jñātibhedavarṇanam
vyāsa uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi brahmaṇā yatkṛtaṃ purā ||
tatsarvaṃ kathayāmyadya śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ
||1||अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यत्कृतं पुरा ॥
तत्सर्वं कथयाम्यद्य शृणुष्वैकाग्रमानसः
devānāṃ dānavānāṃ ca vairādyuddhaṃ babhūva ha ||
tasminyuddhe mahāduṣṭe devāḥ saṃkliṣṭamānasāḥ
||2||देवानां दानवानां च वैराद्युद्धं बभूव ह ॥
तस्मिन्युद्धे महादुष्टे देवाः संक्लिष्टमानसाः
babhūvustatra sodvegā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ
||3||बभूवुस्तत्र सोद्वेगा ब्रह्माणं शरणं ययुः
devā ūcuḥ
brahmankena prakāreṇa daityānāṃ vadhameva ca ||
karomyadya upāyaṃ hi kathyatāṃ śīghrameva me
||4||ब्रह्मन्केन प्रकारेण दैत्यानां वधमेव च ॥
करोम्यद्य उपायं हि कथ्यतां शीघ्रमेव मे
brahmovāca
mayā hi śaṃkareṇaiva viṣṇunā hi tathā purā ||
yamasya tapasā tuṣṭairdharmāraṇyaṃ vinirmitam
||5||मया हि शंकरेणैव विष्णुना हि तथा पुरा ॥
यमस्य तपसा तुष्टैर्धर्मारण्यं विनिर्मितम्
tatra yaddīyate dānaṃ yajñaṃ vā tapa uttamam ||
tatsarvaṃ koṭiguṇitaṃ bhavediti na saṃśayaḥ
||6||तत्र यद्दीयते दानं यज्ञं वा तप उत्तमम् ॥
तत्सर्वं कोटिगुणितं भवेदिति न संशयः
pāpaṃ vā yadi vā puṇyaṃ sarvaṃ koṭi guṇaṃ bhavet ||
tasmāddaityairna dharṣitaṃ kadācidapi bhoḥ surāḥ
||7||पापं वा यदि वा पुण्यं सर्वं कोटि गुणं भवेत् ॥
तस्माद्दैत्यैर्न धर्षितं कदाचिदपि भोः सुराः
śrutvā tu brahmaṇo vākyaṃ devāḥ sarve savismayāḥ ||
brahmāṇaṃ tvagrataḥ kṛtvā dharmāra ṇyamupāyayuḥ
||8||श्रुत्वा तु ब्रह्मणो वाक्यं देवाः सर्वे सविस्मयाः ॥
ब्रह्माणं त्वग्रतः कृत्वा धर्मार ण्यमुपाययुः
satraṃ tatra samārabhya sahasrābdamanuttamam ||
vṛtvā''cāryaṃ cāṃgirasaṃ mārkaṃṇḍeyaṃ tathaiva ca
||9||सत्रं तत्र समारभ्य सहस्राब्दमनुत्तमम् ॥
वृत्वाऽऽचार्यं चांगिरसं मार्कंण्डेयं तथैव च
atriṃ ca kaśyapaṃ caiva hotā kṛtvā mahāmatiḥ ||
jamadagniṃ gautamaṃ ca adhvaryutvaṃ nyavedayan
||10||अत्रिं च कश्यपं चैव होता कृत्वा महामतिः ॥
जमदग्निं गौतमं च अध्वर्युत्वं न्यवेदयन्
bharadvājaṃ vasiṣṭhaṃ tu pratyadhvaryutvamādiśan ||
nāradaṃ caiva vālmīkiṃ nodanā yākarottadā
||11||भरद्वाजं वसिष्ठं तु प्रत्यध्वर्युत्वमादिशन् ॥
नारदं चैव वाल्मीकिं नोदना याकरोत्तदा
brahmāsane ca brahmāṇaṃ sthāpayāmāsurādarāt ||
krośacatuṣkamātrāṃ ca vediṃ kṛtvā suraistataḥ
||12||ब्रह्मासने च ब्रह्माणं स्थापयामासुरादरात् ॥
क्रोशचतुष्कमात्रां च वेदिं कृत्वा सुरैस्ततः
dvijāḥ sarve samāhūtā yajñasyārthe hi jāpakāḥ ||
ṛgyajuḥsāmātharvānvai vedānudgirayaṃti ye
||13||द्विजाः सर्वे समाहूता यज्ञस्यार्थे हि जापकाः ॥
ऋग्यजुःसामाथर्वान्वै वेदानुद्गिरयंति ये
gaṇanāthaṃ śaṃbhusutaṃ kārttikeyaṃ tathaiva ca ||
indraṃ vajradharaṃ caiva jayaṃtaṃ candrasūnukam
||14||गणनाथं शंभुसुतं कार्त्तिकेयं तथैव च ॥
इन्द्रं वज्रधरं चैव जयंतं चन्द्रसूनुकम्
catvāro dvārapālāśca devāḥ śūrā vinirmitāḥ ||
tato rākṣoghnamaṃtreṇa hūyate havyavāhanaḥ
||15||चत्वारो द्वारपालाश्च देवाः शूरा विनिर्मिताः ॥
ततो राक्षोघ्नमंत्रेण हूयते हव्यवाहनः
tilāṃśca yavamiśrāṃśca madhvājyena ca miśritān ||
juhuvuste tadā devā vedamaṃtrairnareśvara
||16||तिलांश्च यवमिश्रांश्च मध्वाज्येन च मिश्रितान् ॥
जुहुवुस्ते तदा देवा वेदमंत्रैर्नरेश्वर
āghārāvājyabhāgau ca hutvā caiva tataḥ param ||
drākṣekṣupūganāriṃga jaṃbīraṃ bījapūrakam
||17||आघारावाज्यभागौ च हुत्वा चैव ततः परम् ॥
द्राक्षेक्षुपूगनारिंग जंबीरं बीजपूरकम्
uttarato nālikeraṃ dāḍimaṃ ca yathākramam ||
madhvājyaṃ payasā yuktaṃ kṛśaraśarkarāyutam
||18||उत्तरतो नालिकेरं दाडिमं च यथाक्रमम् ॥
मध्वाज्यं पयसा युक्तं कृशरशर्करायुतम्
taṃḍulaiḥ śatapatraiśca yajñe vācaṃ niyamya ca ||
viciṃtya ca mahābhāgāḥ kṛtvā yajñaṃ sadakṣiṇam
||19||तंडुलैः शतपत्रैश्च यज्ञे वाचं नियम्य च ॥
विचिंत्य च महाभागाः कृत्वा यज्ञं सदक्षिणम्
uttamaṃ ca śubhaṃ stomaṃ kṛtvā harṣamupāyayuḥ ||
avāritānnamadadandīnāṃdhakṛpaṇeṣvapi
||20||उत्तमं च शुभं स्तोमं कृत्वा हर्षमुपाययुः ॥
अवारितान्नमददन्दीनांधकृपणेष्वपि
brāhmaṇebhyo viśeṣeṇa dattamannaṃ yathepsitam ||
pāyasaṃ śarkarāyuktaṃ sājyaśākasamanvitam
||21||ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण दत्तमन्नं यथेप्सितम् ॥
पायसं शर्करायुक्तं साज्यशाकसमन्वितम्
maṃḍakā vaṭakāḥ pūpāstathā vai veṣṭikāḥ śubhāḥ ||
sahasramodakāścāpi pheṇikā ghurghurādayaḥ
||22||मंडका वटकाः पूपास्तथा वै वेष्टिकाः शुभाः ॥
सहस्रमोदकाश्चापि फेणिका घुर्घुरादयः
odanaśca tathā dālī āḍhakīsaṃbhavā śubhā ||
tathā vai mudgadālī ca parpaṭā vaṭikā tathā
||23||ओदनश्च तथा दाली आढकीसंभवा शुभा ॥
तथा वै मुद्गदाली च पर्पटा वटिका तथा
pralehyāni vicitrāṇi yuktāstryūṣaṇasaṃcayaiḥ ||
kulmāṣā vellakāścaiva komalā vālakāḥ śubhāḥ
||24||प्रलेह्यानि विचित्राणि युक्तास्त्र्यूषणसंचयैः ॥
कुल्माषा वेल्लकाश्चैव कोमला वालकाः शुभाः
karkaṭikāścārdrayutā maricena samanvitāḥ ||
evaṃvidhāni cānnāni śākāni vividhāni ca
||25||कर्कटिकाश्चार्द्रयुता मरिचेन समन्विताः ॥
एवंविधानि चान्नानि शाकानि विविधानि च
bhojayitvā dvijānsarvāndharmāraṇya nivāsinaḥ ||
aṣṭādaśasahasrāṇi saputrāṃśca tadā nṛpa
||26||भोजयित्वा द्विजान्सर्वान्धर्मारण्य निवासिनः ॥
अष्टादशसहस्राणि सपुत्रांश्च तदा नृप
pratidinaṃ tadā devā bhojayaṃti sma vāḍavān ||
evaṃ varṣasahasraṃ vai kṛtvā yajñaṃ tadāmarāḥ
||27||प्रतिदिनं तदा देवा भोजयंति स्म वाडवान् ॥
एवं वर्षसहस्रं वै कृत्वा यज्ञं तदामराः
kṛtvā daityavadhaṃ rājannirbhayatvamavāpnuyuḥ ||
svargaṃ jagmuste sahasā devāḥ sarve marudgaṇāḥ
||28||कृत्वा दैत्यवधं राजन्निर्भयत्वमवाप्नुयुः ॥
स्वर्गं जग्मुस्ते सहसा देवाः सर्वे मरुद्गणाः
tathaivāpsarasaḥ sarvā brahmavi ṣṇumaheśvarāḥ ||
kailāsaśikharaṃ ramyaṃ vaikuṃṭhaṃ viṣṇuvallabham
||29||तथैवाप्सरसः सर्वा ब्रह्मवि ष्णुमहेश्वराः ॥
कैलासशिखरं रम्यं वैकुंठं विष्णुवल्लभम्
brahmalokaṃ mahāpuṇyaṃ prāpya sarve divaukasaḥ ||
paraṃ harṣamupājagmuḥ prāpya naṃdanamuttam
||30||ब्रह्मलोकं महापुण्यं प्राप्य सर्वे दिवौकसः ॥
परं हर्षमुपाजग्मुः प्राप्य नंदनमुत्तम्
svesve sthāne sthirībhūtvā tasthuḥ sarve hi nirbhayāḥ
||31||स्वेस्वे स्थाने स्थिरीभूत्वा तस्थुः सर्वे हि निर्भयाः
tataḥ kālena mahatā kṛtākhyayugaparyaye ||
lohāsuro madonmatto brahmaveṣadharaḥ sadā
||32||ततः कालेन महता कृताख्ययुगपर्यये ॥
लोहासुरो मदोन्मत्तो ब्रह्मवेषधरः सदा
āgatya sarvānviprāṃśca dharṣayeddharmavittamān ||
śūdrāṃśca vaṇijaścaiva daṃḍaghātena tāḍayet
||33||आगत्य सर्वान्विप्रांश्च धर्षयेद्धर्मवित्तमान् ॥
शूद्रांश्च वणिजश्चैव दंडघातेन ताडयेत्
vidhvaṃsayecca yajñādīnhomadravyāṇi bhakṣayet ||
vedikā dīrghikā dṛṣṭvā kaśmalena pradūṣayet
||34||विध्वंसयेच्च यज्ञादीन्होमद्रव्याणि भक्षयेत् ॥
वेदिका दीर्घिका दृष्ट्वा कश्मलेन प्रदूषयेत्
mūtrotsargapurīṣeṇa dūṣayetpuṇyabhūmikāḥ ||
gahanena tathā rājanstriyo dūṣayate hi saḥ
||35||मूत्रोत्सर्गपुरीषेण दूषयेत्पुण्यभूमिकाः ॥
गहनेन तथा राजन्स्त्रियो दूषयते हि सः
tataste vāḍavāḥ sarve lohāsurabhayāturāḥ ||
pranaṣṭāḥ saparīvārā gatāste vai diśo daśa
||36||ततस्ते वाडवाः सर्वे लोहासुरभयातुराः ॥
प्रनष्टाः सपरीवारा गतास्ते वै दिशो दश
vaṇijaste bhayodvignā viprānanuyayurnṛpa ||
mahābhayena saṃbhītā dūraṃ gatvā vimṛśya ca
||37||वणिजस्ते भयोद्विग्ना विप्राननुययुर्नृप ॥
महाभयेन संभीता दूरं गत्वा विमृश्य च
saha śūdraidvijaiḥ sarva ekībhūtvā gatāstadā ||
muktāraṇyaṃ puṇyatamaṃ nirjanaṃ hi yayuśca te
||38||सह शूद्रैद्विजैः सर्व एकीभूत्वा गतास्तदा ॥
मुक्तारण्यं पुण्यतमं निर्जनं हि ययुश्च ते
nivāsaṃ kārayāmāsurnātidūre nareśvara ||
vajiṅnāmnā hi tadgrāmaṃ vāsayāmāsureva te
||39||निवासं कारयामासुर्नातिदूरे नरेश्वर ॥
वजिङ्नाम्ना हि तद्ग्रामं वासयामासुरेव ते
lohāsurabhayādrājanvipra nāmnā vinirmitam ||
śaṃbhunā vaṇijā yasmāttasmāttannāmadhāraṇam
||40||लोहासुरभयाद्राजन्विप्र नाम्ना विनिर्मितम् ॥
शंभुना वणिजा यस्मात्तस्मात्तन्नामधारणम्
śaṃbhugrāmamiti khyātaṃ loke vikhyātimāgatam ||
atha kecidbhayānnaṣṭā vaṇijaḥ prathamaṃ tadā
||41||शंभुग्राममिति ख्यातं लोके विख्यातिमागतम् ॥
अथ केचिद्भयान्नष्टा वणिजः प्रथमं तदा
te nātidūre gatvā vai maṃḍalaṃ cakruruttamam ||
viprāgamanakāṃkṣāste tatra vāsamakalpayan
||42||ते नातिदूरे गत्वा वै मंडलं चक्रुरुत्तमम् ॥
विप्रागमनकांक्षास्ते तत्र वासमकल्पयन्
maṃḍaleti ca nāmnā vai grāmaṃ kṛtvā nyavīvasan ||
viprasārthaparibhraṣṭāḥ kecittu vaṇijastadā
||43||मंडलेति च नाम्ना वै ग्रामं कृत्वा न्यवीवसन् ॥
विप्रसार्थपरिभ्रष्टाः केचित्तु वणिजस्तदा
anyamārge gatā ye vai lohāsurabhayārditāḥ ||
dharmāraṇyānnāti dūre gatvā ciṃtāmupāyayuḥ
||44||अन्यमार्गे गता ये वै लोहासुरभयार्दिताः ॥
धर्मारण्यान्नाति दूरे गत्वा चिंतामुपाययुः
kasminmārge vayaṃ prāptāḥ kasminprāptā dvijātayaḥ ||
iti ciṃtāṃ paraṃ prāptā vāsaṃ tatra tvakārayan
||45||कस्मिन्मार्गे वयं प्राप्ताः कस्मिन्प्राप्ता द्विजातयः ॥
इति चिंतां परं प्राप्ता वासं तत्र त्वकारयन्
anyamārge gatā yasmāttasmāttannāmasaṃbhavam ||
grāmaṃ nivāsayāmāsuraḍālaṃjamiti kṣitau
||46||अन्यमार्गे गता यस्मात्तस्मात्तन्नामसंभवम् ॥
ग्रामं निवासयामासुरडालंजमिति क्षितौ
yasmingrāme nivāsī yo yatsaṃjñaśca vaṇigbhavet ||
tasya grāmasya tannāma hyabhavatpṛthivīpate
||47||यस्मिन्ग्रामे निवासी यो यत्संज्ञश्च वणिग्भवेत् ॥
तस्य ग्रामस्य तन्नाम ह्यभवत्पृथिवीपते
vaṇijaśca tathā viprā mohaṃ prāptā bhayārditāḥ ||
tasmānmohetisaṃjñāste rājansarve nirabruvan
||48||वणिजश्च तथा विप्रा मोहं प्राप्ता भयार्दिताः ॥
तस्मान्मोहेतिसंज्ञास्ते राजन्सर्वे निरब्रुवन्
evaṃ pranaṣaṇaṃ naṣṭāste gatāśca diśo diśa ||
dharmāraṇye na tiṣṭhaṃti vāḍavā vaṇijo'pi vā
||49||एवं प्रनषणं नष्टास्ते गताश्च दिशो दिश ॥
धर्मारण्ये न तिष्ठंति वाडवा वणिजोऽपि वा
udvasaṃ hi tadā jātaṃ dharmāraṇyaṃ ca durlabham ||
bhūṣaṇaṃ sarvatīrthānāṃ kṛtaṃ lohāsureṇa tat
||50||उद्वसं हि तदा जातं धर्मारण्यं च दुर्लभम् ॥
भूषणं सर्वतीर्थानां कृतं लोहासुरेण तत्
naṣṭadvijaṃ naṣṭatīrthaṃ sthānaṃ kṛtvā hi dānavaḥ ||
parāṃ mudamavāpyaiva jagāma svālayaṃ tataḥ
||51||नष्टद्विजं नष्टतीर्थं स्थानं कृत्वा हि दानवः ॥
परां मुदमवाप्यैव जगाम स्वालयं ततः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye jñātibhedavarṇanaṃnāma trayoviṃśo 'dhyāyaḥ || 23 ||