gaṇeśaprasthāpanāvarṇanam
vyāsa uvāca
tato devairnṛpaśreṣṭha rakṣārthaṃ satyamaṃdiram ||
sthāpitaṃ tattadādyaiva satyābhikhyā hi sā purī
||1||ततो देवैर्नृपश्रेष्ठ रक्षार्थं सत्यमंदिरम् ॥
स्थापितं तत्तदाद्यैव सत्याभिख्या हि सा पुरी
pūrvaṃ dharmeśvaro devo dakṣiṇena gaṇādhipaḥ ||
paścime sthāpito bhānuruttare ca svayaṃbhuvaḥ
||2||पूर्वं धर्मेश्वरो देवो दक्षिणेन गणाधिपः ॥
पश्चिमे स्थापितो भानुरुत्तरे च स्वयंभुवः
yudhiṣṭhira uvāca
gaṇeśaḥ sthāpitaḥ kena kasmātsthāpitavānasau ||
kiṃ nāmāsau mahābhāga tanme kathaya mā ciram
||3||गणेशः स्थापितः केन कस्मात्स्थापितवानसौ ॥
किं नामासौ महाभाग तन्मे कथय मा चिरम्
vyāsa uvāca
adhunāhaṃ pravakṣyāmi gaṇeśotpattikāraṇam
||4||अधुनाहं प्रवक्ष्यामि गणेशोत्पत्तिकारणम्
samaye militāḥ sarve devatā mātarastathā ||
dharmāraṇye mahārāja sthāpitaścaṃḍikāsutaḥ
||5||समये मिलिताः सर्वे देवता मातरस्तथा ॥
धर्मारण्ये महाराज स्थापितश्चंडिकासुतः
ādau devairnṛpaśreṣṭha bhūmau vai satyayoṣitām ||
prākāraścābhavattatra patākādhvajaśobhitaḥ
||6||आदौ देवैर्नृपश्रेष्ठ भूमौ वै सत्ययोषिताम् ॥
प्राकारश्चाभवत्तत्र पताकाध्वजशोभितः
brāhmaṇāyatane tatra prākāramaṇḍalāntare ||
tanmadhye racitaṃ pīṭhamiṣṭakābhiḥ suśobhitam
||7||ब्राह्मणायतने तत्र प्राकारमण्डलान्तरे ॥
तन्मध्ये रचितं पीठमिष्टकाभिः सुशोभितम्
pratolyaśca catasro vai śuddhā eva satoraṇāḥ ||
pūrve dharmeśvaro devo dakṣiṇe gaṇanāyakaḥ
||8||प्रतोल्यश्च चतस्रो वै शुद्धा एव सतोरणाः ॥
पूर्वे धर्मेश्वरो देवो दक्षिणे गणनायकः
paścime sthāpito bhānuruttare ca svayaṃbhuvaḥ ||
dharmeśvarotpattivṛttamākhyātaṃ tattavāgrataḥ
||9||पश्चिमे स्थापितो भानुरुत्तरे च स्वयंभुवः ॥
धर्मेश्वरोत्पत्तिवृत्तमाख्यातं तत्तवाग्रतः
adhunāhaṃ pravakṣyāmi gaṇeśotpattihetukam ||
kadācitpārvatī gātrodvarttanaṃ kṛtavatyabhūt
||10||अधुनाहं प्रवक्ष्यामि गणेशोत्पत्तिहेतुकम् ॥
कदाचित्पार्वती गात्रोद्वर्त्तनं कृतवत्यभूत्
malaṃ tajjanitaṃ dṛṣṭvā haste dhṛtvā svagātrajam ||
pratimāṃ ca tataḥ kṛtvā surūpaṃ ca dadarśa ha
||11||मलं तज्जनितं दृष्ट्वा हस्ते धृत्वा स्वगात्रजम् ॥
प्रतिमां च ततः कृत्वा सुरूपं च ददर्श ह
jīvaṃ tasyāṃ ca saṃcārya udatiṣṭhattadagrataḥ ||
mātaraṃ sa tadovāca ki karomi tavājñayā
||12||जीवं तस्यां च संचार्य उदतिष्ठत्तदग्रतः ॥
मातरं स तदोवाच कि करोमि तवाज्ञया
pārvatyuvāca
yāvatsnānaṃ kariṣyāmi tāvattvaṃ dvāri tiṣṭha me ||
āyudhāni ca sarvāṇi paraśvādīni yāni tu
||13||यावत्स्नानं करिष्यामि तावत्त्वं द्वारि तिष्ठ मे ॥
आयुधानि च सर्वाणि परश्वादीनि यानि तु
tvayi tiṣṭhati maddvāre ko'pi vighnaṃ karotu na ||
evamukto mahādevyā dvāre'tiṣṭhatsa sāyudhaḥ
||14||त्वयि तिष्ठति मद्द्वारे कोऽपि विघ्नं करोतु न ॥
एवमुक्तो महादेव्या द्वारेऽतिष्ठत्स सायुधः
etasminnaṃtare devo mahādevo jagāma ha ||
ābhyaṃtare praveṣṭuṃ ca matiṃ dadhre maheśvaraḥ
||19||एतस्मिन्नंतरे देवो महादेवो जगाम ह ॥
आभ्यंतरे प्रवेष्टुं च मतिं दध्रे महेश्वरः
dvārasthena gaṇeśena praveśodāyi tasya na ||
tataḥ kruddho mahādevaḥ parasparamayudhyata
||16||द्वारस्थेन गणेशेन प्रवेशोदायि तस्य न ॥
ततः क्रुद्धो महादेवः परस्परमयुध्यत
yuddhaṃ kṛtvā tataścobhau parasparavadhaiṣiṇau ||
paraśuṃ jaghnivāndeva lalāṭe parame śubham
||17||युद्धं कृत्वा ततश्चोभौ परस्परवधैषिणौ ॥
परशुं जघ्निवान्देव ललाटे परमे शुभम्
tato devo mahādevaḥ śūlamudyamya cāhanat ||
śiraściccheda śūlena tadbhūmau nipapāta ha
||18||ततो देवो महादेवः शूलमुद्यम्य चाहनत् ॥
शिरश्चिच्छेद शूलेन तद्भूमौ निपपात ह
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ putraṃ pārvatī praruroda ha ||
hāhākāro mahānāsīttadā tatra nipātite
||19||तं दृष्ट्वा पतितं पुत्रं पार्वती प्ररुरोद ह ॥
हाहाकारो महानासीत्तदा तत्र निपातिते
pārvatīṃ vikalāṃ dṛṣṭvā devadevo maheśvaraḥ ||
ciṃtayāmāsa devo'pi kiṃ kṛtaṃ vā mudhā mayā
||20||पार्वतीं विकलां दृष्ट्वा देवदेवो महेश्वरः ॥
चिंतयामास देवोऽपि किं कृतं वा मुधा मया
etasminnaṃtare tatra gajāsuramapaśyata ||
taṃ dṛṣṭvā ca mahādaityaṃ sarvalokaikapūjitaḥ
||21||एतस्मिन्नंतरे तत्र गजासुरमपश्यत ॥
तं दृष्ट्वा च महादैत्यं सर्वलोकैकपूजितः
jaghnivāṃstacchiro gṛhya pārvatyā kṛtamarbhakam ||
uttasthau sagaṇastatra mahādevasya sannidhau
||22||जघ्निवांस्तच्छिरो गृह्य पार्वत्या कृतमर्भकम् ॥
उत्तस्थौ सगणस्तत्र महादेवस्य सन्निधौ
tato nāma cakārāsya gajānana iti sphuṭam ||
surāḥ sarve ca saṃpṛktā harṣitā munayastathā
||23||ततो नाम चकारास्य गजानन इति स्फुटम् ॥
सुराः सर्वे च संपृक्ता हर्षिता मुनयस्तथा
stuvaṃti stutibhiḥ śaśvatkuṭumbakuśalaṃkaram ||
vikrīṇāti kuṭumbaṃ yo modakārthaṃ samarcake
||24||स्तुवंति स्तुतिभिः शश्वत्कुटुम्बकुशलंकरम् ॥
विक्रीणाति कुटुम्बं यो मोदकार्थं समर्चके
dakṣiṇasyāṃ pratolyāṃ tamekadaṃtaṃ ca pīvaram ||
ārcayacca mahādevaṃ svayaṃbhūḥ surapūjitam
||25||दक्षिणस्यां प्रतोल्यां तमेकदंतं च पीवरम् ॥
आर्चयच्च महादेवं स्वयंभूः सुरपूजितम्
jaṭilaṃ vāmanaṃ caiva nāgayajñopavītakam ||
tryakṣaṃ caiva mahākāyaṃ karadhvajakuṭhārakam
||26||जटिलं वामनं चैव नागयज्ञोपवीतकम् ॥
त्र्यक्षं चैव महाकायं करध्वजकुठारकम्
dadhānaṃ kamalaṃ haste sarvavipravināśanam ||
rakṣaṇāya ca lokānāṃ nagarāddakṣiṇāśritam
||27||दधानं कमलं हस्ते सर्वविप्रविनाशनम् ॥
रक्षणाय च लोकानां नगराद्दक्षिणाश्रितम्
suprasannaṃ gaṇādhyakṣaṃ siddhibuddhinamaskṛtam ||
siṃdūrābhaṃ suraśreṣṭhaṃ tīvrāṃkuśadharaṃ śubham
||28||सुप्रसन्नं गणाध्यक्षं सिद्धिबुद्धिनमस्कृतम् ॥
सिंदूराभं सुरश्रेष्ठं तीव्रांकुशधरं शुभम्
śatapuṣpaiḥ śubhaiḥ puṣpairarcitaṃ hyamarādhipaḥ ||
praṇamya ca mahābhaktyā tuṣṭuvu staṃ surāstataḥ
||29||शतपुष्पैः शुभैः पुष्पैरर्चितं ह्यमराधिपः ॥
प्रणम्य च महाभक्त्या तुष्टुवु स्तं सुरास्ततः
devā ūcuḥ
namastestu sureśāya gaṇānāṃ pataye namaḥ ||
gajānana namastubhyaṃ mahādevādhidaivata
||30||नमस्तेस्तु सुरेशाय गणानां पतये नमः ॥
गजानन नमस्तुभ्यं महादेवाधिदैवत
bhaktipriyāya devāya gaṇādhyakṣa namostu te ||
ityetaiśca śubhaiḥ stotraiḥ stūyamāno gaṇādhipaḥ ||
suprītaśca gaṇādhyakṣaḥ tadā'sau vākyamabravīt
||31||भक्तिप्रियाय देवाय गणाध्यक्ष नमोस्तु ते ॥
इत्येतैश्च शुभैः स्तोत्रैः स्तूयमानो गणाधिपः ॥
सुप्रीतश्च गणाध्यक्षः तदाऽसौ वाक्यमब्रवीत्
gaṇādhyakṣa uvāca
tuṣṭo'haṃ vo surā brūta vāṃchitaṃ ca dadāmi vaḥ
||32||तुष्टोऽहं वो सुरा ब्रूत वांछितं च ददामि वः
devā ūcuḥ
tvamatrastho mahābhāga kuru kāryaṃ ca naḥ prabho ||
dharmāraṇye ca viprāṇāṃ vaṇigjananivāsinām
||33||त्वमत्रस्थो महाभाग कुरु कार्यं च नः प्रभो ॥
धर्मारण्ये च विप्राणां वणिग्जननिवासिनाम्
brahmacaryādiyuktānāṃ dhārmikāṇāṃ gaṇeśvara ||
varṇāśrametarāṇāṃ ca rakṣitā bhava sarvadā
||34||ब्रह्मचर्यादियुक्तानां धार्मिकाणां गणेश्वर ॥
वर्णाश्रमेतराणां च रक्षिता भव सर्वदा
tvatprasādānmahābhāga dhanasaukhyayutā dvijāḥ ||
bhavaṃtu sarve satataṃ vaṇijaśca mahābalāḥ
||35||त्वत्प्रसादान्महाभाग धनसौख्ययुता द्विजाः ॥
भवंतु सर्वे सततं वणिजश्च महाबलाः
rakṣitavyāstvayā deva yāvaccaṃdrārkamedinī ||
evamastviti sovādīdgaṇanātho maheśvaraḥ
||36||रक्षितव्यास्त्वया देव यावच्चंद्रार्कमेदिनी ॥
एवमस्त्विति सोवादीद्गणनाथो महेश्वरः
devāśca harṣamāpannāḥ pūjayaṃti gaṇādhipam ||
tato devā mudā yuktāḥ puṣpadhūpāditarpaṇaiḥ
||37||देवाश्च हर्षमापन्नाः पूजयंति गणाधिपम् ॥
ततो देवा मुदा युक्ताः पुष्पधूपादितर्पणैः
ye cānye manujā loke nirvighnārthaṃ ca pūjayan
||38||ये चान्ये मनुजा लोके निर्विघ्नार्थं च पूजयन्
vivāhotsavayajñeṣu pūrvamārādhito bhavet ||
dharmāraṇyodbhavānāṃ ca prasanno bhava sarvadā
||39||विवाहोत्सवयज्ञेषु पूर्वमाराधितो भवेत् ॥
धर्मारण्योद्भवानां च प्रसन्नो भव सर्वदा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ sahitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge gaṇeśaprasthāpanāvarṇanaṃnāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||