gotrapravaragotradevīkathanam
vyāsa uvāca
śrūyatāṃ rājaśārdūla puṇyamākhyānamuttamam ||
stūyamāno jagannātha idaṃ vacanamabravīt
||1||श्रूयतां राजशार्दूल पुण्यमाख्यानमुत्तमम् ॥
स्तूयमानो जगन्नाथ इदं वचनमब्रवीत्
viṣṇuruvāca
kimarthamāgatāḥ sarve brahmādyāḥ surasattamāḥ ||
pṛthivyāṃ kuśalaṃ kaccitkuto vo bhayamāgatam
||2||किमर्थमागताः सर्वे ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः ॥
पृथिव्यां कुशलं कच्चित्कुतो वो भयमागतम्
tataḥ provāca vai hṛṣṭo brahmā taṃ keśavaṃ vacaḥ ||
na bhayaṃ vidyate'smākaṃ trailokye sacarācare
||3||ततः प्रोवाच वै हृष्टो ब्रह्मा तं केशवं वचः ॥
न भयं विद्यतेऽस्माकं त्रैलोक्ये सचराचरे
ekavijñāpanārthāya āgato'haṃ tavāṃtike ||
tadahaṃ saṃpravakṣyāmi tadetacchṛṇu me vacaḥ
||4||एकविज्ञापनार्थाय आगतोऽहं तवांतिके ॥
तदहं संप्रवक्ष्यामि तदेतच्छृणु मे वचः
paraṃ tu pūrvaṃ dharmeṇa sthāpitaṃ tīrthamuttamam ||
taddraṣṭukāmo'haṃ deva tvatprasādājjanārdana
||5||परं तु पूर्वं धर्मेण स्थापितं तीर्थमुत्तमम् ॥
तद्द्रष्टुकामोऽहं देव त्वत्प्रसादाज्जनार्दन
tatra tvaṃ devadeveśa gamane kuru mānasam ||
yathā sattīrthatāṃ yāti dharmāraṇyamanuttamam
||6||तत्र त्वं देवदेवेश गमने कुरु मानसम् ॥
यथा सत्तीर्थतां याति धर्मारण्यमनुत्तमम्
viṣṇuruvāca
sādhusādhu mahābhāga tvaryatāṃ tatra mā ciram ||
mamāpi cittaṃ tatraiva taddarśanesti lālasam
||7||साधुसाधु महाभाग त्वर्यतां तत्र मा चिरम् ॥
ममापि चित्तं तत्रैव तद्दर्शनेस्ति लालसम्
vyāsa uvāca
tārkṣyamāruhya goviṃda statrāgācchīghrameva hi ||
tato dharmeṇa te devāḥ seṃdrāḥ sarṣigaṇāstathā
||8||तार्क्ष्यमारुह्य गोविंद स्तत्रागाच्छीघ्रमेव हि ॥
ततो धर्मेण ते देवाः सेंद्राः सर्षिगणास्तथा
brahmaviṣṇumaheśādyā dṛṣṭā dūrānmumoda ca ||
dharmarājopi tāndṛṣṭvā devā nviṣṇupurogamān
||9||ब्रह्मविष्णुमहेशाद्या दृष्टा दूरान्मुमोद च ॥
धर्मराजोपि तान्दृष्ट्वा देवा न्विष्णुपुरोगमान्
āgataḥ svāśramāttatra pūjāṃ pragṛhya tatpuraḥ ||
āsanādutthitaḥ śīghraṃ saparyādyaṃ pragṛhya ca ||
ekaikasya cakārātha pūjāṃ caiva pṛthakpṛthak
||10||आगतः स्वाश्रमात्तत्र पूजां प्रगृह्य तत्पुरः ॥
आसनादुत्थितः शीघ्रं सपर्याद्यं प्रगृह्य च ॥
एकैकस्य चकाराथ पूजां चैव पृथक्पृथक्
cakāra pūjāṃ vidhivatteṣāṃ tatrārkanaṃdanaḥ ||
āsaneṣūpaveśyātha pūjāṃ kṛtvā garīyasīm
||11||चकार पूजां विधिवत्तेषां तत्रार्कनंदनः ॥
आसनेषूपवेश्याथ पूजां कृत्वा गरीयसीम्
yama uvāca
tīrtharūpamidaṃ kṣetraṃ prasādāddevakīsuta ||
tvattoṣavidhinā cādya kṛpayā ca śivasya ca
||12||तीर्थरूपमिदं क्षेत्रं प्रसादाद्देवकीसुत ॥
त्वत्तोषविधिना चाद्य कृपया च शिवस्य च
adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ ||
adya me saphalaṃ sthānaṃ kājeśānāṃ samāgamāt
||13||अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः ॥
अद्य मे सफलं स्थानं काजेशानां समागमात्
vyāsa uvāca
evaṃ stutastadā viṣṇuḥ provāca madhuraṃ vacaḥ ||
tuṣṭo'smi dharma rājeṃdra ahaṃ stotreṇa te vibho
||14||एवं स्तुतस्तदा विष्णुः प्रोवाच मधुरं वचः ॥
तुष्टोऽस्मि धर्म राजेंद्र अहं स्तोत्रेण ते विभो
kiṃcitprārthaya matto'haṃ karomi tava vāṃchitam ||
yatte'styabhīpsitaṃ tubhyaṃ taddadāmi na saṃśayaḥ
||15||किंचित्प्रार्थय मत्तोऽहं करोमि तव वांछितम् ॥
यत्तेऽस्त्यभीप्सितं तुभ्यं तद्ददामि न संशयः
yama uvāca
yadi tuṣṭo'si deveśa vāṃchitaṃ kuruṣe yadi ||
dharmāraṇye mahāpuṇye ṛṣīṇāmāśramānkuru
||16||यदि तुष्टोऽसि देवेश वांछितं कुरुषे यदि ॥
धर्मारण्ये महापुण्ये ऋषीणामाश्रमान्कुरु
vasaṃti vāḍavā yatra yajaṃti caiva yājñikāḥ ||
vedanirghoṣasaṃyuktaṃ bhāti tattīrthamuttamam
||17||वसंति वाडवा यत्र यजंति चैव याज्ञिकाः ॥
वेदनिर्घोषसंयुक्तं भाति तत्तीर्थमुत्तमम्
abrāhmaṇamidaṃ tīrthaṃ pīḍayiṣyaṃti jantavaḥ ||
tasmāttvaṃ vāḍavāñchaure samānaya ṛṣī nbahūn ||
dharmāraṇyaṃ yathā bhāti trailokye sacarācare
||18||अब्राह्मणमिदं तीर्थं पीडयिष्यंति जन्तवः ॥
तस्मात्त्वं वाडवाञ्छौरे समानय ऋषी न्बहून् ॥
धर्मारण्यं यथा भाति त्रैलोक्ये सचराचरे
tato viṣṇuḥ sahasrākṣaḥ sahasraśīrṣaḥ sahasrapāt ||
sahasraśastadā rūpaṃ kṛtavāndharmavatsalaḥ ||
yasminsthāne ca ye viprāḥ sadācārāḥ śubhavratāḥ
||19||ततो विष्णुः सहस्राक्षः सहस्रशीर्षः सहस्रपात् ॥
सहस्रशस्तदा रूपं कृतवान्धर्मवत्सलः ॥
यस्मिन्स्थाने च ये विप्राः सदाचाराः शुभव्रताः
aśeṣadharmakuśalāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ ||
tapojñāne mahākhyātā brahmayajñaparāyaṇāḥ ||
sthāpitā ṛṣayaḥ sarve sahasrāṇyaṣṭādaśaiva tu
||20||अशेषधर्मकुशलाः सर्वशास्त्रविशारदाः ॥
तपोज्ञाने महाख्याता ब्रह्मयज्ञपरायणाः ॥
स्थापिता ऋषयः सर्वे सहस्राण्यष्टादशैव तु
nānādeśātsamānīya sthāpitāstatra taiḥ suraiḥ ||
āśramāṃśca bahūṃstatra kājeśairapi nirmitān
||21||नानादेशात्समानीय स्थापितास्तत्र तैः सुरैः ॥
आश्रमांश्च बहूंस्तत्र काजेशैरपि निर्मितान्
dharmopadeśātkṛṣṇena brahmaṇā ca śivena ca ||
svesve sthāne yathāyogye sthāpayāmāsa keśavaḥ
||22||धर्मोपदेशात्कृष्णेन ब्रह्मणा च शिवेन च ॥
स्वेस्वे स्थाने यथायोग्ये स्थापयामास केशवः
yudhiṣṭhira uvāca
kasminvaṃśe samutpannā brāhmaṇā vedapāragāḥ ||
sthāpitāḥ saparīvārāḥ putrapautrasamāvṛtāḥ ||
śiṣyaiśca bahubhiryuktā agnihotraparāyaṇāḥ ||
teṣāṃ sthānāni nāmāni yathāvacca vadasva me
||23||कस्मिन्वंशे समुत्पन्ना ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥
स्थापिताः सपरीवाराः पुत्रपौत्रसमावृताः ॥
शिष्यैश्च बहुभिर्युक्ता अग्निहोत्रपरायणाः ॥
तेषां स्थानानि नामानि यथावच्च वदस्व मे
vyāsa uvāca
śrūyatāṃ nṛpaśārdūla dharmmāraṇyanivāsinām
||24||श्रूयतां नृपशार्दूल धर्म्मारण्यनिवासिनाम्
mahātmanāṃ brāhmaṇānāmṛṣīṇāmūrdhvaretasām ||
teṣāṃ vai putrapautrāṇāṃ nāmāni ca vadāmyaham
||25||महात्मनां ब्राह्मणानामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् ॥
तेषां वै पुत्रपौत्राणां नामानि च वदाम्यहम्
caturviśatigotrāṇi dvijānāṃ pāṃḍavarṣabha ||
teṣāṃ śākhāḥ praśākhāśca putrapautrādayastathā
||26||चतुर्विशतिगोत्राणि द्विजानां पांडवर्षभ ॥
तेषां शाखाः प्रशाखाश्च पुत्रपौत्रादयस्तथा
jajñire bahavaḥ putrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ ||
caturviśatimukhyānāṃ nāmāni pravadāmi te ||
dvijānāmṛṣayaḥ proktāḥ pravarāṇi tathā śṛṇu
||27||जज्ञिरे बहवः पुत्राः शतशोऽथ सहस्रशः ॥
चतुर्विशतिमुख्यानां नामानि प्रवदामि ते ॥
द्विजानामृषयः प्रोक्ताः प्रवराणि तथा शृणु
bhāradvājastathā vatsaḥ kauśikaḥ kuśa eva ca ||
śāṃḍilyaḥ kāśyapaścaiva gautamaśchāṃdhanastathā
||28||भारद्वाजस्तथा वत्सः कौशिकः कुश एव च ॥
शांडिल्यः काश्यपश्चैव गौतमश्छांधनस्तथा
jātūkarṇyastathā vatso vasiṣṭho dhāraṇastathā ||
ātreyo bhāṃḍilaścaiva laukikāśca itaḥ param
||29||जातूकर्ण्यस्तथा वत्सो वसिष्ठो धारणस्तथा ॥
आत्रेयो भांडिलश्चैव लौकिकाश्च इतः परम्
kṛṣṇāyanopamanyuśca gārgyamudgalamauṣakāḥ ||
puṇyāsanaḥ parāśaraḥ kauṃḍinyaśca tataḥ param
||30||कृष्णायनोपमन्युश्च गार्ग्यमुद्गलमौषकाः ॥
पुण्यासनः पराशरः कौंडिन्यश्च ततः परम्
tathā gānyāsanaścaiva pravarāṇi caturviṃśatiḥ ||
jāmadagnyasya gotrasya pravarāḥ paṃca eva hi
||31||तथा गान्यासनश्चैव प्रवराणि चतुर्विंशतिः ॥
जामदग्न्यस्य गोत्रस्य प्रवराः पंच एव हि
bhārgavaścyavanāpnuvānaurvaśca jamadagnikaḥ ||
paṃcaite pravarā rājanvikhyātā lokaviśrutāḥ
||32||भार्गवश्च्यवनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः ॥
पंचैते प्रवरा राजन्विख्याता लोकविश्रुताः
evaṃ gotrasamutpannā vāḍavā vedapāragāḥ ||
dvijapūjākriyāyuktā nānākratukriyāparāḥ
||33||एवं गोत्रसमुत्पन्ना वाडवा वेदपारगाः ॥
द्विजपूजाक्रियायुक्ता नानाक्रतुक्रियापराः
guṇena saṃhitā āsan ṣaṭkarmaniratāśca ye ||
evaṃvidhā mahābhāgā nānādeśabhavā dvijāḥ
||34||गुणेन संहिता आसन् षट्कर्मनिरताश्च ये ॥
एवंविधा महाभागा नानादेशभवा द्विजाः
bhāmevasaṃ tṛtīyaṃ ca pravarāḥ paṃca eva hi ||
bhārgavacyāvanāpnuvānaurvajāmadagnyasaṃyutāḥ ||
ātreyo'rcanānasaśca śyāvāsyeti tṛtīyakaḥ
||35||भामेवसं तृतीयं च प्रवराः पंच एव हि ॥
भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वजामदग्न्यसंयुताः ॥
आत्रेयोऽर्चनानसश्च श्यावास्येति तृतीयकः
asmingotre bhavā viprā duṣṭāḥ kuṭilagāminaḥ ||
dhanino dharmaniṣṭhāśca vedavedāṃgapāragāḥ
||36||अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा दुष्टाः कुटिलगामिनः ॥
धनिनो धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदांगपारगाः
dānabhogaratāḥ sarve śrautasmārteṣu saṃmatāḥ ||
māṃḍavyagotre vijñeyāḥ pravaraiḥ paṃcabhiryutāḥ
||37||दानभोगरताः सर्वे श्रौतस्मार्तेषु संमताः ॥
मांडव्यगोत्रे विज्ञेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः
bhārgavaścyāvano 'triścāpnuvānaurvastathaiva ca ||
asmingotre bhavā viprāḥ śrutismṛtiparāyaṇāḥ
||38||भार्गवश्च्यावनो ऽत्रिश्चाप्नुवानौर्वस्तथैव च ॥
अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः श्रुतिस्मृतिपरायणाः
rogiṇo lobhino duṣṭā yajane yājane ratāḥ ||
brahmakriyā parāḥ sarve māṃḍavyāḥ kurusattama
||39||रोगिणो लोभिनो दुष्टा यजने याजने रताः ॥
ब्रह्मक्रिया पराः सर्वे मांडव्याः कुरुसत्तम
gārgyasya gotre ye jātāsteṣāṃ tu pravarāstrayaḥ ||
aṃgirāścāṃbarīṣaśca yauvanāśvastṛtīyakaḥ
||40||गार्ग्यस्य गोत्रे ये जातास्तेषां तु प्रवरास्त्रयः ॥
अंगिराश्चांबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः
asmingotre samutpannāḥ sadvṛttāḥ satyabhāṣiṇaḥ ||
śāṃtāśca bhinnavarṇāśca nirddhanāśca kucailinaḥ
||41||अस्मिन्गोत्रे समुत्पन्नाः सद्वृत्ताः सत्यभाषिणः ॥
शांताश्च भिन्नवर्णाश्च निर्द्धनाश्च कुचैलिनः
saṃgavātsalyayuktāśca vedaśāstreṣu niścalāḥ ||
vatsagotre dvijā bhūpa pravarāḥ paṃca eva hi
||42||संगवात्सल्ययुक्ताश्च वेदशास्त्रेषु निश्चलाः ॥
वत्सगोत्रे द्विजा भूप प्रवराः पंच एव हि
bhārgavaścyavanāpnuvānaurvaśca jamadagnikaḥ ||
ebhistu paṃca vikhyātā dvijā brahmasvarūpiṇaḥ
||43||भार्गवश्च्यवनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः ॥
एभिस्तु पंच विख्याता द्विजा ब्रह्मस्वरूपिणः
śāṃtā dāṃtāḥ suśīlāśca dharmaputraiḥ susaṃyutā ||
vedādhyayanahīnāśca kuśalāḥ sarvakarmasu
||44||शांता दांताः सुशीलाश्च धर्मपुत्रैः सुसंयुता ॥
वेदाध्ययनहीनाश्च कुशलाः सर्वकर्मसु
surūpāśca sadācārāḥ sarvadharmeṣu niṣṭhitāḥ ||
dānadharma ratāḥ sarve annadā jaladā dvijāḥ
||45||सुरूपाश्च सदाचाराः सर्वधर्मेषु निष्ठिताः ॥
दानधर्म रताः सर्वे अन्नदा जलदा द्विजाः
dayālavaḥ suśīlāśca sarvabhūtahite ratāḥ ||
kāśyapā brāhmaṇā rājanpravaratrayasaṃyutāḥ
||46||दयालवः सुशीलाश्च सर्वभूतहिते रताः ॥
काश्यपा ब्राह्मणा राजन्प्रवरत्रयसंयुताः
kāśyapaścāpavatsāro naidhruvaśca tṛtīyakaḥ ||
vedajñā gauravarṇāśca naiṣṭhikā yajñakārakāḥ
||47||काश्यपश्चापवत्सारो नैध्रुवश्च तृतीयकः ॥
वेदज्ञा गौरवर्णाश्च नैष्ठिका यज्ञकारकाः
priyavāsā mahādakṣā gurubhaktiratāḥ sadā ||
pratiṣṭhāmānava ntaśca sarvabhūtahite ratāḥ
||48||प्रियवासा महादक्षा गुरुभक्तिरताः सदा ॥
प्रतिष्ठामानव न्तश्च सर्वभूतहिते रताः
yajaṃte ca mahāyajñānkāśyapeyā dvijātayaḥ ||
dhārīṇasagotrajāśca pravaraistribhiranvitāḥ
||49||यजंते च महायज्ञान्काश्यपेया द्विजातयः ॥
धारीणसगोत्रजाश्च प्रवरैस्त्रिभिरन्विताः
agastidarviśvetāśva dadhyavāhanasaṃjñakāḥ ||
asmingotre ca ye jātā dharmakarmasamāśritāḥ
||50||अगस्तिदर्विश्वेताश्व दध्यवाहनसंज्ञकाः ॥
अस्मिन्गोत्रे च ये जाता धर्मकर्मसमाश्रिताः
karmakrūrāśca te sarve tathaivodariṇastu te ||
laṃbakarṇā mahādaṃṣṭrā dvijā dhanaparāyaṇāḥ
||51||कर्मक्रूराश्च ते सर्वे तथैवोदरिणस्तु ते ॥
लंबकर्णा महादंष्ट्रा द्विजा धनपरायणाः
krodhino dveṣiṇaścaiva sarvasattvabhayaṃkarāḥ ||
laugākṣasodbhavā ye vai vāḍavāḥ satyasaṃśritāḥ
||52||क्रोधिनो द्वेषिणश्चैव सर्वसत्त्वभयंकराः ॥
लौगाक्षसोद्भवा ये वै वाडवाः सत्यसंश्रिताः
pravarāśca trayasteṣāṃ tattvajñānasvarūpakāḥ ||
kaśyapaścaiva vatsaśca vasiṣṭhaśca tṛtīyakaḥ
||53||प्रवराश्च त्रयस्तेषां तत्त्वज्ञानस्वरूपकाः ॥
कश्यपश्चैव वत्सश्च वसिष्ठश्च तृतीयकः
sadācārāstu vikhyātā vaiṣṇavā bahuvṛ ttayaḥ ||
romabhirbahubhirvyāptāḥ kṛṣṇavarṇāstu vāḍavāḥ
||54||सदाचारास्तु विख्याता वैष्णवा बहुवृ त्तयः ॥
रोमभिर्बहुभिर्व्याप्ताः कृष्णवर्णास्तु वाडवाः
śāṃtā dātāḥ suśīlāśca svadāraniratāḥ sadā ||
kuśikasagotre ye jātāḥ pravaraistribhiranvitāḥ
||55||शांता दाताः सुशीलाश्च स्वदारनिरताः सदा ॥
कुशिकसगोत्रे ये जाताः प्रवरैस्त्रिभिरन्विताः
viśvāmitro devarāta audalaśca trayaśca ye ||
asmingotre tu ye jātā durbalā dīnamānasāḥ
||56||विश्वामित्रो देवरात औदलश्च त्रयश्च ये ॥
अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बला दीनमानसाः
asatyabhāṣiṇo viprāḥ surūpā nṛpasattamāḥ ||
sarvvavidyākuśalino brāhmaṇā brahmasattamāḥ
||57||असत्यभाषिणो विप्राः सुरूपा नृपसत्तमाः ॥
सर्व्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तमाः
upamanyusagotreyāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ ||
vasiṣṭhaśca bharadvājastviṃdrapramada eva vā
||58||उपमन्युसगोत्रेयाः प्रवरत्रयसंयुताः ॥
वसिष्ठश्च भरद्वाजस्त्विंद्रप्रमद एव वा
asmingotre tu ye viprāḥ krūrāḥ kuṭilagāminaḥ ||
dūṣaṇā dveṣiṇastucchāḥ sarvasaṃgrahatatparāḥ
||59||अस्मिन्गोत्रे तु ये विप्राः क्रूराः कुटिलगामिनः ॥
दूषणा द्वेषिणस्तुच्छाः सर्वसंग्रहतत्पराः
kalahotpādane dakṣā dhanino māninastathā ||
sarvadaiva praduṣṭāśca duṣṭasaṃgaratāstathā
||60||कलहोत्पादने दक्षा धनिनो मानिनस्तथा ॥
सर्वदैव प्रदुष्टाश्च दुष्टसंगरतास्तथा
rogiṇo durbalāścaiva vṛttyupakalpavarjitāḥ ||
vātsyagotre bhavā viprāḥ pravaraiḥ paṃcabhiryutāḥ
||61||रोगिणो दुर्बलाश्चैव वृत्त्युपकल्पवर्जिताः ॥
वात्स्यगोत्रे भवा विप्राः प्रवरैः पंचभिर्युताः
bhārgavacyāvanāpnuvānaurvaśca jamadagnikaḥ ||
asmingotre bhavā viprāḥ sthūlāśca bahubuddhayaḥ
||62||भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः ॥
अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः स्थूलाश्च बहुबुद्धयः
sarvakarmaratā ścaiva sarvadharmeṣu niścalāḥ ||
vedaśāstrārthanipuṇā yajane yājane ratāḥ
||63||सर्वकर्मरता श्चैव सर्वधर्मेषु निश्चलाः ॥
वेदशास्त्रार्थनिपुणा यजने याजने रताः
sadācārāḥ surūpāśca buddhito dīrghadarśinaḥ ||
vātsyāyanasagotreyāḥ pravaraiḥ paṃcabhiryutāḥ
||64||सदाचाराः सुरूपाश्च बुद्धितो दीर्घदर्शिनः ॥
वात्स्यायनसगोत्रेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः
bhārgavacyāvanāpnuvānaurvaśca jamadagnikaḥ ||
pūrvoktāḥ pravarāścāsya kathitāstava bhārata
||65||भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः ॥
पूर्वोक्ताः प्रवराश्चास्य कथितास्तव भारत
asmingotre tu ye jātā pākayajñaratāḥ sadā ||
lobhinaḥ krodhinaścaiva prajāyante bahuprajāḥ
||66||अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता पाकयज्ञरताः सदा ॥
लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजायन्ते बहुप्रजाः
snānadānādiniratāḥ sarvadāśca jiteṃdriyāḥ ||
vāpīkūpataḍāgānāṃ kartāraśca sahasraśaḥ ||
vrataśīlā guṇajñāśca mūrkhā vedavivarjitāḥ
||67||स्नानदानादिनिरताः सर्वदाश्च जितेंद्रियाः ॥
वापीकूपतडागानां कर्तारश्च सहस्रशः ॥
व्रतशीला गुणज्ञाश्च मूर्खा वेदविवर्जिताः
kauśikavaṃśe ye jātāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ ||
viśvāmitro'gharmaṣī ca kauśikaśca tṛtīyakaḥ
||68||कौशिकवंशे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः ॥
विश्वामित्रोऽघर्मषी च कौशिकश्च तृतीयकः
asmingotre ca ye jātā brāhmaṇā brahmavedinaḥ ||
śāṃtā dāṃtāḥ suśīlāśca sarvadharmaparāyaṇāḥ
||69||अस्मिन्गोत्रे च ये जाता ब्राह्मणा ब्रह्मवेदिनः ॥
शांता दांताः सुशीलाश्च सर्वधर्मपरायणाः
aputriṇa stathā rūkṣāstejohīnā dvijottamāḥ ||
bhāradvājasagotreyāḥ pravaraiḥ paṃcabhiryutāḥ
||70||अपुत्रिण स्तथा रूक्षास्तेजोहीना द्विजोत्तमाः ॥
भारद्वाजसगोत्रेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः
aṃgiraso bārhaspatyo bhāradvājastu sainyasaḥ ||
gārgyaścai veti vijñeyāḥ pravarāḥ paṃca eva ca
||71||अंगिरसो बार्हस्पत्यो भारद्वाजस्तु सैन्यसः ॥
गार्ग्यश्चै वेति विज्ञेयाः प्रवराः पंच एव च
asmingotre ca ye jātā vāḍavā dhaninaḥ śubhāḥ ||
vastrālaṃkaraṇopetā dvijabhaktiparāyaṇāḥ
||72||अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वाडवा धनिनः शुभाः ॥
वस्त्रालंकरणोपेता द्विजभक्तिपरायणाः
brahmabhojyaparāḥ sarve sarvadharmaparāyaṇāḥ ||
kāśyapagotre yai jātāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ
||73||ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वधर्मपरायणाः ॥
काश्यपगोत्रे यै जाताः प्रवरत्रयसंयुताः
kāśyapaścāpavatsāro raibhyeti viśrutāstrayaḥ ||
asmingotre bhavā viprā raktākṣāḥ krūradṛṣṭayaḥ
||74||काश्यपश्चापवत्सारो रैभ्येति विश्रुतास्त्रयः ॥
अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा रक्ताक्षाः क्रूरदृष्टयः
jihvālaulyaratāḥ sarve sarve te pāramārthinaḥ ||
nirdhanā rogiṇaścaite taskarānṛtabhāṣiṇaḥ
||75||जिह्वालौल्यरताः सर्वे सर्वे ते पारमार्थिनः ॥
निर्धना रोगिणश्चैते तस्करानृतभाषिणः
śāstrārthāvedinaḥ sarve vedasmṛtivivarjitāḥ ||
śunakeṣu ca ye jātā viprā dhyānaparāyaṇāḥ
||76||शास्त्रार्थावेदिनः सर्वे वेदस्मृतिविवर्जिताः ॥
शुनकेषु च ये जाता विप्रा ध्यानपरायणाः
tapasvino yoginaśca vedavedāṃgapāragāḥ ||
sādhavaśca sadācārā viṣṇubhaktiparāyaṇāḥ
||77||तपस्विनो योगिनश्च वेदवेदांगपारगाः ॥
साधवश्च सदाचारा विष्णुभक्तिपरायणाः
hrasvakāyā bhinnavarṇā bahurāmā dvijottamāḥ ||
dayālāḥ saralāḥ śāṃtā brahmabhojyaparāyaṇāḥ
||78||ह्रस्वकाया भिन्नवर्णा बहुरामा द्विजोत्तमाः ॥
दयालाः सरलाः शांता ब्रह्मभोज्यपरायणाः
śaunakaseṣu ye jātāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ ||
bhārgavaśaunahotreti gārtsyapramada iti trayaḥ
||79||शौनकसेषु ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः ॥
भार्गवशौनहोत्रेति गार्त्स्यप्रमद इति त्रयः
asmindeśe samutpannā vāḍavā duḥsahā nṛpa ||
mahotkaṭā mahākāyāḥ pralaṃbāśca madoddhatāḥ
||80||अस्मिन्देशे समुत्पन्ना वाडवा दुःसहा नृप ॥
महोत्कटा महाकायाः प्रलंबाश्च मदोद्धताः
kleśarūpāḥ kṛṣṇavarṇāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ ||
bahubhujo mānino dakṣā rāga dveṣopavarjitāḥ
||81||क्लेशरूपाः कृष्णवर्णाः सर्वशास्त्रविशारदाः ॥
बहुभुजो मानिनो दक्षा राग द्वेषोपवर्जिताः
suvastrabhūṣārūpā vai brāhmaṇā brahmavādinaḥ ||
vasiṣṭhagotre ye jātāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ
||82||सुवस्त्रभूषारूपा वै ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ॥
वसिष्ठगोत्रे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः
vasiṣṭho bhāradvājaśca indrapramada eva ca ||
asmingotre bhavā viprā vedavedāṃgapāragāḥ
||83||वसिष्ठो भारद्वाजश्च इन्द्रप्रमद एव च ॥
अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा वेदवेदांगपारगाः
yājñikā yajñaśīlāśca susvarāḥ sukhinastathā ||
dveṣiṇo dhanavaṃtaśca putriṇo guṇinastathā
||84||याज्ञिका यज्ञशीलाश्च सुस्वराः सुखिनस्तथा ॥
द्वेषिणो धनवंतश्च पुत्रिणो गुणिनस्तथा
viśālahṛdayā rājañchūrāḥ śatrunibarhaṇāḥ ||
gautamasagotre ye jātāḥ pravarāḥ paṃca eva hi
||85||विशालहृदया राजञ्छूराः शत्रुनिबर्हणाः ॥
गौतमसगोत्रे ये जाताः प्रवराः पंच एव हि
kautsagārgyomavāhāśca asito devalastathā ||
asmingotre ca ye jātā viprāḥ paramapāvanāḥ
||86||कौत्सगार्ग्योमवाहाश्च असितो देवलस्तथा ॥
अस्मिन्गोत्रे च ये जाता विप्राः परमपावनाः
paropakāriṇaḥ sarve śrutismṛti parāyaṇāḥ ||
bakāsanāśca kuṭilāśchadmavṛttiparāstathā
||87||परोपकारिणः सर्वे श्रुतिस्मृति परायणाः ॥
बकासनाश्च कुटिलाश्छद्मवृत्तिपरास्तथा
nānāśāstrārthanipuṇā nānābharaṇabhūṣitāḥ ||
vṛkṣādikarmakuśalā dīrgharoṣāśca rogiṇaḥ
||88||नानाशास्त्रार्थनिपुणा नानाभरणभूषिताः ॥
वृक्षादिकर्मकुशला दीर्घरोषाश्च रोगिणः
āṃgirasagotre ye jātāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ ||
āṃgirasoṃbarīṣaśca yauvanāśvastṛtīyakaḥ
||89||आंगिरसगोत्रे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः ॥
आंगिरसोंबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः
asmingotre ca ye jātāḥ satya saṃbhāṣiṇastathā ||
jiteṃdriyāḥ surūpāśca alpāhārāḥ śubhānanāḥ
||90||अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः सत्य संभाषिणस्तथा ॥
जितेंद्रियाः सुरूपाश्च अल्पाहाराः शुभाननाः
mahāvratāḥ purāṇajñā mahādānaparāyaṇāḥ ||
nirdveṣiṇo lobhayutā vedādhya yanatatparāḥ
||91||महाव्रताः पुराणज्ञा महादानपरायणाः ॥
निर्द्वेषिणो लोभयुता वेदाध्य यनतत्पराः
dīrghadarśimahātejo mahāmāyāvimohitāḥ ||
śāṃḍilasagotreye pravaratrayasaṃyutāḥ
||92||दीर्घदर्शिमहातेजो महामायाविमोहिताः ॥
शांडिलसगोत्रेये प्रवरत्रयसंयुताः
asito devalaścaiva śāṃḍilastu tṛtīyakaḥ ||
asmingotre mahābhāgāḥ kubjāśca dvijasattamāḥ
||93||असितो देवलश्चैव शांडिलस्तु तृतीयकः ॥
अस्मिन्गोत्रे महाभागाः कुब्जाश्च द्विजसत्तमाः
netrarogī mahāduṣṭā mahātyāgā anāyuṣaḥ ||
kalahotpādane dakṣāḥ sarvasaṃgraha tatparāḥ
||94||नेत्ररोगी महादुष्टा महात्यागा अनायुषः ॥
कलहोत्पादने दक्षाः सर्वसंग्रह तत्पराः
malinā māninaścaiva jyotiḥśāstraviśāradāḥ ||
ātreyasagotre ye jātāḥ paṃcapravarasaṃyutāḥ
||95||मलिना मानिनश्चैव ज्योतिःशास्त्रविशारदाः ॥
आत्रेयसगोत्रे ये जाताः पंचप्रवरसंयुताः
ātreyo'rcanānasaśyāvāśvoṃgira so'triśca ||
asminvaṃśe ca ye jātā dvijāste sūryavarcasaḥ
||96||आत्रेयोऽर्चनानसश्यावाश्वोंगिर सोऽत्रिश्च ॥
अस्मिन्वंशे च ये जाता द्विजास्ते सूर्यवर्चसः
caṃdravacchītalāḥ sarve dharmāraṇye vyavasthitāḥ ||
sadācārā mahādakṣāḥ śrutiśāstra parāyaṇāḥ
||97||चंद्रवच्छीतलाः सर्वे धर्मारण्ये व्यवस्थिताः ॥
सदाचारा महादक्षाः श्रुतिशास्त्र परायणाः
yājñikāśca śubhācārāḥ satyaśaucaparāyaṇāḥ ||
dharmajñā dānaśīlāśca nirmalāśca mahotsukāḥ
||98||याज्ञिकाश्च शुभाचाराः सत्यशौचपरायणाः ॥
धर्मज्ञा दानशीलाश्च निर्मलाश्च महोत्सुकाः
tapaḥsvādhyāyaniratā nyāyadharmaparāyaṇāḥ
||99||तपःस्वाध्यायनिरता न्यायधर्मपरायणाः
yudhiṣṭhira uvāca
kathayasva mahābāho dharmāraṇyakathāmṛtam ||
yacchrutvā mucyate pāpādghorādbrahmavadhādapi
||100||कथयस्व महाबाहो धर्मारण्यकथामृतम् ॥
यच्छ्रुत्वा मुच्यते पापाद्घोराद्ब्रह्मवधादपि
vyāsa uvāca
śṛṇu rājanpravakṣyāmi kathāmetāṃ sudurlabhām
||1||शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कथामेतां सुदुर्लभाम्
yakṣarakṣaḥpiśācādyā udvejayaṃti vāḍavān ||
jṛṃbhakonāma yakṣo'bhūddharmmāraṇyasamīpataḥ
||2||यक्षरक्षःपिशाचाद्या उद्वेजयंति वाडवान् ॥
जृंभकोनाम यक्षोऽभूद्धर्म्मारण्यसमीपतः
udvejayati nityaṃ sa dharmāraṇyanivāsinaḥ ||
tatastaiśca dvijāgryaistu devebhyo viniveditam
||3||उद्वेजयति नित्यं स धर्मारण्यनिवासिनः ॥
ततस्तैश्च द्विजाग्र्यैस्तु देवेभ्यो विनिवेदितम्
yakṣarakṣādinā caiva paribhūtā vayaṃ surāḥ ||
tyakṣyāmo'dya varaṃ sthānaṃ tadbhayānnātra saṃśayaḥ
||4||यक्षरक्षादिना चैव परिभूता वयं सुराः ॥
त्यक्ष्यामोऽद्य वरं स्थानं तद्भयान्नात्र संशयः
tato devaiḥ saṃgadharvaiḥ sthāpitāstatra bhūmiṣu ||
siddhāśca varayoginyaḥ śrīmātṛprabhṛtayastathā
||5||ततो देवैः संगधर्वैः स्थापितास्तत्र भूमिषु ॥
सिद्धाश्च वरयोगिन्यः श्रीमातृप्रभृतयस्तथा
rakṣaṇārthaṃ hi viprāṇāṃ lokānāṃ hitakāmyayā ||
gotrānprati tathaikaikā sthāpitā yoginī tadā
||6||रक्षणार्थं हि विप्राणां लोकानां हितकाम्यया ॥
गोत्रान्प्रति तथैकैका स्थापिता योगिनी तदा
yasya gotrasya yā śaktī rakṣaṇe pālane kṣamā ||
sā tasya kuladevīti sākṣāttatra babhūva ha
||7||यस्य गोत्रस्य या शक्ती रक्षणे पालने क्षमा ॥
सा तस्य कुलदेवीति साक्षात्तत्र बभूव ह
śrīmātā tāraṇī devī āśāpūrī ca gotrapā ||
icchā''rtināśinī caiva pippalī vikāravaśā
||8||श्रीमाता तारणी देवी आशापूरी च गोत्रपा ॥
इच्छाऽऽर्तिनाशिनी चैव पिप्पली विकारवशा
jaganmātā mahāmātā siddhā bhaṭṭārikā tathā ||
kadaṃbā vikarā mīṭhā suparṇā vasujā tathā
||9||जगन्माता महामाता सिद्धा भट्टारिका तथा ॥
कदंबा विकरा मीठा सुपर्णा वसुजा तथा
mātaṃgī ca mahādevī vāṇī ca mukuṭeśvarī ||
bhadrī caiva mahāśaktiḥ saṃhārī ca mahābalā
||110||मातंगी च महादेवी वाणी च मुकुटेश्वरी ॥
भद्री चैव महाशक्तिः संहारी च महाबला
cāmuṃḍā ca mahādevī ityetā gotramātaraḥ ||
brahmaviṣṇumaheśādyaiḥ sthāpitāstatra rakṣaṇe
||11||चामुंडा च महादेवी इत्येता गोत्रमातरः ॥
ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैः स्थापितास्तत्र रक्षणे
tāḥ pūjayaṃti vipreṃdrāḥ svadharmaniratāḥ sadā ||
tataḥ prabhṛti yoginyaḥ svesve kāle surakṣitāḥ
||12||ताः पूजयंति विप्रेंद्राः स्वधर्मनिरताः सदा ॥
ततः प्रभृति योगिन्यः स्वेस्वे काले सुरक्षिताः
vāḍavāḥ svasthatāṃ jagmuḥ putrapautraiḥ samāvṛtāḥ ||
tato devāḥ sagaṃdharvā harṣanirbharamānasāḥ ||
vimānavaramārūḍhā jagmurnāke'mṛtāśanāḥ
||13||वाडवाः स्वस्थतां जग्मुः पुत्रपौत्रैः समावृताः ॥
ततो देवाः सगंधर्वा हर्षनिर्भरमानसाः ॥
विमानवरमारूढा जग्मुर्नाकेऽमृताशनाः
gate varṣaśate rājanbrahmaviṣṇumaheśvarāḥ ||
smṛtvā tu dharmāraṇyasya prekṣaṇārthaṃ kutūhalāt
||14||गते वर्षशते राजन्ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥
स्मृत्वा तु धर्मारण्यस्य प्रेक्षणार्थं कुतूहलात्
samājagmustadā rājanprabhāte udite ravau ||
vimānavaramāruhya apsarogaṇasevitāḥ
||15||समाजग्मुस्तदा राजन्प्रभाते उदिते रवौ ॥
विमानवरमारुह्य अप्सरोगणसेविताः
gaṃdharvair gīyamānāste stūyamānāḥ prabodhakaiḥ ||
tatra sthāne dvijā rājansamitpuṣpakuśānbahūn
||16||गंधर्वैर् गीयमानास्ते स्तूयमानाः प्रबोधकैः ॥
तत्र स्थाने द्विजा राजन्समित्पुष्पकुशान्बहून्
āśramāṃstānparityajya gatāḥ sarve diśo daśa ||
tamāśramapadaṃ dṛṣṭvā śūnyaṃ caiva maheśvaraḥ
||17||आश्रमांस्तान्परित्यज्य गताः सर्वे दिशो दश ॥
तमाश्रमपदं दृष्ट्वा शून्यं चैव महेश्वरः
uvāca vākyaṃ dharmajño vāḍavānkliśate vibho ||
śuśūṣārthaṃ hi śuśrūṣankalpayediti me matiḥ
||18||उवाच वाक्यं धर्मज्ञो वाडवान्क्लिशते विभो ॥
शुशूषार्थं हि शुश्रूषन्कल्पयेदिति मे मतिः
śrutvā tu vacanaṃ śaṃbhordevadevo janārdanaḥ ||
satyaṃsatyamiti procya brahmāṇamidamabravīt
||19||श्रुत्वा तु वचनं शंभोर्देवदेवो जनार्दनः ॥
सत्यंसत्यमिति प्रोच्य ब्रह्माणमिदमब्रवीत्
bhobho brahmandvijātīnāṃ śuśrūṣārthaṃ prakalpaya ||
sṛṣṭirhi śāśvatīvādya dvijoghopi sukhī bhavet ||
viṣṇorvākyamabhiśrutya brahmā lokapitāmahaḥ
||120||भोभो ब्रह्मन्द्विजातीनां शुश्रूषार्थं प्रकल्पय ॥
सृष्टिर्हि शाश्वतीवाद्य द्विजोघोपि सुखी भवेत् ॥
विष्णोर्वाक्यमभिश्रुत्य ब्रह्मा लोकपितामहः
saṃsmarankāmadhenuṃ vai smaraṇenaiva tatkṣaṇe ||
āgatā tatra sā dhenurdharmāraṇye pavitrake
||121||संस्मरन्कामधेनुं वै स्मरणेनैव तत्क्षणे ॥
आगता तत्र सा धेनुर्धर्मारण्ये पवित्रके
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvārdhe dharmāraṇyamāhātmye gotrapravaragotradevīkathanaṃnāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||