yudhiṣṭhirapraśnavarṇanam
śrīgaṇeśāya namaḥ
tartuṃ saṃhṛtivāridhiṃ trijagatāṃ naurnāma yasya prabhoryenedaṃ sakalaṃ vibhāti satataṃ jātaṃ sthitaṃ saṃsṛtam ||
yaścaitanyaghanapramāṇa vidhuro vedāṃtavedyo vibhustaṃ vande sahajaprakāśamamalaṃ śrīrāmacandraṃ param (
||1||तर्तुं संहृतिवारिधिं त्रिजगतां नौर्नाम यस्य प्रभोर्येनेदं सकलं विभाति सततं जातं स्थितं संसृतम् ॥
यश्चैतन्यघनप्रमाण विधुरो वेदांतवेद्यो विभुस्तं वन्दे सहजप्रकाशममलं श्रीरामचन्द्रं परम् (
) dārāḥ putrā dhanaṃ vā parijanasahito baṃdhuvargaḥ priyo vā mātā bhrātā pitā vā śvaśurakulajanā bhṛtyaaiśvaryyavitte ||
vidyā rūpaṃ vimalabhavanaṃ yauvanaṃ yauvataṃ vā sarve vyarthaṃ maraṇasamaye dharma ekaḥ sahāyaḥ (
||2||) दाराः पुत्रा धनं वा परिजनसहितो बंधुवर्गः प्रियो वा माता भ्राता पिता वा श्वशुरकुलजना भृत्यऐश्वर्य्यवित्ते ॥
विद्या रूपं विमलभवनं यौवनं यौवतं वा सर्वे व्यर्थं मरणसमये धर्म एकः सहायः (
) naimiṣe nimiṣakṣetre ṛṣayaḥ śaunakādayaḥ ||
satraṃ svargāya lokāya sahasrasamamāsata
||1||) नैमिषे निमिषक्षेत्रे ऋषयः शौनकादयः ॥
सत्रं स्वर्गाय लोकाय सहस्रसममासत
ekadā sūtamāyāṃtaṃ dṛṣṭvā taṃ śaunakādayaḥ ||
paraṃ harṣaṃ samāviṣṭāḥ papurnetraiḥ sucetasā ||
citrāḥ śrotuṃ kathāstatra parivavrustapasvinaḥ
||2||एकदा सूतमायांतं दृष्ट्वा तं शौनकादयः ॥
परं हर्षं समाविष्टाः पपुर्नेत्रैः सुचेतसा ॥
चित्राः श्रोतुं कथास्तत्र परिवव्रुस्तपस्विनः
atha teṣūpaviṣṭeṣu tapasviṣu mahātmasu ||
nirdiṣṭamāsanaṃ bheje vinayāllomaharṣaṇiḥ
||3||अथ तेषूपविष्टेषु तपस्विषु महात्मसु ॥
निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाल्लोमहर्षणिः
sukhāsīnaṃ ca taṃ dṛṣṭvā vighnāṃtamupalakṣya ca ||
athāpṛcchaṃsta ṛṣayaḥ kāścitprāstāvikīḥ kathāḥ
||4||सुखासीनं च तं दृष्ट्वा विघ्नांतमुपलक्ष्य च ॥
अथापृच्छंस्त ऋषयः काश्चित्प्रास्ताविकीः कथाः
purāṇamakhilaṃ tāta purā te'dhītavānpitā ||
kaccittvayāpi tatsarvamadhītaṃ lomaharṣaṇe
||5||पुराणमखिलं तात पुरा तेऽधीतवान्पिता ॥
कच्चित्त्वयापि तत्सर्वमधीतं लोमहर्षणे
kathayasva kathāṃ sūta puṇyāṃ pāpaniṣūdinīm ||
śrutvā yāṃ yāti vilayaṃ pāpaṃ janmaśatodbhavam
||6||कथयस्व कथां सूत पुण्यां पापनिषूदिनीम् ॥
श्रुत्वा यां याति विलयं पापं जन्मशतोद्भवम्
sūta uvāca
śrībhāratyaṃghriyugalaṃ gaṇanāthapadadvayam ||
sarveṣāṃ caiva devānāṃ namaskṛtya vadāmyaham
||7||श्रीभारत्यंघ्रियुगलं गणनाथपदद्वयम् ॥
सर्वेषां चैव देवानां नमस्कृत्य वदाम्यहम्
śaktīṃścaiva vasūṃścaiva grahānyajñādidevatāḥ ||
namaskṛtya śubhānviprānkavimukhyāṃśca sarvaśaḥ
||8||शक्तींश्चैव वसूंश्चैव ग्रहान्यज्ञादिदेवताः ॥
नमस्कृत्य शुभान्विप्रान्कविमुख्यांश्च सर्वशः
abhīṣṭadevatāścaiva praṇamya gurusattamam ||
namaskṛtya śubhāndevānrāmādīṃśca viśeṣataḥ
||9||अभीष्टदेवताश्चैव प्रणम्य गुरुसत्तमम् ॥
नमस्कृत्य शुभान्देवान्रामादींश्च विशेषतः
| yānsmṛtvā vividhaiḥ pāpairmucyate nātra saṃśayaḥ ||
teṣāṃ prasādādvakṣye'haṃ tīrthānāṃ phalamuttamam ||
sarveṣāṃ ca niyaṃtāraṃ dharmātmānaṃ praṇamya ca
||10||| यान्स्मृत्वा विविधैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः ॥
तेषां प्रसादाद्वक्ष्येऽहं तीर्थानां फलमुत्तमम् ॥
सर्वेषां च नियंतारं धर्मात्मानं प्रणम्य च
dharmmāraṇyapatistriviṣṭapapatirnityaṃ bhavānīpatiḥ pāpādvaḥ sthirabhogayogasulabho devaḥ sa dharmeśvaraḥ ||
sarveṣāṃ hṛdayāni jīvakalayā vyāpya sthitaḥ sarvadā dhyātvā yaṃ na punarviśaṃti manujāḥ saṃsārakārāgṛham
||11||धर्म्मारण्यपतिस्त्रिविष्टपपतिर्नित्यं भवानीपतिः पापाद्वः स्थिरभोगयोगसुलभो देवः स धर्मेश्वरः ॥
सर्वेषां हृदयानि जीवकलया व्याप्य स्थितः सर्वदा ध्यात्वा यं न पुनर्विशंति मनुजाः संसारकारागृहम्
sūta uvāca
ekadā tu sa dharmmo vai jagāma brahmasaṃsadi ||
tāṃ sabhāṃ sa samālokya jñānaniṣṭho'bhavattadā
||12||एकदा तु स धर्म्मो वै जगाम ब्रह्मसंसदि ॥
तां सभां स समालोक्य ज्ञाननिष्ठोऽभवत्तदा
devairmunivaraiḥ krāṃtāṃ sabhāmālokya vismitaḥ ||
devairyakṣaistathā nāgaiḥ pannagaiśca tathā'suraiḥ
||13||देवैर्मुनिवरैः क्रांतां सभामालोक्य विस्मितः ॥
देवैर्यक्षैस्तथा नागैः पन्नगैश्च तथाऽसुरैः
ṛṣibhiḥ siddhagaṃdharvaiḥ samākrāṃtocitāsanā ||
sasukhā sā sabhā brahmanna śītā na ca gharmmadā
||14||ऋषिभिः सिद्धगंधर्वैः समाक्रांतोचितासना ॥
ससुखा सा सभा ब्रह्मन्न शीता न च घर्म्मदा
na kṣudhaṃ na pipāsāṃ ca na glāniṃ prāpnuvantyuta ||
nānārūpairiva kṛtā maṇibhiḥ sā sabhā varaiḥ
||19||न क्षुधं न पिपासां च न ग्लानिं प्राप्नुवन्त्युत ॥
नानारूपैरिव कृता मणिभिः सा सभा वरैः
staṃbhaiśca vidhṛtā sā tu śāśvatī na ca sakṣayā ||
divyairnānāvidhairbhāvairbhāsadbhiramitaprabhā
||16||स्तंभैश्च विधृता सा तु शाश्वती न च सक्षया ॥
दिव्यैर्नानाविधैर्भावैर्भासद्भिरमितप्रभा
ati candraṃ ca sūryyaṃ ca śikhinaṃ ca svayaṃprabhā ||
dīpyate nākapṛṣṭhasthā bhartsayaṃtīva bhāskaram
||17||अति चन्द्रं च सूर्य्यं च शिखिनं च स्वयंप्रभा ॥
दीप्यते नाकपृष्ठस्था भर्त्सयंतीव भास्करम्
tasyām̐ sa bhagavāñchāsti vividhāndevamānuṣān ||
svayameko'niśaṃ brahmā sarvalokapitāmahaḥ
||18||तस्याँ स भगवाञ्छास्ति विविधान्देवमानुषान् ॥
स्वयमेकोऽनिशं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः
upatiṣṭhaṃti cāpyenaṃ prajānāṃ patayaḥ prabhum ||
dakṣaḥ pracetāḥ pulaho marīciḥ kaśyapaḥ prabhuḥ
||19||उपतिष्ठंति चाप्येनं प्रजानां पतयः प्रभुम् ॥
दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिः कश्यपः प्रभुः
bhṛguratrirvasiṣṭhaśca gautamo'tha tathāṃgirāḥ ||
pulastyaśca kratuścaiva prahlādaḥ karddamastathā
||20||भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमोऽथ तथांगिराः ॥
पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव प्रह्लादः कर्द्दमस्तथा
atharvāṃgirasaścaiva vālakhilyā marīcipāḥ ||
manoṃ'tarikṣaṃ vidyāśva vāyustejo jalaṃ mahī
||21||अथर्वांगिरसश्चैव वालखिल्या मरीचिपाः ॥
मनोंऽतरिक्षं विद्याश्व वायुस्तेजो जलं मही
śabdasparśau tathā rūpaṃ raso gaṃdhastathaiva ca ||
prakṛtiśca vikāraśca sadasatkāraṇaṃ tathā
||22||शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसो गंधस्तथैव च ॥
प्रकृतिश्च विकारश्च सदसत्कारणं तथा
agastyaśca mahātejā mārkaṃḍeyaśca vīryavān ||
jamadagnirbharadvājaḥ saṃvartaścyavanastathā
||23||अगस्त्यश्च महातेजा मार्कंडेयश्च वीर्यवान् ॥
जमदग्निर्भरद्वाजः संवर्तश्च्यवनस्तथा
durvāsāśca mahābhāga ṛṣyaśrṛṃgaśca dhārmikaḥ|
sanatkumāro bhagavānyogācāryyo mahātapāḥ
||24||दुर्वासाश्च महाभाग ऋष्यश्रृंगश्च धार्मिकः।
सनत्कुमारो भगवान्योगाचार्य्यो महातपाः
asito devalaścaiva jaigīṣavyaśca tattvavit ||
āyurvedastathāṣṭāṃgo gāndharvaścaiva tatra hi
||29||असितो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च तत्त्ववित् ॥
आयुर्वेदस्तथाष्टांगो गान्धर्वश्चैव तत्र हि
caṃdramāḥ sah nakṣatrairādityaśca gabhastimān ||
vāyavastaṃtavaścaiva saṃkalpaḥ prāṇa eva ca
||26||चंद्रमाः सह् नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान् ॥
वायवस्तंतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च
mūrtimaṃto mahātmāno mahāvrataparāyaṇāḥ ||
ete cānye ca bahavo brahmāṇaṃ samupāsire
||27||मूर्तिमंतो महात्मानो महाव्रतपरायणाः ॥
एते चान्ये च बहवो ब्रह्माणं समुपासिरे
artho dharmaśca kāmaśca harṣo dveṣastamo damaḥ ||
āyāṃti tasyāṃ sahitā gaṃdharvāpsarasāṃ gaṇāḥ
||28||अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तमो दमः ॥
आयांति तस्यां सहिता गंधर्वाप्सरसां गणाः
śukrādyāśva grahāścaiva ye cānye tatsamīpagāḥ ||
maṃtrā rathaṃtaraṃ caiva harimānvasumānapi
||29||शुक्राद्याश्व ग्रहाश्चैव ये चान्ये तत्समीपगाः ॥
मंत्रा रथंतरं चैव हरिमान्वसुमानपि
mahito viśvakarmā ca vasavaścaiva sarvaśaḥ ||
tathā pitṛgaṇāḥ sarve sarvāṇi ca havīṃṣyatha
||30||महितो विश्वकर्मा च वसवश्चैव सर्वशः ॥
तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ
ṛgvedaḥ sāmavedaśca yajurvedastathaiva ca ||
atharvavedaśca tathā sarvaśāstrāṇi caiva ha
||31||ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदस्तथैव च ॥
अथर्ववेदश्च तथा सर्वशास्त्राणि चैव ह
itihāsopavedāśca vedāṃgāni ca sarvaśaḥ ||
medhā dhṛtiḥ smṛtiścaiva prajñā buddhiryaśaḥ samāḥ
||32||इतिहासोपवेदाश्च वेदांगानि च सर्वशः ॥
मेधा धृतिः स्मृतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः समाः
kālacakraṃ ca taddivyaṃ nityamakṣayamavyayam ||
yāvantyo devapatnyaśca sarvā eva manojavāḥ
||33||कालचक्रं च तद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम् ॥
यावन्त्यो देवपत्न्यश्च सर्वा एव मनोजवाः
gārhapatyā nākacarāḥ pitaro lokaviśrutāḥ ||
somapā ekaśṛṃgāśca tathā sarve tapasvinaḥ ||
nāgāḥ suparṇāḥ paśavaḥ pitāmahamupāsate |
sthāvarā jaṃgamāścāpi mahābhūtāstathā pare
||39||गार्हपत्या नाकचराः पितरो लोकविश्रुताः ॥
सोमपा एकशृंगाश्च तथा सर्वे तपस्विनः ॥
नागाः सुपर्णाः पशवः पितामहमुपासते ।
स्थावरा जंगमाश्चापि महाभूतास्तथा परे
puraṃdaraśca deveṃdro varuṇo dhanadastathā ||
mahādevaḥ sahomo'tra sadā gacchati sarvadaḥ
||36||पुरंदरश्च देवेंद्रो वरुणो धनदस्तथा ॥
महादेवः सहोमोऽत्र सदा गच्छति सर्वदः
gacchaṃti sarvadā devā nārāyaṇastatharṣayaḥ ||
ṛṣayo vālakhilyāśca yonijāyonijāstathā
||37||गच्छंति सर्वदा देवा नारायणस्तथर्षयः ॥
ऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा
yatkiṃcitriṣu lokeṣu dṛśyate sthāṇu jaṃgamam ||
tasyāṃ sahopaviṣṭāyāṃ tatra jñātvā sa dharmavit
||38||यत्किंचित्रिषु लोकेषु दृश्यते स्थाणु जंगमम् ॥
तस्यां सहोपविष्टायां तत्र ज्ञात्वा स धर्मवित्
devairmunivaraiḥ krāṃtāṃ samālokyātivismitaḥ ||
harṣeṇa mahatā yukto romāṃcitatanūruhaḥ
||39||देवैर्मुनिवरैः क्रांतां समालोक्यातिविस्मितः ॥
हर्षेण महता युक्तो रोमांचिततनूरुहः
tatra dharmo mahātejāḥ kathāṃ pāpapraṇāśinīm ||
vācyamānāṃ tu śuśrāva vyāsenāmitatejasā
||40||तत्र धर्मो महातेजाः कथां पापप्रणाशिनीम् ॥
वाच्यमानां तु शुश्राव व्यासेनामिततेजसा
dharmāraṇyakathāṃ divyāṃ tathaiva sumanoharām ||
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ phaladātrīṃ tathaiva ca ||
putrapautraprapautrādi phaladātrīṃ tathaiva ca ||
dhāraṇācchravaṇāccāpi paṭhanāccāvalokanāt
||42||धर्मारण्यकथां दिव्यां तथैव सुमनोहराम् ॥
धर्मार्थकाममोक्षाणां फलदात्रीं तथैव च ॥
पुत्रपौत्रप्रपौत्रादि फलदात्रीं तथैव च ॥
धारणाच्छ्रवणाच्चापि पठनाच्चावलोकनात्
tāṃ niśamya suvistīrṇāṃ kathāṃ brahmāṃḍasaṃbhavām ||
pra modotphullanayano brahmāṇamanumatya ca
||43||तां निशम्य सुविस्तीर्णां कथां ब्रह्मांडसंभवाम् ॥
प्र मोदोत्फुल्लनयनो ब्रह्माणमनुमत्य च
kṛtakāryopi dharmātmā gaṃtukāmastadābhavat ||
namaskṛtya tadā dharmo brahmāṇaṃ sa pitāmaham
||44||कृतकार्योपि धर्मात्मा गंतुकामस्तदाभवत् ॥
नमस्कृत्य तदा धर्मो ब्रह्माणं स पितामहम्
anujñātastadā tena gato'sau yamaśāsanam ||
pitāmahaprasādācca śrutvā puṇyapradāyinīm
||45||अनुज्ञातस्तदा तेन गतोऽसौ यमशासनम् ॥
पितामहप्रसादाच्च श्रुत्वा पुण्यप्रदायिनीम्
dharmāraṇyakathāṃ divyāṃ pavitrāṃ pāpanāśinīm ||
sa gato'nucaraiḥ sārddhaṃ tataḥ saṃyaminīṃ prati
||46||धर्मारण्यकथां दिव्यां पवित्रां पापनाशिनीम् ॥
स गतोऽनुचरैः सार्द्धं ततः संयमिनीं प्रति
amātyānucaraiḥ sārdhaṃ praviṣṭaḥ svapuraṃ yamaḥ ||
tatrāṃtare mahātejā nārado munipuṃgavaḥ
||47||अमात्यानुचरैः सार्धं प्रविष्टः स्वपुरं यमः ॥
तत्रांतरे महातेजा नारदो मुनिपुंगवः
durnirīkṣyaḥ kṛpāyuktaḥ samadarśī taponidhiḥ ||
tapasā dagdhadehopi viṣṇubhaktiparāyaṇaḥ
||48||दुर्निरीक्ष्यः कृपायुक्तः समदर्शी तपोनिधिः ॥
तपसा दग्धदेहोपि विष्णुभक्तिपरायणः
sarvagaḥ sarvaviccaiva nāradaḥ sarvadā śuciḥ ||
vedādhyayanaśīlaśca tvāgata statra saṃsadi
||49||सर्वगः सर्वविच्चैव नारदः सर्वदा शुचिः ॥
वेदाध्ययनशीलश्च त्वागत स्तत्र संसदि
taṃ dṛṣṭvā sahasā dharmo bhāryayā sevakaiḥ saha ||
saṃmukho harṣasaṃyukto gacchanneva sa satvaraḥ
||50||तं दृष्ट्वा सहसा धर्मो भार्यया सेवकैः सह ॥
संमुखो हर्षसंयुक्तो गच्छन्नेव स सत्वरः
adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ kulam ||
adya me saphalo dharmastvayyāyāte tapodhane
||51||अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं कुलम् ॥
अद्य मे सफलो धर्मस्त्वय्यायाते तपोधने
arghyapādyādividhinā pūjāṃ kṛtvā vidhānataḥ ||
daṃḍavattaṃ praṇamyātha vidhinā copaveśitaḥ
||52||अर्घ्यपाद्यादिविधिना पूजां कृत्वा विधानतः ॥
दंडवत्तं प्रणम्याथ विधिना चोपवेशितः
āsane sve mahādivye ratnakāṃcanabhūṣite ||
citrārpitā sabhā sarvā dīpā nirvātagā iva
||53||आसने स्वे महादिव्ये रत्नकांचनभूषिते ॥
चित्रार्पिता सभा सर्वा दीपा निर्वातगा इव
vidhāya kuśalapraśnaṃ svāgatenābhinaṃdya tam ||
praharṣamatulaṃ lebhe dharmāraṇyakathāṃ smaran
||54||विधाय कुशलप्रश्नं स्वागतेनाभिनंद्य तम् ॥
प्रहर्षमतुलं लेभे धर्मारण्यकथां स्मरन्
nāradaṃ pūjayitvā tu prahṛṣṭenāṃtarātmanā ||
harṣitaṃ tu yamaṃ dṛṣṭvā nārado vismitānanaḥ
||55||नारदं पूजयित्वा तु प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥
हर्षितं तु यमं दृष्ट्वा नारदो विस्मिताननः
ciṃtayāmāsa manasā kimidaṃ harṣito hariḥ ||
atiharṣaṃ ca taṃ dṛṣṭvā yamarājasvarūpiṇam ||
āścaryamanasaṃ caiva nāradaḥ pṛṣṭavāṃstadā
||56||चिंतयामास मनसा किमिदं हर्षितो हरिः ॥
अतिहर्षं च तं दृष्ट्वा यमराजस्वरूपिणम् ॥
आश्चर्यमनसं चैव नारदः पृष्टवांस्तदा
nārada uvāca
kiṃ dṛṣṭaṃ bhavatāścaryyaṃ kiṃ vā labdhaṃ mahatpadam ||
duṣṭastvaṃ duṣṭakarmā ca duṣṭātmā krodharūpadhṛk
||57||किं दृष्टं भवताश्चर्य्यं किं वा लब्धं महत्पदम् ॥
दुष्टस्त्वं दुष्टकर्मा च दुष्टात्मा क्रोधरूपधृक्
pāpināṃ yamanaṃ caivametadrūpaṃ mahattaram ||
saumyarūpaṃ kathaṃ jātametanme saṃśayaḥ prabho
||58||पापिनां यमनं चैवमेतद्रूपं महत्तरम् ॥
सौम्यरूपं कथं जातमेतन्मे संशयः प्रभो
adya tvaṃ harṣasaṃyukto dṛśyase kena hetunā ||
kathayasva mahākāya harṣasyaiva hi kāraṇam
||59||अद्य त्वं हर्षसंयुक्तो दृश्यसे केन हेतुना ॥
कथयस्व महाकाय हर्षस्यैव हि कारणम्
dharmarāja uvāca
śrūyatāṃ brahmaputraitatkathayāmi na saṃśayaḥ ||
purāhaṃ brahmasadanaṃ gatavānabhivaṃditum
||60||श्रूयतां ब्रह्मपुत्रैतत्कथयामि न संशयः ॥
पुराहं ब्रह्मसदनं गतवानभिवंदितुम्
tatrāsīnaḥ sabhāmadhye sarvalokaikapūjite|
nānākathāḥ śrutāstatra dharmmavargasamanvitāḥ
||61||तत्रासीनः सभामध्ये सर्वलोकैकपूजिते।
नानाकथाः श्रुतास्तत्र धर्म्मवर्गसमन्विताः
kathāḥ puṇyā dharmayutā ramyā vyāsamukhācchrutāḥ ||
dharmakāmārthasaṃyuktāḥ sarvāghaughavināśinīḥ
||62||कथाः पुण्या धर्मयुता रम्या व्यासमुखाच्छ्रुताः ॥
धर्मकामार्थसंयुक्ताः सर्वाघौघविनाशिनीः
yāḥ śrutvā sarvapāpebhyo mucyaṃte brahmahatyayā |
tārayaṃti pitṛgaṇāñchatamekottaraṃ mune
||63||याः श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यंते ब्रह्महत्यया ।
तारयंति पितृगणाञ्छतमेकोत्तरं मुने
nārada uvāca
kīdṛśī tatkathā me tāṃ praśaṃsa bhavatā śrutām ||
kathāṃ yama mahābāho śrotukāmosmyahaṃ ca tām
||64||कीदृशी तत्कथा मे तां प्रशंस भवता श्रुताम् ॥
कथां यम महाबाहो श्रोतुकामोस्म्यहं च ताम्
yama uvāca
ekadā brahmaloke'haṃ namaskartuṃ pitāmaham ||
gatavānasmi taṃ deśaṃ kāryākāryavicāraṇe
||65||एकदा ब्रह्मलोकेऽहं नमस्कर्तुं पितामहम् ॥
गतवानस्मि तं देशं कार्याकार्यविचारणे
mayā tatrādbhutaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ ca munisattama ||
dharmmāraṇyakathāṃ divyāṃ kṛṣṇadvaipāyaneritām
||66||मया तत्राद्भुतं दृष्टं श्रुतं च मुनिसत्तम ॥
धर्म्मारण्यकथां दिव्यां कृष्णद्वैपायनेरिताम्
śrutvā kathāṃ mahāpuṇyāṃ brahmanbrahmāṃḍagāṃ śubhām ||
guṇapūrṇāṃ satyayuktāṃ tena harṣeṇa harṣitaḥ
||67||श्रुत्वा कथां महापुण्यां ब्रह्मन्ब्रह्मांडगां शुभाम् ॥
गुणपूर्णां सत्ययुक्तां तेन हर्षेण हर्षितः
anyaccaiva muniśreṣṭha tavāgamanakāraṇam ||
śubhāya ca sukhāyaiva kṣemāya ca jayāya hi
||68||अन्यच्चैव मुनिश्रेष्ठ तवागमनकारणम् ॥
शुभाय च सुखायैव क्षेमाय च जयाय हि
ādyāsmi kṛtakṛtyo'hamadyāhaṃ sukṛtī mune|
dharmonāmādya jāto'haṃ tava padyugmadarśanāt ||
pūjyo'haṃ ca kṛtārthohaṃ dhanyohaṃ cādya nārada ||
yuṣmatpādaprasādācca pūjyo'haṃ bhuvanatraye
||70||आद्यास्मि कृतकृत्योऽहमद्याहं सुकृती मुने।
धर्मोनामाद्य जातोऽहं तव पद्युग्मदर्शनात् ॥
पूज्योऽहं च कृतार्थोहं धन्योहं चाद्य नारद ॥
युष्मत्पादप्रसादाच्च पूज्योऽहं भुवनत्रये
sūta uvāca
evaṃvidhairvacobhiśca toṣito munisattamaḥ|
papraccha parayā bhaktyā dharmāraṇyakathāṃ śubhām
||71||एवंविधैर्वचोभिश्च तोषितो मुनिसत्तमः।
पप्रच्छ परया भक्त्या धर्मारण्यकथां शुभाम्
nārada uvāca
śrutā vyāsamukhāddharmma dharmāraṇyakathā śubhā ||
tatsarvaṃ hi kathaya me vistīrṇaṃ ca yathātatham
||72||श्रुता व्यासमुखाद्धर्म्म धर्मारण्यकथा शुभा ॥
तत्सर्वं हि कथय मे विस्तीर्णं च यथातथम्
yama uvāca
vyagro'haṃ satataṃ brahmanprāṇināṃ sukhaduḥkhinām ||
tattatkarmānusāreṇa gatiṃ dātuṃ sukhetarām
||73||व्यग्रोऽहं सततं ब्रह्मन्प्राणिनां सुखदुःखिनाम् ॥
तत्तत्कर्मानुसारेण गतिं दातुं सुखेतराम्
tathāpi sādhusaṃgo hi dharmāyaiva prajāyate ||
iha loke paratrāpi kṣemāya ca sukhāya ca
||74||तथापि साधुसंगो हि धर्मायैव प्रजायते ॥
इह लोके परत्रापि क्षेमाय च सुखाय च
brahmaṇaḥ sannidhau yañca śrutaṃ vyāsamukheritam ||
tatsarvaṃ kathayiṣyāmi mānuṣāṇāṃ hitāya vai
||79||ब्रह्मणः सन्निधौ यञ्च श्रुतं व्यासमुखेरितम् ॥
तत्सर्वं कथयिष्यामि मानुषाणां हिताय वै
sūta uvāca
yamena kathitaṃ sarvaṃ yacchrutaṃ brahmasaṃsadi ||
ādimadhyāvasānaṃ ca sarvaṃ naivātra saṃśayaḥ
||76||यमेन कथितं सर्वं यच्छ्रुतं ब्रह्मसंसदि ॥
आदिमध्यावसानं च सर्वं नैवात्र संशयः
kalidvāparayormadhye dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram ||
gato'sau nārado martye rājyaṃ dharmasutasya vai
||77||कलिद्वापरयोर्मध्ये धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥
गतोऽसौ नारदो मर्त्ये राज्यं धर्मसुतस्य वै
āgataḥ śrīhareraṃśo nāradaḥ pratyadṛśyata ||
jvalitāgnipratīkāśo bālārkasadṛśekṣaṇaḥ
||78||आगतः श्रीहरेरंशो नारदः प्रत्यदृश्यत ॥
ज्वलिताग्निप्रतीकाशो बालार्कसदृशेक्षणः
savyāpavṛttaṃ vipulaṃ jaṭāmaṃḍalamudvahan ||
caṃdrāṃśuśukle vasane vasāno rukmabhūṣaṇaḥ
||79||सव्यापवृत्तं विपुलं जटामंडलमुद्वहन् ॥
चंद्रांशुशुक्ले वसने वसानो रुक्मभूषणः
vīṇāṃ gṛhītvā mahatīṃ kakṣāsaktāṃ sakhīmiva ||
kṛṣṇājinottarāsaṃgo hemayajñopavītavān
||80||वीणां गृहीत्वा महतीं कक्षासक्तां सखीमिव ॥
कृष्णाजिनोत्तरासंगो हेमयज्ञोपवीतवान्
daṇḍī kamaṃḍalukaraḥ sākṣādvahnirivāparaḥ ||
bhettā jagati guhyānāṃ vigrahāṇāṃ guhopamaḥ
||81||दण्डी कमंडलुकरः साक्षाद्वह्निरिवापरः ॥
भेत्ता जगति गुह्यानां विग्रहाणां गुहोपमः
maharṣigaṇasaṃsiddho vidvāngāṃdharvavedavit ||
vairakelikalo vipro brāhmaḥ kalirivāparaḥ
||82||महर्षिगणसंसिद्धो विद्वान्गांधर्ववेदवित् ॥
वैरकेलिकलो विप्रो ब्राह्मः कलिरिवापरः
devagaṃdharvalokānāmādivaktā sunigrahaḥ ||
gātā caturṇāṃ vedānāmudgātā harisadguṇān
||83||देवगंधर्वलोकानामादिवक्ता सुनिग्रहः ॥
गाता चतुर्णां वेदानामुद्गाता हरिसद्गुणान्
sa nārado'tha viprarṣirbrahmalokacaro'vyayaḥ ||
āgato'tha purīṃ harṣāddharmarājena pālitām
||84||स नारदोऽथ विप्रर्षिर्ब्रह्मलोकचरोऽव्ययः ॥
आगतोऽथ पुरीं हर्षाद्धर्मराजेन पालिताम्
| atha tatropaviṣṭeṣu rājanyeṣu mahātmasu ||
mahatsu copaviṣṭeṣu gaṃdharveṣu ca tatra vai
||89||| अथ तत्रोपविष्टेषु राजन्येषु महात्मसु ॥
महत्सु चोपविष्टेषु गंधर्वेषु च तत्र वै
lokānanucaransarvānāgataḥ sa maharṣirāṭ ||
nāradaḥ sumahātejā ṛṣibhiḥ sahitastadā
||86||लोकाननुचरन्सर्वानागतः स महर्षिराट् ॥
नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा
tamāgatamṛṣiṃ dṛṣṭvā nāradaṃ sarvadharmavit ||
siṃhāsanātsamutthāya prayayau sanmukhastadā
||87||तमागतमृषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित् ॥
सिंहासनात्समुत्थाय प्रययौ सन्मुखस्तदा
abhyavādayataṃ prītyā vinayāva natastadā ||
tadarhamāsanaṃ tasmai saṃpradāya yathāvidhi
||88||अभ्यवादयतं प्रीत्या विनयाव नतस्तदा ॥
तदर्हमासनं तस्मै संप्रदाय यथाविधि
gāṃ caivaṃ madhuparkaṃ ca saṃpradāyārdhameva ca ||
arcayāmāsa ratnaiśca sarvakāmaiśca dharmavit
||89||गां चैवं मधुपर्कं च संप्रदायार्धमेव च ॥
अर्चयामास रत्नैश्च सर्वकामैश्च धर्मवित्
tutoṣa ca yathāvañca pūjāṃ prāpya ca dharmavit ||
kuśalī tvaṃ mahābhāga tapasaḥ kuśalaṃ tava
||90||तुतोष च यथावञ्च पूजां प्राप्य च धर्मवित् ॥
कुशली त्वं महाभाग तपसः कुशलं तव
na kaścidbādhate duṣṭo daityo hi svargabhūpatim ||
mune kalyāṇarūpastvaṃ namaskṛtaḥ surāsuraiḥ ||
sarvvagaḥ sarvavettā ca brahmaputra kṛpānidhe
||91||न कश्चिद्बाधते दुष्टो दैत्यो हि स्वर्गभूपतिम् ॥
मुने कल्याणरूपस्त्वं नमस्कृतः सुरासुरैः ॥
सर्व्वगः सर्ववेत्ता च ब्रह्मपुत्र कृपानिधे
nārada uvāca
sarvataḥ kuśalaṃ medya prasādādbrahmaṇaḥ sadā ||
kuśalī tvaṃ mahābhāga dharmaputra yudhiṣṭhira
||92||सर्वतः कुशलं मेद्य प्रसादाद्ब्रह्मणः सदा ॥
कुशली त्वं महाभाग धर्मपुत्र युधिष्ठिर
bhrātṛbhiḥ saha rājeṃdra dharmeṣu ramate manaḥ ||
dāraiḥ putraiśca bhṛtyaiśca kuśalairgajavājibhiḥ
||93||भ्रातृभिः सह राजेंद्र धर्मेषु रमते मनः ॥
दारैः पुत्रैश्च भृत्यैश्च कुशलैर्गजवाजिभिः
aurasāniva putrāṃśca prajā dharmeṇa dharmaja ||
pālayasi kimāścaryaṃ tvayā dhanyā hi sā prajā
||94||औरसानिव पुत्रांश्च प्रजा धर्मेण धर्मज ॥
पालयसि किमाश्चर्यं त्वया धन्या हि सा प्रजा
pālanātpoṣaṇānnṝṇāṃ dharmo bhavati vai dhruvam ||
tattaddharmasya bhoktā tvamityevaṃ manurabravīt
||99||पालनात्पोषणान्नॄणां धर्मो भवति वै ध्रुवम् ॥
तत्तद्धर्मस्य भोक्ता त्वमित्येवं मनुरब्रवीत्
yudhiṣṭhira uvāca
kuśalaṃ mama rāṣṭraṃ ca bhavatāmaṃghrisparśanāt ||
darśanena mahābhāga jāto'haṃ gatakilbiṣaḥ
||96||कुशलं मम राष्ट्रं च भवतामंघ्रिस्पर्शनात् ॥
दर्शनेन महाभाग जातोऽहं गतकिल्बिषः
dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ sabhāgyo'haṃ dharātale ||
adyāhaṃ sukṛtī jāto hmaputre gṛhāgate ||
kuta āgamanaṃ brahmannadya te munisattama ||
anugrahārthaṃ sādhūnāṃ kiṃ vā kāryeṇa kena ca
||98||धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं सभाग्योऽहं धरातले ॥
अद्याहं सुकृती जातो ह्मपुत्रे गृहागते ॥
कुत आगमनं ब्रह्मन्नद्य ते मुनिसत्तम ॥
अनुग्रहार्थं साधूनां किं वा कार्येण केन च
nārada uvāca
āgato'haṃ nṛpaśreṣṭha sakāśācchamanasya ca ||
vyāsenoktāṃ brahmaṇogre kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām
||99||आगतोऽहं नृपश्रेष्ठ सकाशाच्छमनस्य च ॥
व्यासेनोक्तां ब्रह्मणोग्रे कथां पौराणिकीं शुभाम्
dharmāraṇyāśritāṃ divyāṃ sarvasaṃtāpahāriṇīm ||
yāṃ śrutvā sarvapāpebhyo mucyate brahmahatyayā
||100||धर्मारण्याश्रितां दिव्यां सर्वसंतापहारिणीम् ॥
यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते ब्रह्महत्यया
hatyāyutapraśamanīṃ tāpatrayavināśinīm ||
yāṃ vai śrutvātibhaktyā ca kaṭhino mṛdutāṃ bhajet ||
dharmarājena tāṃ śrutvā mamāgre ca niveditām |
tamapṛcchdameyātmā kathāṃ dharmavinodinīm
||2||हत्यायुतप्रशमनीं तापत्रयविनाशिनीम् ॥
यां वै श्रुत्वातिभक्त्या च कठिनो मृदुतां भजेत् ॥
धर्मराजेन तां श्रुत्वा ममाग्रे च निवेदिताम् ।
तमपृच्छ्दमेयात्मा कथां धर्मविनोदिनीम्
yudhiṣṭhira uvāca
dharmāraṇyāśritāṃ puṇyāṃ kathāṃ me dvijasattama ||
kathayasva prasādena lokānāṃ hitakāmyayā
||3||धर्मारण्याश्रितां पुण्यां कथां मे द्विजसत्तम ॥
कथयस्व प्रसादेन लोकानां हितकाम्यया
nārad uvāca
snānakāloyamasmākaṃ na kathāvasaro mama ||
paraṃtu śrūyatāṃ rājannupadeśaṃ dadāmyaham
||4||स्नानकालोयमस्माकं न कथावसरो मम ॥
परंतु श्रूयतां राजन्नुपदेशं ददाम्यहम्
māsānāmuttamo māghaḥ snānadānādike tathā ||
tasminmāghe ca yaḥ snāti sarvapāpaiḥ pramucyate
||5||मासानामुत्तमो माघः स्नानदानादिके तथा ॥
तस्मिन्माघे च यः स्नाति सर्वपापैः प्रमुच्यते
snānārthaṃ yāhi śīghraṃ tvaṃ gaṃgāyāṃ nṛpate'dhunā ||
vyāsasyāgamanaṃ cādya bhaviṣyati nṛpottama
||6||स्नानार्थं याहि शीघ्रं त्वं गंगायां नृपतेऽधुना ॥
व्यासस्यागमनं चाद्य भविष्यति नृपोत्तम
taṃ pṛcchasva mahābhāga śrāvayiṣyati te śubham ||
tīrthānāṃ caiva sarveṣāṃ phalaṃ puṇyaṃ yadadbhutam
||7||तं पृच्छस्व महाभाग श्रावयिष्यति ते शुभम् ॥
तीर्थानां चैव सर्वेषां फलं पुण्यं यदद्भुतम्
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca uttamādhamamadhyamāḥ ||
vācayiṣyati tatsarvamitihāsasamudbhavam
||8||भूतं भव्यं भविष्यं च उत्तमाधममध्यमाः ॥
वाचयिष्यति तत्सर्वमितिहाससमुद्भवम्
dharmāraṇyasya sakalaṃ vṛttaṃ yadyatpurātanam ||
vyāsaḥ satyavatīputro vadiṣyati ca te'khilam
||9||धर्मारण्यस्य सकलं वृत्तं यद्यत्पुरातनम् ॥
व्यासः सत्यवतीपुत्रो वदिष्यति च तेऽखिलम्
sūta uvāca
evamuktvā vidheḥ putrastatraivāṃtaradhīyata |
tasmingate sa nṛpatiḥ krīḍate sacivaiḥ saha
||110||एवमुक्त्वा विधेः पुत्रस्तत्रैवांतरधीयत ।
तस्मिन्गते स नृपतिः क्रीडते सचिवैः सह
etasminnaṃtare tatra prāptaḥ satyavatīsutaḥ ||
vijñāpayāmāsa tadā viduraḥ pāṃḍavasya hi
||11||एतस्मिन्नंतरे तत्र प्राप्तः सत्यवतीसुतः ॥
विज्ञापयामास तदा विदुरः पांडवस्य हि
sūta uvāca
āgataṃ tu muniṃ śrutvā sarve harṣasamākulāḥ ||
samuttasthurhi bhīmādyāḥ sah dharmeṇa sarvaśaḥ
||12||आगतं तु मुनिं श्रुत्वा सर्वे हर्षसमाकुलाः ॥
समुत्तस्थुर्हि भीमाद्याः सह् धर्मेण सर्वशः
tadā hi sanmukho bhūtvā mumude natakandharaḥ ||
daṃḍavattaṃ praṇamyātha bhrātṛbhiḥ sahitastadā
||13||तदा हि सन्मुखो भूत्वा मुमुदे नतकन्धरः ॥
दंडवत्तं प्रणम्याथ भ्रातृभिः सहितस्तदा
madhuparkeṇa vidhinā pūjāṃ kṛtvā suśobhanām ||
siṃhāsane samāveśya papracchānāmayaṃ tadā
||11||मधुपर्केण विधिना पूजां कृत्वा सुशोभनाम् ॥
सिंहासने समावेश्य पप्रच्छानामयं तदा
tataḥ puṇyāṃ kathāṃ divyāṃ śrāvayāmāsa dharmavit ||
kathāṃte muniśārdūlaṃ vacanaṃ cedamabravīt
||15||ततः पुण्यां कथां दिव्यां श्रावयामास धर्मवित् ॥
कथांते मुनिशार्दूलं वचनं चेदमब्रवीत्
yudhiṣṭhira uvāca
tvatprasādānmayā brahmañchrutāstu pravarāḥ kathāḥ ||
āpaddharmmā rājadharmā mokṣadharmmā hyanekaśaḥ
||16||त्वत्प्रसादान्मया ब्रह्मञ्छ्रुतास्तु प्रवराः कथाः ॥
आपद्धर्म्मा राजधर्मा मोक्षधर्म्मा ह्यनेकशः
purāṇānāṃ ca dharmāśca vratāni bahuśastathā ||
tīrthānyanekarūpāṇi sarvāṇyāyatanāni ca
||17||पुराणानां च धर्माश्च व्रतानि बहुशस्तथा ॥
तीर्थान्यनेकरूपाणि सर्वाण्यायतनानि च
idānīṃ śrotumicchāmi dharmāraṇyakathāṃ śubhām ||
śrutvā yāṃ hi vinaśyeta pāpaṃ brahmavadhādikam
||18||इदानीं श्रोतुमिच्छामि धर्मारण्यकथां शुभाम् ॥
श्रुत्वा यां हि विनश्येत पापं ब्रह्मवधादिकम्
dharmmāraṇyasthatīrthānāṃ śrotumicchāmi tattvataḥ ||
kasyedaṃ sthāpitaṃ sthānaṃ kasmādetadvinirmitam
||19||धर्म्मारण्यस्थतीर्थानां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥
कस्येदं स्थापितं स्थानं कस्मादेतद्विनिर्मितम्
rakṣitaṃ pālitaṃ kena kasminkāle'tha nirmitam ||
kiṃkiṃ tvatrābhavatpūrvaṃ śaṃśaitatpṛcchato mama
||120||रक्षितं पालितं केन कस्मिन्कालेऽथ निर्मितम् ॥
किंकिं त्वत्राभवत्पूर्वं शंशैतत्पृच्छतो मम
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyañca tasminsthāne ca yadbhavet ||
tatsarvaṃ kathayasvādya tīrthānāṃ ca yathā sthitiḥ
||121||भूतं भव्यं भविष्यञ्च तस्मिन्स्थाने च यद्भवेत् ॥
तत्सर्वं कथयस्वाद्य तीर्थानां च यथा स्थितिः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrva bhāge dharmāraṇyamāhātmye yudhiṣṭhirapraśnavarṇanaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||