indrabhayakathanam
vyāsa uvāca
śrūyatāṃ nṛpaśārdūla kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām ||
yāṃ śrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ
||1||श्रूयतां नृपशार्दूल कथां पौराणिकीं शुभाम् ॥
यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
ekadā dharmarājo vai tapastepe suduṣkaram ||
brahmaviṣṇumaheśādyairjalavarṣāṃtapādiṣāṭ
||2||एकदा धर्मराजो वै तपस्तेपे सुदुष्करम् ॥
ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैर्जलवर्षांतपादिषाट्
ādau tretāyuge rājanvarṣāṇāmayutatrayam ||
madhyevanaṃ tapasyaṃtamaśokatarumūlagam
||3||आदौ त्रेतायुगे राजन्वर्षाणामयुतत्रयम् ॥
मध्येवनं तपस्यंतमशोकतरुमूलगम्
śuṣkasnāyupinaddhāsthisaṃcayaṃ niścalākṛtim ||
valmīkakīṭikākoṭiśoṣitāśeṣaśoṇitam
||4||शुष्कस्नायुपिनद्धास्थिसंचयं निश्चलाकृतिम् ॥
वल्मीककीटिकाकोटिशोषिताशेषशोणितम्
nirmāṃsakīkasacayaṃ sphaṭikopalaniścalam ||
śaṃkhakudeṃdutahinamahāśaṃkhalasacchriyam
||5||निर्मांसकीकसचयं स्फटिकोपलनिश्चलम् ॥
शंखकुदेंदुतहिनमहाशंखलसच्छ्रियम्
sattvāvalaṃbitaprāṇamāyuḥśeṣeṇa rakṣitam ||
niśvāsocchvāsa pavanavṛttisūcitajīvitam
||6||सत्त्वावलंबितप्राणमायुःशेषेण रक्षितम् ॥
निश्वासोच्छ्वास पवनवृत्तिसूचितजीवितम्
nimeṣonmeṣasaṃcārapaśunīkṛtajantukam ||
piśaṃgitasphuradraśminetradīpitadiṅmukham
||7||निमेषोन्मेषसंचारपशुनीकृतजन्तुकम् ॥
पिशंगितस्फुरद्रश्मिनेत्रदीपितदिङ्मुखम्
tattapogniśikhādāva cuṃbitamlānakānanam ||
tacchāṃtyudasudhāvarṣasaṃsiktākhilabhūruhama
||8||तत्तपोग्निशिखादाव चुंबितम्लानकाननम् ॥
तच्छांत्युदसुधावर्षसंसिक्ताखिलभूरुहम
sākṣāttapasyaṃtamiva tapo dhṛtvā narākṛtim ||
nirākṛtiṃ nirākāśaṃ kṛtvā bhaktiṃ ca kāṃcanam
||9||साक्षात्तपस्यंतमिव तपो धृत्वा नराकृतिम् ॥
निराकृतिं निराकाशं कृत्वा भक्तिं च कांचनम्
kuraṃgaśāvairgaṇaśo bhramadbhiḥ parivāritam ||
ninādabhīṣaṇāsyaiśca vanajaiḥ parirakṣitam
||10||कुरंगशावैर्गणशो भ्रमद्भिः परिवारितम् ॥
निनादभीषणास्यैश्च वनजैः परिरक्षितम्
etādṛśaṃ mahābhīmaṃ dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ ||
dhyāyaṃtaṃ ca mahādevaṃ sarveṣāṃ cābhayapradam
||11||एतादृशं महाभीमं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः ॥
ध्यायंतं च महादेवं सर्वेषां चाभयप्रदम्
brahmādyā daivatā sarve kailāsaṃ prati jagmire ||
pārijātatarucchāyāmāsīnaṃ ca sahomayā
||12||ब्रह्माद्या दैवता सर्वे कैलासं प्रति जग्मिरे ॥
पारिजाततरुच्छायामासीनं च सहोमया
nadirbhṛṃgirmahākālastathānye ca mahāgaṇāḥ ||
skandasvāmī ca bhagavāngaṇapaśca tathaiva ca ||
tatra devāḥ sabrahmādyāḥ svasvasthāneṣu tasthire
||13||नदिर्भृंगिर्महाकालस्तथान्ये च महागणाः ॥
स्कन्दस्वामी च भगवान्गणपश्च तथैव च ॥
तत्र देवाः सब्रह्माद्याः स्वस्वस्थानेषु तस्थिरे
brahmovāca
namostvanaṃtarūpāya nīlaśca namo'stu te ||
avijñātasvarūpāya kaivalyāyāmṛtāya ca
||14||नमोस्त्वनंतरूपाय नीलश्च नमोऽस्तु ते ॥
अविज्ञातस्वरूपाय कैवल्यायामृताय च
nāṃtaṃ devā vijānaṃti yasya tasmai namonamaḥ ||
yaṃ na vācaḥ praśaṃsaṃti namastasmai cidātmane
||15||नांतं देवा विजानंति यस्य तस्मै नमोनमः ॥
यं न वाचः प्रशंसंति नमस्तस्मै चिदात्मने
yogino yaṃ hṛdaḥ kośe praṇidhānena niścalāḥ ||
jyotīrūpaṃ prapaśyati tasmai śrībrahmaṇe namaḥ
||16||योगिनो यं हृदः कोशे प्रणिधानेन निश्चलाः ॥
ज्योतीरूपं प्रपश्यति तस्मै श्रीब्रह्मणे नमः
kālātparāya kālāya svecchayā puruṣāya ca ||
guṇatrayasvarūpāya namaḥ prakṛtirūpiṇe
||17||कालात्पराय कालाय स्वेच्छया पुरुषाय च ॥
गुणत्रयस्वरूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे
viṣṇave sattvarūpāya rajorūpāya vedhase ||
tamorūpāya rudrāya sthitisargāṃtakāriṇe
||18||विष्णवे सत्त्वरूपाय रजोरूपाय वेधसे ॥
तमोरूपाय रुद्राय स्थितिसर्गांतकारिणे
namo buddhisvarūpāya tridhāhaṃkārarūpiṇe ||
paṃcatanmātrarūpāya namaḥ prakṛtirūpiṇe
||19||नमो बुद्धिस्वरूपाय त्रिधाहंकाररूपिणे ॥
पंचतन्मात्ररूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे
namo namaḥ svarūpāya paṃcabuddhīṃdriyātmane ||
kṣityādipaṃcarūpāya namaste viṣayātmane
||20||नमो नमः स्वरूपाय पंचबुद्धींद्रियात्मने ॥
क्षित्यादिपंचरूपाय नमस्ते विषयात्मने
namo brahmāṃḍarūpāya tadaṃtarvartine namaḥ ||
arvācīnaparācīnaviśvarūpāya te namaḥ
||21||नमो ब्रह्मांडरूपाय तदंतर्वर्तिने नमः ॥
अर्वाचीनपराचीनविश्वरूपाय ते नमः
anityanityarūpāya sadasatpataye namaḥ ||
namaste bhaktakṛpayā svecchāvi ṣkṛtavigraha
||22||अनित्यनित्यरूपाय सदसत्पतये नमः ॥
नमस्ते भक्तकृपया स्वेच्छावि ष्कृतविग्रह
tava niśvasitaṃ vedāstava vedo'khilaṃ jagat ||
viśvābhūtāni te pādaḥ śiro dyauḥ samavartata
||23||तव निश्वसितं वेदास्तव वेदोऽखिलं जगत् ॥
विश्वाभूतानि ते पादः शिरो द्यौः समवर्तत
nābhyā āsīdaṃtarikṣaṃ lomāni ca vanaspatiḥ ||
caṃdramā manaso jātaścakṣoḥ sūryastava prabho
||24||नाभ्या आसीदंतरिक्षं लोमानि च वनस्पतिः ॥
चंद्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यस्तव प्रभो
tvameva sarvaṃ tvayi deva sarvaṃ sarvastuti stavya iha tvameva ||
īśa tvayā vāsyamidaṃ hi sarvaṃ namo'stu bhūyo'pi namo namaste
||25||त्वमेव सर्वं त्वयि देव सर्वं सर्वस्तुति स्तव्य इह त्वमेव ॥
ईश त्वया वास्यमिदं हि सर्वं नमोऽस्तु भूयोऽपि नमो नमस्ते
iti stutvā mahādevaṃ nipeturdaṃḍavatkṣitau ||
pratyuvāca tadā śaṃbhurvarado'smi kimicchati
||26||इति स्तुत्वा महादेवं निपेतुर्दंडवत्क्षितौ ॥
प्रत्युवाच तदा शंभुर्वरदोऽस्मि किमिच्छति
mahādeva uvāca
kathaṃ vyagrāḥ surāḥ sarve bṛhaspatipurogamāḥ ||
tatsamācakṣva māṃ brahmanbhavatāṃ duḥkhakāraṇam
||27||कथं व्यग्राः सुराः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः ॥
तत्समाचक्ष्व मां ब्रह्मन्भवतां दुःखकारणम्
brahmovāca
nīlakaṃṭha mahādeva duḥkhanāśābhayaprada ||
śṛṇu tvaṃ duḥkhamasmākaṃ bhavato yadvadāmyaham
||28||नीलकंठ महादेव दुःखनाशाभयप्रद ॥
शृणु त्वं दुःखमस्माकं भवतो यद्वदाम्यहम्
dharmarājo'pi dharmātmā tapastepe suduḥsaham ||
na jāne'sau kimicchati devānāṃ padamuttamam
||29||धर्मराजोऽपि धर्मात्मा तपस्तेपे सुदुःसहम् ॥
न जानेऽसौ किमिच्छति देवानां पदमुत्तमम्
tena trastāstattapasā sarva iṃdrapurogamāḥ ||
bhavatoṃghrau cireṇaiva manastena samarpitam ||
tamutthāpaya deveśa kimicchati sa dharmarāṭ
||30||तेन त्रस्तास्तत्तपसा सर्व इंद्रपुरोगमाः ॥
भवतोंघ्रौ चिरेणैव मनस्तेन समर्पितम् ॥
तमुत्थापय देवेश किमिच्छति स धर्मराट्
īśvara uvāca
bhavatāṃ nāsti nu bhayaṃ dharmātsatyaṃ bravīmyaham
||31||भवतां नास्ति नु भयं धर्मात्सत्यं ब्रवीम्यहम्
tata utthāya te sarve devāḥ saha divaukasaḥ ||
rudraṃ pradakṣiṇīkṛtya namaskṛtvā punaḥpunaḥ
||32||तत उत्थाय ते सर्वे देवाः सह दिवौकसः ॥
रुद्रं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्वा पुनःपुनः
indreṇa sahitāḥ sarve kailātpunarāgatāḥ ||
svasvasthāne tadā śīghraṃ gatāḥ sarve divaukasaḥ
||33||इन्द्रेण सहिताः सर्वे कैलात्पुनरागताः ॥
स्वस्वस्थाने तदा शीघ्रं गताः सर्वे दिवौकसः
indro'pi vai sudharmāyāṃ gatavānprabhurīśvaraḥ ||
na nidrāṃ labdhavāṃstatra na sukhaṃ na ca nirvṛtim
||34||इन्द्रोऽपि वै सुधर्मायां गतवान्प्रभुरीश्वरः ॥
न निद्रां लब्धवांस्तत्र न सुखं न च निर्वृतिम्
manasā ciṃtayāmāsa vighnaṃ me samupasthitam ||
avāpa mahatīṃ citāṃ tadā devaḥ śacīpatiḥ
||35||मनसा चिंतयामास विघ्नं मे समुपस्थितम् ॥
अवाप महतीं चितां तदा देवः शचीपतिः
mama sthānaṃ parāhartuṃ stapastepe suduścaram ||
sarvāndevānsamāhūya idaṃ vacanamabravīt
||36||मम स्थानं पराहर्तुं स्तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥
सर्वान्देवान्समाहूय इदं वचनमब्रवीत्
indra uvāca
śṛṇvaṃtu devatāḥ sarvā mama duḥkhasya kāraṇam ||
duḥkhena mama yallabdhaṃ tatkiṃ vā prārthayedyamaḥ ||
bṛhaspatiḥ samālokya sarvānde vānathābravīt
||37||शृण्वंतु देवताः सर्वा मम दुःखस्य कारणम् ॥
दुःखेन मम यल्लब्धं तत्किं वा प्रार्थयेद्यमः ॥
बृहस्पतिः समालोक्य सर्वान्दे वानथाब्रवीत्
bṛhaspatiruvāca
tapase nāsti sāmarthyaṃ vighnaṃ kartuṃ divaukasaḥ ||
urvaśyādyā samāhūya saṃpreṣyaṃtāṃ ca tatra vai
||38||तपसे नास्ति सामर्थ्यं विघ्नं कर्तुं दिवौकसः ॥
उर्वश्याद्या समाहूय संप्रेष्यंतां च तत्र वै
tāsāmākāraṇārthāya pratidvāraṃ pratasthivān ||
sa gatvā tāḥ samādāya sabhāyāṃ śīghramāyayau
||39||तासामाकारणार्थाय प्रतिद्वारं प्रतस्थिवान् ॥
स गत्वा ताः समादाय सभायां शीघ्रमाययौ
āgatāstā hariḥ prāha mahatkāryamupasthitam ||
gacchantu tvaritāḥ sarvā dharmāraṇyaṃ prati drutam
||40||आगतास्ता हरिः प्राह महत्कार्यमुपस्थितम् ॥
गच्छन्तु त्वरिताः सर्वा धर्मारण्यं प्रति द्रुतम्
yatra vai dharmarājosau tapaścakre suduṣkaram ||
hāsyabhāvakaṭākṣaiśca gītanṛtyādibhistathā
||41||यत्र वै धर्मराजोसौ तपश्चक्रे सुदुष्करम् ॥
हास्यभावकटाक्षैश्च गीतनृत्यादिभिस्तथा
taṃ lobhayadhvaṃ yaminaṃ tapaḥsthānāccyutirbhavet ||
devasya vacanaṃ śrutvā tathā apsarasāṃ gaṇāḥ
||42||तं लोभयध्वं यमिनं तपःस्थानाच्च्युतिर्भवेत् ॥
देवस्य वचनं श्रुत्वा तथा अप्सरसां गणाः
mithaḥ saṃrebhire kartuṃ vicārya ca parasparam ||
dharmāraṇyaṃ pratasthesāvurvaśī svarvarāṃganā
||43||मिथः संरेभिरे कर्तुं विचार्य च परस्परम् ॥
धर्मारण्यं प्रतस्थेसावुर्वशी स्वर्वरांगना
tuṣṭuvuḥ puṣpavarṣāśca sasṛjustacchirasyamī ||
tatastu devairvipraiśca stūyamānaḥ samaṃtataḥ
||44||तुष्टुवुः पुष्पवर्षाश्च ससृजुस्तच्छिरस्यमी ॥
ततस्तु देवैर्विप्रैश्च स्तूयमानः समंततः
niryayau paramaprītyā vanaṃ paramapāvanam ||
bilvārkakhadirākīrṇaṃ kapitthadhavasaṃkulam
||45||निर्ययौ परमप्रीत्या वनं परमपावनम् ॥
बिल्वार्कखदिराकीर्णं कपित्थधवसंकुलम्
na sūryo bhāti tatraiva mahāṃdhakāra saṃyutam ||
nirjanaṃ nirmanuṣyaṃ ca bahuyojanamāyatam
||46||न सूर्यो भाति तत्रैव महांधकार संयुतम् ॥
निर्जनं निर्मनुष्यं च बहुयोजनमायतम्
mṛgaiḥ siṃhairvṛtaṃ ghoreranyaiścāpi vanecaraiḥ ||
puṣpitaiḥ pādapaiḥ kīrṇaṃ sumanoharaśādvalam
||47||मृगैः सिंहैर्वृतं घोरेरन्यैश्चापि वनेचरैः ॥
पुष्पितैः पादपैः कीर्णं सुमनोहरशाद्वलम्
vipulaṃ madhurānādairnāditaṃ vihagaistathā ||
puṃskokilaninādāḍhyaṃ jhillīkagaṇanāditam
||48||विपुलं मधुरानादैर्नादितं विहगैस्तथा ॥
पुंस्कोकिलनिनादाढ्यं झिल्लीकगणनादितम्
pravṛddhavikaṭairvṛkṣaiḥ sukhacchāyaiḥ samāvṛtam ||
vṛkṣairācchāditatalaṃ lakṣmyā paramayā yutam
||49||प्रवृद्धविकटैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम् ॥
वृक्षैराच्छादिततलं लक्ष्म्या परमया युतम्
nāpuṣpaḥ pādapaḥ kaścinnāphalo nāpi kaṃṭakī ||
ṣaṭpadairapyanākīrṇaṃ nāsminvai kānanebhavet
||50||नापुष्पः पादपः कश्चिन्नाफलो नापि कंटकी ॥
षट्पदैरप्यनाकीर्णं नास्मिन्वै काननेभवेत्
vihaṃgairnāditaṃ puṣpairalaṃkṛtamatīva hi ||
sarvartukusamairvṛkṣaiḥ sukhacchāyaiḥ samāvṛtam
||51||विहंगैर्नादितं पुष्पैरलंकृतमतीव हि ॥
सर्वर्तुकुसमैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम्
mārutākalitāstatra drumāḥ kusumaśākhinaḥ ||
puṣpavṛṣṭiṃ vicitrāṃ tu visṛjaṃti ca pādapāḥ
||52||मारुताकलितास्तत्र द्रुमाः कुसुमशाखिनः ॥
पुष्पवृष्टिं विचित्रां तु विसृजंति च पादपाः
divaspṛśo'tha saṃpuṣṭāḥ pakṣibhirmadhurasvanaiḥ ||
virejuḥ pādapāstatra sugandhakusumairvṛtāḥ
||53||दिवस्पृशोऽथ संपुष्टाः पक्षिभिर्मधुरस्वनैः ॥
विरेजुः पादपास्तत्र सुगन्धकुसुमैर्वृताः
tiṣṭhaṃti ca pravāleṣu puṣpabhārāvanādiṣu ||
ruvaṃti madhurālāpāḥ ṣaṭpadā madhulipsavaḥ
||54||तिष्ठंति च प्रवालेषु पुष्पभारावनादिषु ॥
रुवंति मधुरालापाः षट्पदा मधुलिप्सवः
tatra pradeśāṃśca bahūnāmodāṃkuramaṃḍitān ||
latāgṛha parikṣiptānmanasaḥ prītivarddhanān
||55||तत्र प्रदेशांश्च बहूनामोदांकुरमंडितान् ॥
लतागृह परिक्षिप्तान्मनसः प्रीतिवर्द्धनान्
saṃpaśyaṃtī mahātejā babhūva muditā tadā ||
parasparāśliṣṭaśākhaiḥ pādapaiḥ kusamācitaiḥ
||56||संपश्यंती महातेजा बभूव मुदिता तदा ॥
परस्पराश्लिष्टशाखैः पादपैः कुसमाचितैः
aśobhata vanaṃ tattu maheṃdradhvajasannibhaiḥ ||
sukhaśītasugandhī ca puṣpareṇuvaho'nilaḥ
||57||अशोभत वनं तत्तु महेंद्रध्वजसन्निभैः ॥
सुखशीतसुगन्धी च पुष्परेणुवहोऽनिलः
evaṃguṇasamāyuktaṃ dadarśa sā vanaṃ tadā ||
tadā sūryodbhavāṃ tatra pavitrāṃ pariśobhitām
||58||एवंगुणसमायुक्तं ददर्श सा वनं तदा ॥
तदा सूर्योद्भवां तत्र पवित्रां परिशोभिताम्
āśramapravaraṃ tatra dadarśa ca manoramam ||
patibhirvālakhilyaiśca vṛtaṃ munigaṇā vṛtam
||59||आश्रमप्रवरं तत्र ददर्श च मनोरमम् ॥
पतिभिर्वालखिल्यैश्च वृतं मुनिगणा वृतम्
agnyagāraiśca bahubhirvṛkṣaśākhāvalaṃbitaiḥ ||
dhūgamrapānakaṇaistatra digvāsoyatibhistathā
||60||अग्न्यगारैश्च बहुभिर्वृक्षशाखावलंबितैः ॥
धूगम्रपानकणैस्तत्र दिग्वासोयतिभिस्तथा
pālyā vanyā mṛgāstatra saumyā bhūyo babhūvire ||
mārjārā mūṣakaistatra sarpaiśca nakulāstathā
||61||पाल्या वन्या मृगास्तत्र सौम्या भूयो बभूविरे ॥
मार्जारा मूषकैस्तत्र सर्पैश्च नकुलास्तथा
mṛgaśāvaistathā siṃhāḥ sattvarūpā babhūvire ||
parasparaṃ cikrīḍuste yathā caiva sahodarāḥ ||
dūrāddadarśa ca vanaṃ tatra devo'bravīttadā
||62||मृगशावैस्तथा सिंहाः सत्त्वरूपा बभूविरे ॥
परस्परं चिक्रीडुस्ते यथा चैव सहोदराः ॥
दूराद्ददर्श च वनं तत्र देवोऽब्रवीत्तदा
indra uvāca
ayaṃ ca khalu dharmarāḍ tapastugrevatiṣṭhate ||
mama rājyābhikāṃkṣo'sāvatorthe yatyatāmiha
||63||अयं च खलु धर्मराड् तपस्तुग्रेवतिष्ठते ॥
मम राज्याभिकांक्षोऽसावतोर्थे यत्यतामिह
tapovighnaṃ prakurvaṃtu mamājñā tatra gamyatām ||
indrasya vacanaṃ śrutvā urvaśī ca tilottamā
||64||तपोविघ्नं प्रकुर्वंतु ममाज्ञा तत्र गम्यताम् ॥
इन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा उर्वशी च तिलोत्तमा
sukeśī maṃjughoṣā ca ghṛtācī menakā tathā ||
viśvācī caiva raṃbhā ca pramlocā cārubhāṣiṇī
||65||सुकेशी मंजुघोषा च घृताची मेनका तथा ॥
विश्वाची चैव रंभा च प्रम्लोचा चारुभाषिणी
pūrvacittiḥ surūpā ca anumlocā yaśasvinī ||
etāścānyāśca bahuśastatra saṃsthā vyaciṃtayan
||66||पूर्वचित्तिः सुरूपा च अनुम्लोचा यशस्विनी ॥
एताश्चान्याश्च बहुशस्तत्र संस्था व्यचिंतयन्
parasparaṃ vilokyaiva śaṃkamānā bhayena hi ||
yamaścaiva tathā śakra ubhau vāyatanaṃ hi vaḥ
||67||परस्परं विलोक्यैव शंकमाना भयेन हि ॥
यमश्चैव तथा शक्र उभौ वायतनं हि वः
evaṃ vicārya bahudhā varddhanī nāma bhārata ||
sarvāsāmapsarasāṃ śreṣṭhā sarvābharaṇabhūṣitā
||68||एवं विचार्य बहुधा वर्द्धनी नाम भारत ॥
सर्वासामप्सरसां श्रेष्ठा सर्वाभरणभूषिता
uvācaivorvaśī tatra kiṃ khidyasi śubhānane ||
devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ māyārūpabalena ca ||
varṇadharmo yathā bhūyātkariṣye pākaśāsana
||69||उवाचैवोर्वशी तत्र किं खिद्यसि शुभानने ॥
देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मायारूपबलेन च ॥
वर्णधर्मो यथा भूयात्करिष्ये पाकशासन
indra uvāca
sādhusādhu mahābhāge varddhanī nāma suvratā ||
śīghraṃ gaccha svayaṃ bhadre kuru kāryaṃ kṛśodari
||70||साधुसाधु महाभागे वर्द्धनी नाम सुव्रता ॥
शीघ्रं गच्छ स्वयं भद्रे कुरु कार्यं कृशोदरि
dhīrāṇāmavane śaktā nānyā subhru tvayā vinā ||
varddhanī ca tathetyuktvā gatā yatra sa dharmarāṭ
||71||धीराणामवने शक्ता नान्या सुभ्रु त्वया विना ॥
वर्द्धनी च तथेत्युक्त्वा गता यत्र स धर्मराट्
mahatā bhūṣaṇenaiva rūpaṃ kṛtvā manoramam ||
kuṃkumaiḥ kajjalairvastrairbhūṣaṇaiścaiva bhūṣitā
||72||महता भूषणेनैव रूपं कृत्वा मनोरमम् ॥
कुंकुमैः कज्जलैर्वस्त्रैर्भूषणैश्चैव भूषिता
kusumaṃ ca tathā vastraṃ kiṃkiṇīkaṭirājitā ||
jhaṇatkāraistathā kaṣṭairbhūṣitā ca padadvaye
||73||कुसुमं च तथा वस्त्रं किंकिणीकटिराजिता ॥
झणत्कारैस्तथा कष्टैर्भूषिता च पदद्वये
nānābhūṣaṇabhūṣāḍhyā nānācaṃdanacarcitā ||
nānākusuma mālāḍhyā dukūlenāvṛtā śubhā
||74||नानाभूषणभूषाढ्या नानाचंदनचर्चिता ॥
नानाकुसुम मालाढ्या दुकूलेनावृता शुभा
pragṛhya vīṇāṃ saṃśuddhāṃ kare sarvāṃgasundarī ||
nartanaṃ trividhaṃ tatra cakre lokamanoramam
||75||प्रगृह्य वीणां संशुद्धां करे सर्वांगसुन्दरी ॥
नर्तनं त्रिविधं तत्र चक्रे लोकमनोरमम्
tārasvareṇa madhurairvaṃśanādena miśritam
||76||तारस्वरेण मधुरैर्वंशनादेन मिश्रितम्
mūrcchanātālasaṃyuktaṃ taṃtrīlayasamanvitam ||
kṣaṇena sahasā devo dharmarājo jitātmavān ||
vimanāḥ sa tadā jāto dharmarājo nṛpātmajaḥ
||77||मूर्च्छनातालसंयुक्तं तंत्रीलयसमन्वितम् ॥
क्षणेन सहसा देवो धर्मराजो जितात्मवान् ॥
विमनाः स तदा जातो धर्मराजो नृपात्मजः
yudhiṣṭhira uvāca
āścaryaṃ paramaṃ brahmañjātaṃ me brahmasattama ||
kathaṃ brahmopapannasya tapaśchedo babhūva ha
||78||आश्चर्यं परमं ब्रह्मञ्जातं मे ब्रह्मसत्तम ॥
कथं ब्रह्मोपपन्नस्य तपश्छेदो बभूव ह
dharme dharā ca nākaśca dharme pātālameva ca ||
dharme caṃdrārkamāpaśca dharme ca pavano'nalaḥ
||79||धर्मे धरा च नाकश्च धर्मे पातालमेव च ॥
धर्मे चंद्रार्कमापश्च धर्मे च पवनोऽनलः
dharme caivākhilaṃ viśvaṃ sa dharmo vyagratāṃ katham ||
gataḥ svāmiṃstadvaiyagryaṃ tathyaṃ kathaya suvrata
||80||धर्मे चैवाखिलं विश्वं स धर्मो व्यग्रतां कथम् ॥
गतः स्वामिंस्तद्वैयग्र्यं तथ्यं कथय सुव्रत
vyāsa uvāca
patanaṃ sāhasānāṃ ca narakasyaiva kāraṇam ||
yonikuṇḍamidaṃ sṛṣṭaṃ kuṃbhīpākasamaṃ bhuvi
||81||पतनं साहसानां च नरकस्यैव कारणम् ॥
योनिकुण्डमिदं सृष्टं कुंभीपाकसमं भुवि
netrarajjvā dṛḍhaṃ baddhvā dharṣayaṃti manasvinaḥ ||
kucarūpairmahādaṃḍaistāḍyamānamacetasam
||82||नेत्ररज्ज्वा दृढं बद्ध्वा धर्षयंति मनस्विनः ॥
कुचरूपैर्महादंडैस्ताड्यमानमचेतसम्
kṛtvā vai pātayaṃtyāśu narakaṃ nṛpasattama ||
mohanaṃ sarvabhūtānāṃ nārī caivaṃ vinirmitā
||83||कृत्वा वै पातयंत्याशु नरकं नृपसत्तम ॥
मोहनं सर्वभूतानां नारी चैवं विनिर्मिता
tāvaddhaṃta manaḥsthairyaṃ śrutaṃ satyamanākulam ||
yāvanmattāṃganāgre na vāgureva sucetasā m
||4||तावद्धंत मनःस्थैर्यं श्रुतं सत्यमनाकुलम् ॥
यावन्मत्तांगनाग्रे न वागुरेव सुचेतसा म्
tāvattapobhivṛddhistu tāvaddānaṃ dayā damaḥ ||
tāvatsvādhyāyavṛttaṃ ca tāvacchaucaṃ dhṛtaṃ vratam
||85||तावत्तपोभिवृद्धिस्तु तावद्दानं दया दमः ॥
तावत्स्वाध्यायवृत्तं च तावच्छौचं धृतं व्रतम्
yāvattrastamṛgīdṛṣṭiṃ capalāṃ na vilokayet ||
tāvanmātā pitā tāvaddhātā tāvatsasuhṛjjanaḥ
||86||यावत्त्रस्तमृगीदृष्टिं चपलां न विलोकयेत् ॥
तावन्माता पिता तावद्धाता तावत्ससुहृज्जनः
tāvallajjā bhayaṃ tāvatsvācārastāvadeva hi ||
jñānamaudāryamaiśvaryaṃ tāvadeva hi bhāsate ||
yāvanmattāṃganāpāśaiḥ pātito naiva bandhanaiḥ
||87||तावल्लज्जा भयं तावत्स्वाचारस्तावदेव हि ॥
ज्ञानमौदार्यमैश्वर्यं तावदेव हि भासते ॥
यावन्मत्तांगनापाशैः पातितो नैव बन्धनैः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe dharmāraṇyamāhātmye indrabha yakathanaṃnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||