjā bhaviṣyati ||
asya kṣetrasya rakṣāyai tvamatra sthitimācara
||53||वायुपुत्र महावीर तव पूजा भविष्यति ॥
अस्य क्षेत्रस्य रक्षायै त्वमत्र स्थितिमाचर
āṃjaneyastu tadvākyaṃ praṇamya śirasādadhau ||
jīrṇoddhāraṃ tadā kṛtvā kṛtakṛtyo babhūva ha
||54||आंजनेयस्तु तद्वाक्यं प्रणम्य शिरसादधौ ॥
जीर्णोद्धारं तदा कृत्वा कृतकृत्यो बभूव ह
śrīmātaraṃ tadābhyarcya prasannenāṃtarātmanā ||
śrīmātaraṃ namaskṛtya tīrthānyanyāni rāghavaḥ
||55||श्रीमातरं तदाभ्यर्च्य प्रसन्नेनांतरात्मना ॥
श्रीमातरं नमस्कृत्य तीर्थान्यन्यानि राघवः
te'pi devāḥ svakaṃ sthānaṃ yayurbahmapurogamāḥ
||56||तेऽपि देवाः स्वकं स्थानं ययुर्बह्मपुरोगमाः
dattvāśiṣaṃ tu rāmāya vāṃchitaṃ te bhaviṣyati ||
ramyaṃ kṛtaṃ tvayā rāma viprāṇāṃ sthāpanādikam
||57||दत्त्वाशिषं तु रामाय वांछितं ते भविष्यति ॥
रम्यं कृतं त्वया राम विप्राणां स्थापनादिकम्
asmākamapi vātsalyaṃ kṛtaṃ puṇyavatā tvayā ||
iti stuvaṃtaste devāḥ svāni sthānāni bhejire
||58||अस्माकमपि वात्सल्यं कृतं पुण्यवता त्वया ॥
इति स्तुवंतस्ते देवाः स्वानि स्थानानि भेजिरे
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekā śītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvārdhe dharmāraṇyamāhātmye śrīrāmacandrasya purapratyāgamanavarṇanaṃnāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||