tataḥ prabhāte vimale kṛtapūrvāhnikakriyāḥ
vyāsa uvāca
tataḥ prabhāte vimale kṛtapūrvāhnikakriyāḥ ||
śubhavastraparīdhānāḥ phala hastāḥ pṛthakpṛthak
||1||ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्निकक्रियाः ॥
शुभवस्त्रपरीधानाः फल हस्ताः पृथक्पृथक्
ratnāṃgadāḍhyadordaṃḍā aṃgulīyakabhūṣitāḥ ||
karṇābharaṇasaṃyuktāḥ samājagmuḥ praharṣitāḥ
||2||रत्नांगदाढ्यदोर्दंडा अंगुलीयकभूषिताः ॥
कर्णाभरणसंयुक्ताः समाजग्मुः प्रहर्षिताः
rājadvāraṃ tu saṃprāpya saṃta sthurbrahmavādinaḥ ||
tāndṛṣṭvā rājaputrastu īṣatprahasito balī
||3||राजद्वारं तु संप्राप्य संत स्थुर्ब्रह्मवादिनः ॥
तान्दृष्ट्वा राजपुत्रस्तु ईषत्प्रहसितो बली
rāmaṃ ca hanumaṃtaṃ ca gatvā viprāḥ samāgatāḥ ||
śrūyatāṃ maṃtriṇaḥ sarve dṛśyaṃto dvija sattamān ||
etaduktvā tu vacanaṃ tūṣṇīṃ bhūtvā sthito nṛpaḥ ||
tato dvitrā dvijāḥ sarve upaviṣṭāḥ kramāttataḥ
||5||रामं च हनुमंतं च गत्वा विप्राः समागताः ॥
श्रूयतां मंत्रिणः सर्वे दृश्यंतो द्विज सत्तमान् ॥
एतदुक्त्वा तु वचनं तूष्णीं भूत्वा स्थितो नृपः ॥
ततो द्वित्रा द्विजाः सर्वे उपविष्टाः क्रमात्ततः
kṣemaṃ papracchurnṛpatiṃ hastirathapadātiṣu ||
tataḥ provāca nṛpatirviprānprati mahāmanāḥ
||6||क्षेमं पप्रच्छुर्नृपतिं हस्तिरथपदातिषु ॥
ततः प्रोवाच नृपतिर्विप्रान्प्रति महामनाः
arihaṃtaprasādena sarvatra kuśalaṃ mama ||
sā jihvā yā jinaṃ stau ti tau karau yau jinārcanau
||7||अरिहंतप्रसादेन सर्वत्र कुशलं मम ॥
सा जिह्वा या जिनं स्तौ ति तौ करौ यौ जिनार्चनौ
sā dṛṣṭiryā jine līnā tanmano yajjine ratam ||
dayā sarvatra kartavyā jīvātmā pūjyate sadā
||8||सा दृष्टिर्या जिने लीना तन्मनो यज्जिने रतम् ॥
दया सर्वत्र कर्तव्या जीवात्मा पूज्यते सदा
yogaśālā hi gaṃtavyā karttavyaṃ guruvaṃdanam ||
na cakāraṃ mahāmaṃtraṃ japitavyamaharniśam
||9||योगशाला हि गंतव्या कर्त्तव्यं गुरुवंदनम् ॥
न चकारं महामंत्रं जपितव्यमहर्निशम्
paṃcūṣaṇaṃ hi karttavyaṃ dātavyaṃ śramaṇe sadā ||
śrutvā vākyaṃ tato viprāstasya daṃtānapīḍayan
||10||पंचूषणं हि कर्त्तव्यं दातव्यं श्रमणे सदा ॥
श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्रास्तस्य दंतानपीडयन्
vimucya dīrghaniśvāsamūcuste nṛpatiṃ prati ||
rāmeṇa kathitaṃ rājandhīmatā ca hanūmatā
||11||विमुच्य दीर्घनिश्वासमूचुस्ते नृपतिं प्रति ॥
रामेण कथितं राजन्धीमता च हनूमता
dīyatāṃ vipravṛttiṃ ca dharmiṣṭho'si dharātale ||
jñāyate tava ddattā syānmadattā naiva naiva ca
||12||दीयतां विप्रवृत्तिं च धर्मिष्ठोऽसि धरातले ॥
ज्ञायते तव द्दत्ता स्यान्मदत्ता नैव नैव च
rakṣasva rāmavākyaṃ tvaṃ yatkṛtvā tvaṃ sukhī bhava
||13||रक्षस्व रामवाक्यं त्वं यत्कृत्वा त्वं सुखी भव
rājovāca
yatra rāmahanūmaṃtau yāṃtu sarve'pi tatra vai ||
rāmo dāsyati sarvasvaṃ kiṃ prāptā iha vai dvijāḥ
||14||यत्र रामहनूमंतौ यांतु सर्वेऽपि तत्र वै ॥
रामो दास्यति सर्वस्वं किं प्राप्ता इह वै द्विजाः
na dāsyāmi na dāsyāmi ekāṃ caiva varāṭikām ||
na grāmaṃ naiva vṛttiṃ ca gacchadhvaṃ yatra rocate
||15||न दास्यामि न दास्यामि एकां चैव वराटिकाम् ॥
न ग्रामं नैव वृत्तिं च गच्छध्वं यत्र रोचते
tacchrutvā dāruṇaṃ vākyaṃ dvijāḥ kopākulāstadā ||
sahasva rāmakopaṃ hi sāmpratañca hanūmataḥ
||16||तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं द्विजाः कोपाकुलास्तदा ॥
सहस्व रामकोपं हि साम्प्रतञ्च हनूमतः
ityuktvā hanumaddattā vāmakakṣodbhavā puṭī ||
prakṣiptā cāsya nilaye vyāvṛttā dvijasattamāḥ
||17||इत्युक्त्वा हनुमद्दत्ता वामकक्षोद्भवा पुटी ॥
प्रक्षिप्ता चास्य निलये व्यावृत्ता द्विजसत्तमाः
gate tadā viprasaṃghe jvālāmālākulaṃ tvabhūt ||
agnijvālākulaṃ sarvaṃ saṃjātaṃ caiva tatra hi
||18||गते तदा विप्रसंघे ज्वालामालाकुलं त्वभूत् ॥
अग्निज्वालाकुलं सर्वं संजातं चैव तत्र हि
dahyaṃte rājavastūnicchatrāṇi cāmarāṇi ca ||
kośāgārāṇi sarvāṇi āyudhāgārameva ca
||19||दह्यंते राजवस्तूनिच्छत्राणि चामराणि च ॥
कोशागाराणि सर्वाणि आयुधागारमेव च
mahiṣyo rājaputrāśca gajā aśvā hyanekaśaḥ ||
vimānāni ca dahyaṃte dahyaṃte vāhanāni ca
||20||महिष्यो राजपुत्राश्च गजा अश्वा ह्यनेकशः ॥
विमानानि च दह्यंते दह्यंते वाहनानि च
śibikāśca vicitrā vai rathāścaiva sahasraśaḥ ||
sarvatra dahyamānaṃ ca dṛṣṭvā rājāpi vivyathe
||21||शिबिकाश्च विचित्रा वै रथाश्चैव सहस्रशः ॥
सर्वत्र दह्यमानं च दृष्ट्वा राजापि विव्यथे
na kopi trātā tasyāsti mānavā bhayaviklavāḥ ||
na maṃtrayaṃtrairvahniḥ sa sādhyate na ca mūlikaiḥ
||22||न कोपि त्राता तस्यास्ति मानवा भयविक्लवाः ॥
न मंत्रयंत्रैर्वह्निः स साध्यते न च मूलिकैः
kauṭilyakoṭināśī ca yatra rāmaḥ prakupyate ||
tatra sarve praṇaśyaṃti kiṃ tatkumārapālakaḥ
||23||कौटिल्यकोटिनाशी च यत्र रामः प्रकुप्यते ॥
तत्र सर्वे प्रणश्यंति किं तत्कुमारपालकः
sarvaṃ tajjavalitaṃ dṛṣṭvā nagnakṣapaṇakāstadā ||
dhṛtvā kareṇa pātrāṇi nītvā daṃḍāñchubhānapi
||24||सर्वं तज्जवलितं दृष्ट्वा नग्नक्षपणकास्तदा ॥
धृत्वा करेण पात्राणि नीत्वा दंडाञ्छुभानपि
raktakaṃbalikā gṛhya vepamānā muhurmuhuḥ ||
anupānahikāścaiva naṣṭāḥ sarve diśo daśa
||26||रक्तकंबलिका गृह्य वेपमाना मुहुर्मुहुः ॥
अनुपानहिकाश्चैव नष्टाः सर्वे दिशो दश
kolāhalaṃ prakurvāṇāḥ palāyadhvamiti bruvan ||
dāhitā vipramukhyaiśca vayaṃ sarve na saṃśayaḥ
||26||कोलाहलं प्रकुर्वाणाः पलायध्वमिति ब्रुवन् ॥
दाहिता विप्रमुख्यैश्च वयं सर्वे न संशयः
kecicca bhagnapātrāste bhagnadaṃ ṇḍāstathāpare ||
pranaṣṭāśca vivastrāste vītarāgamiti bruvan
||27||केचिच्च भग्नपात्रास्ते भग्नदं ण्डास्तथापरे ॥
प्रनष्टाश्च विवस्त्रास्ते वीतरागमिति ब्रुवन्
arhatameva kecicca palāyanaparāyaṇāḥ ||
tato vāyuḥ samabhavadvahnimāṃdolayanniva
||28||अर्हतमेव केचिच्च पलायनपरायणाः ॥
ततो वायुः समभवद्वह्निमांदोलयन्निव
preṣito vai hanumatā viprāṇāṃ priyakāmyayā ||
dhāvansa nṛpatiḥ paścāditaścetaśca vai tadā
||29||प्रेषितो वै हनुमता विप्राणां प्रियकाम्यया ॥
धावन्स नृपतिः पश्चादितश्चेतश्च वै तदा
padātirekaḥ prarudankva viprā iti jalpakaḥ ||
lokācchrutvā tato rājā gatastatra yato dvijāḥ
||30||पदातिरेकः प्ररुदन्क्व विप्रा इति जल्पकः ॥
लोकाच्छ्रुत्वा ततो राजा गतस्तत्र यतो द्विजाः
gatvā tu sahasā rājangṛhītvā caraṇau tadā ||
viprāṇāṃ nṛpatirbhūmau mūrcchito nyapata ttadā
||31||गत्वा तु सहसा राजन्गृहीत्वा चरणौ तदा ॥
विप्राणां नृपतिर्भूमौ मूर्च्छितो न्यपत त्तदा
uvāca vacanaṃ rājā viprānvinayatatparaḥ ||
japandāśarathiṃ rāmaṃ rāmarāmeti vai punaḥ
||32||उवाच वचनं राजा विप्रान्विनयतत्परः ॥
जपन्दाशरथिं रामं रामरामेति वै पुनः
tasya dāsasya dāsohaṃ rāmasya ca dvija sya ca ||
ajñānatimirāṃdhena jātosmyaṃdho hi saṃprati
||33||तस्य दासस्य दासोहं रामस्य च द्विज स्य च ॥
अज्ञानतिमिरांधेन जातोस्म्यंधो हि संप्रति
aṃjanaṃ ca mayā labdhaṃ rāmanāmamahauṣadham ||
rāmaṃ muktvā hi ye martyā hyanyaṃ deva mupāsate ||
dahyaṃte te'gninā svāminyathāhaṃ mūḍhacetanaḥ
||34||अंजनं च मया लब्धं रामनाममहौषधम् ॥
रामं मुक्त्वा हि ये मर्त्या ह्यन्यं देव मुपासते ॥
दह्यंते तेऽग्निना स्वामिन्यथाहं मूढचेतनः
harirbhāgīrathī viprā viprā bhāgīrathī hariḥ ||
bhāgīrathī harirviprāḥ sāramekaṃ jagattraye
||35||हरिर्भागीरथी विप्रा विप्रा भागीरथी हरिः ॥
भागीरथी हरिर्विप्राः सारमेकं जगत्त्रये
svargasya caitra sopānaṃ viprā bhāgīrathī hariḥ ||
rāmanāmamahārajjvā vaikuṃṭhe yena nīyate
||36||स्वर्गस्य चैत्र सोपानं विप्रा भागीरथी हरिः ॥
रामनाममहारज्ज्वा वैकुंठे येन नीयते
ityevaṃ praṇamanrājā prāṃjalirvākyamabravīt ||
vahniḥ praśāmyatāṃ viprāḥ śāsanaṃ vo dadāmyaham
||37||इत्येवं प्रणमन्राजा प्रांजलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥
वह्निः प्रशाम्यतां विप्राः शासनं वो ददाम्यहम्
dāso'smi sāṃprataṃ viprā na me vāganyathā bhavet ||
yatpāpaṃ brahmahatyāyāḥ para dārābhigāminām
||38||दासोऽस्मि सांप्रतं विप्रा न मे वागन्यथा भवेत् ॥
यत्पापं ब्रह्महत्यायाः पर दाराभिगामिनाम्
yatpāpaṃ madyapānāṃ ca suvarṇasteyināṃ tathā ||
yatpāpaṃ gurughātānāṃ tatpāpaṃ vā bhavenmama
||39||यत्पापं मद्यपानां च सुवर्णस्तेयिनां तथा ॥
यत्पापं गुरुघातानां तत्पापं वा भवेन्मम
yaṃyaṃ ciṃtayate kāmaṃ taṃ taṃ dāsyāmyahaṃ punaḥ ||
viprabhaktiḥ sadā kāryā rāmabhaktistathaiva ca
||40||यंयं चिंतयते कामं तं तं दास्याम्यहं पुनः ॥
विप्रभक्तिः सदा कार्या रामभक्तिस्तथैव च
anyathā karaṇīyaṃ me na kadāci ddvijottamāḥ
||41||अन्यथा करणीयं मे न कदाचि द्द्विजोत्तमाः
vyāsa uvāca
tasminnavasare viprā jātā bhūpa dayālavaḥ ||
anyā yā puṭikā cāsītsā dattā śāpaśāṃtaye
||42||तस्मिन्नवसरे विप्रा जाता भूप दयालवः ॥
अन्या या पुटिका चासीत्सा दत्ता शापशांतये
jīvitaṃ caiva tatsainyaṃ jātaṃ kṣipteṣu romasu ||
diśaḥ prasannāḥ saṃjātāḥ śāṃtā digjanitasvanāḥ
||43||जीवितं चैव तत्सैन्यं जातं क्षिप्तेषु रोमसु ॥
दिशः प्रसन्नाः संजाताः शांता दिग्जनितस्वनाः
prajā svasthā 'bhavattatra harṣanirbharamānasā ||
avatasthe yathāpūrvaṃ putrapautrādikaṃ tathā
||44||प्रजा स्वस्था ऽभवत्तत्र हर्षनिर्भरमानसा ॥
अवतस्थे यथापूर्वं पुत्रपौत्रादिकं तथा
viprājñākāriṇo lokāḥ saṃjātāśca yathā purā ||
viṣṇudharmaṃ parityajya nānyaṃ jānaṃti te vṛṣam
||45||विप्राज्ञाकारिणो लोकाः संजाताश्च यथा पुरा ॥
विष्णुधर्मं परित्यज्य नान्यं जानंति ते वृषम्
navīnaṃ śāsanaṃ kṛtvā pūrvavadvidhipūrvakam ||
niṣkāsitāstu pāṣaṃḍāḥ kṛtaśāstraprayojakāḥ
||46||नवीनं शासनं कृत्वा पूर्ववद्विधिपूर्वकम् ॥
निष्कासितास्तु पाषंडाः कृतशास्त्रप्रयोजकाः
vedabāhyāḥ pranaṣṭāste uttamādhamamadhyamāḥ ||
ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi ye'bhūvangobhujāḥ purā
||47||वेदबाह्याः प्रनष्टास्ते उत्तमाधममध्यमाः ॥
षट्त्रिंशच्च सहस्राणि येऽभूवन्गोभुजाः पुरा
teṣāṃ madhyāttu saṃjātā aḍhavījā vaṇigjanāḥ ||
śuśrūṣārthaṃ brāhmaṇānāṃ rājñā sarve nirūpitāḥ
||48||तेषां मध्यात्तु संजाता अढवीजा वणिग्जनाः ॥
शुश्रूषार्थं ब्राह्मणानां राज्ञा सर्वे निरूपिताः
sadācārāḥ sunipuṇā devabrāhmaṇapūjakāḥ ||
tyaktvā pākhaṇḍamārgaṃ tu viṣṇubhaktiparāstu te
||49||सदाचाराः सुनिपुणा देवब्राह्मणपूजकाः ॥
त्यक्त्वा पाखण्डमार्गं तु विष्णुभक्तिपरास्तु ते
jāhnavītīramāsādya traividyebhyo dadau nṛpaḥ ||
śāsanaṃ tu yadā dattaṃ teṣāṃ vai bhaktipūrvakam
||50||जाह्नवीतीरमासाद्य त्रैविद्येभ्यो ददौ नृपः ॥
शासनं तु यदा दत्तं तेषां वै भक्तिपूर्वकम्
sthānadharmātpracalitā vāḍavāste samāgatāḥ ||
nṛpo vijñāpito vipraistairevaṃ kleśakāribhiḥ
||51||स्थानधर्मात्प्रचलिता वाडवास्ते समागताः ॥
नृपो विज्ञापितो विप्रैस्तैरेवं क्लेशकारिभिः
ye tyaktavāco vipreṃdrāstānniḥsāraya bhūpate ||
parasparaṃ vivādāstu saṃjātā dattavṛttaye
||52||ये त्यक्तवाचो विप्रेंद्रास्तान्निःसारय भूपते ॥
परस्परं विवादास्तु संजाता दत्तवृत्तये
nyāya pradaśanārthaṃ ca kāritāstu sabhāsadaḥ ||
hastākṣareṣu dṛṣṭeṣu pṛthakpṛthakprapāditam
||53||न्याय प्रदशनार्थं च कारितास्तु सभासदः ॥
हस्ताक्षरेषु दृष्टेषु पृथक्पृथक्प्रपादितम्
etacchrutvā tato rājā tulādānaṃ cakāra ha ||
dīyamāne tadā dāne cāturvidyā babhāṣire
||54||एतच्छ्रुत्वा ततो राजा तुलादानं चकार ह ॥
दीयमाने तदा दाने चातुर्विद्या बभाषिरे
asmābhirhāritā jātiḥ kathaṃ kurmaḥ pratigraham ||
nivāritāstu te sarve sthānānmoherakā dvijāḥ
||55||अस्माभिर्हारिता जातिः कथं कुर्मः प्रतिग्रहम् ॥
निवारितास्तु ते सर्वे स्थानान्मोहेरका द्विजाः
daśapaṃca sahasrāṇi vedavedāṃgapāragāḥ ||
tatastena tadā rājanrājñā rāmānuvartinā
||56||दशपंच सहस्राणि वेदवेदांगपारगाः ॥
ततस्तेन तदा राजन्राज्ञा रामानुवर्तिना
āhūtā vāḍavāṃstāstu jñātibhedaṃ cakāra saḥ ||
trayīvidyā vāḍavā ye setubaṃdhaṃ prati prabhum
||57||आहूता वाडवांस्तास्तु ज्ञातिभेदं चकार सः ॥
त्रयीविद्या वाडवा ये सेतुबंधं प्रति प्रभुम्
gatāste vṛttibhājaḥ syurnānye vṛttyabhibhāginaḥ ||
tatra naiva gatā ye vai cāturvidyatvamāgatāḥ
||58||गतास्ते वृत्तिभाजः स्युर्नान्ये वृत्त्यभिभागिनः ॥
तत्र नैव गता ये वै चातुर्विद्यत्वमागताः
vaṇigbhirna ca saṃbaṃdho na vivāhaśca taiḥ saha ||
grāmavṛttau na saṃbaṃdho jñātibhede kṛte sati
||59||वणिग्भिर्न च संबंधो न विवाहश्च तैः सह ॥
ग्रामवृत्तौ न संबंधो ज्ञातिभेदे कृते सति
dvijabhaktiparāḥ śūdrāḥ ye pākhaṃḍairna lopitāḥ ||
jaina dharmātparāvṛttāste gobhūjāstathottamāḥ
||60||द्विजभक्तिपराः शूद्राः ये पाखंडैर्न लोपिताः ॥
जैन धर्मात्परावृत्तास्ते गोभूजास्तथोत्तमाः
ye ca pākhaṃḍaniratā rāmaśāsanalopakāḥ ||
sarve viprāstathā śūdrā pratibaṃdhena yojitāḥ
||61||ये च पाखंडनिरता रामशासनलोपकाः ॥
सर्वे विप्रास्तथा शूद्रा प्रतिबंधेन योजिताः
satyapratijñāṃ kurvāṇāstatrasthāḥ sukhino'bhavan ||
cāturvidyā bahirgrāme rājñā tena nivāsitāḥ
||62||सत्यप्रतिज्ञां कुर्वाणास्तत्रस्थाः सुखिनोऽभवन् ॥
चातुर्विद्या बहिर्ग्रामे राज्ञा तेन निवासिताः
yathā rāmo na kupyeta tathā kāryaṃ mayā dhruvama ||
parāṅmukhā ye rāmasya sanmukhānugatāḥ kila
||63||यथा रामो न कुप्येत तथा कार्यं मया ध्रुवम ॥
पराङ्मुखा ये रामस्य सन्मुखानुगताः किल
cāturvidyāste vijñeyā vṛttibāhyāḥ kṛtāstadā ||
kṛtakṛtyastadā jāto rājā kumārapālakaḥ
||64||चातुर्विद्यास्ते विज्ञेया वृत्तिबाह्याः कृतास्तदा ॥
कृतकृत्यस्तदा जातो राजा कुमारपालकः
viprāṇāṃ purataḥ prāha praśrayeṇa vacastadā ||
grāmavṛttirna me luptā etadvai devanirmitam
||65||विप्राणां पुरतः प्राह प्रश्रयेण वचस्तदा ॥
ग्रामवृत्तिर्न मे लुप्ता एतद्वै देवनिर्मितम्
svayaṃ kṛtāparādhānāṃ doṣo kasya na dīyate ||
yathā vane kāṣṭhavarṣādvahniḥ syāddaivayogataḥ
||66||स्वयं कृतापराधानां दोषो कस्य न दीयते ॥
यथा वने काष्ठवर्षाद्वह्निः स्याद्दैवयोगतः
bhavadbhistu paṇaḥ prokto hyabhijñānasya hetave ||
rāmasya śāsanaṃ kṛtvā vāyuputrasya hetave
||67||भवद्भिस्तु पणः प्रोक्तो ह्यभिज्ञानस्य हेतवे ॥
रामस्य शासनं कृत्वा वायुपुत्रस्य हेतवे
vyāvṛttā vāḍavā yūyaṃ sa doṣaḥ kasya dīyate ||
avasāne hariṃ smṛtvā mahāpāpayuto'pi vā
||68||व्यावृत्ता वाडवा यूयं स दोषः कस्य दीयते ॥
अवसाने हरिं स्मृत्वा महापापयुतोऽपि वा
viṣṇulokaṃ vrajatyāśu saṃśayastu kathaṃ bhavet ||
mahatpuṇyodaye nṝṇāṃ buddhiḥ śreyasi jāyate
||69||विष्णुलोकं व्रजत्याशु संशयस्तु कथं भवेत् ॥
महत्पुण्योदये नॄणां बुद्धिः श्रेयसि जायते
pāpasyodayakāle ca viparītā hi sā bhavet ||
sakṛtpālayate yastu dharmeṇaitajjagattrayam
||70||पापस्योदयकाले च विपरीता हि सा भवेत् ॥
सकृत्पालयते यस्तु धर्मेणैतज्जगत्त्रयम्
yoṃtarātmā ca bhūtānāṃ saṃśayastatra no hitaḥ ||
iṃdrādayo'marāḥ sarve sanakādyāstapodhanāḥ
||71||योंतरात्मा च भूतानां संशयस्तत्र नो हितः ॥
इंद्रादयोऽमराः सर्वे सनकाद्यास्तपोधनाः
muktyarthamarcayaṃtīha saṃśayastatra no hitaḥ ||
sahasranāma tattulyaṃ rāmanāmeti gīyate
||72||मुक्त्यर्थमर्चयंतीह संशयस्तत्र नो हितः ॥
सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनामेति गीयते
tasminnaniścayaṃ kṛtvā kathaṃ siddhirbhavediha ||
mama janmakṛtātpuṇyādabhijñānaṃ dadau hariḥ
||73||तस्मिन्ननिश्चयं कृत्वा कथं सिद्धिर्भवेदिह ॥
मम जन्मकृतात्पुण्यादभिज्ञानं ददौ हरिः
pākhaṃḍādyatkṛtaṃ pāpaṃ mṛṣṭaṃ tadvaḥ praṇāmataḥ ||
prasīdaṃtu bhavaṃtaśca tyaktvā krodhaṃ mamādhunā
||74||पाखंडाद्यत्कृतं पापं मृष्टं तद्वः प्रणामतः ॥
प्रसीदंतु भवंतश्च त्यक्त्वा क्रोधं ममाधुना
brāhmaṇā ūcuḥ
rājandharmo viluptaste prāpitānāṃ tathā punaḥ ||
avaśyaṃ bhāvino bhāvā bhavaṃti mahatāmapi
||75||राजन्धर्मो विलुप्तस्ते प्रापितानां तथा पुनः ॥
अवश्यं भाविनो भावा भवंति महतामपि
nagnatvaṃ nīlakaṇṭhasya mahāhiśayanaṃ hareḥ ||
etaddaivakṛtaṃ sarvaṃ prabhuryaḥ sukhaduḥkhayoḥ
||76||नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः ॥
एतद्दैवकृतं सर्वं प्रभुर्यः सुखदुःखयोः
satyapratijñāstraividyā bhajaṃtu rāmaśāsanam ||
asmākaṃ tu paraṃ dehi sthānaṃ yatra vasāmahe
||77||सत्यप्रतिज्ञास्त्रैविद्या भजंतु रामशासनम् ॥
अस्माकं तु परं देहि स्थानं यत्र वसामहे
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā sukhamicchurdvijanmanām ||
teṣāṃ sthānaṃ tu dattaṃ vai sukhavāsaṃ tu nāmataḥ
||78||तेषां तु वचनं श्रुत्वा सुखमिच्छुर्द्विजन्मनाम् ॥
तेषां स्थानं तु दत्तं वै सुखवासं तु नामतः
hiraṇyaṃ puṣpavāsāṃsi gāvaḥ kāmadughā nṛpa ||
svarṇālaṃkaraṇaṃ sarvaṃ nānāvastucayaṃ tathā
||79||हिरण्यं पुष्पवासांसि गावः कामदुघा नृप ॥
स्वर्णालंकरणं सर्वं नानावस्तुचयं तथा
śraddhayā parayā dattvā mudaṃ lebhe narādhipaḥ ||
trayīvidyāstu te jñeyāḥ sthāpitā ye trimūrtibhiḥ
||80||श्रद्धया परया दत्त्वा मुदं लेभे नराधिपः ॥
त्रयीविद्यास्तु ते ज्ञेयाः स्थापिता ये त्रिमूर्तिभिः
caturthenaiva bhūpena sthāpitāḥ sukhavāsane ||
te babhūburdvijaśreṣṭhāścāturvidyāḥ kalau yuge
||81||चतुर्थेनैव भूपेन स्थापिताः सुखवासने ॥
ते बभूबुर्द्विजश्रेष्ठाश्चातुर्विद्याः कलौ युगे
cāturvidyāśca te sarve dharmāraṇye pratiṣṭhitāḥ ||
vedoktā āśiṣo dattvā tasmai rājñe mahātmane
||82||चातुर्विद्याश्च ते सर्वे धर्मारण्ये प्रतिष्ठिताः ॥
वेदोक्ता आशिषो दत्त्वा तस्मै राज्ञे महात्मने
rathairaśvairuhyamānāḥ kṛtakṛtyā dvijātayaḥ ||
mahatpramodayuktāste prāpurmoherakaṃ mahat
||83||रथैरश्वैरुह्यमानाः कृतकृत्या द्विजातयः ॥
महत्प्रमोदयुक्तास्ते प्रापुर्मोहेरकं महत्
pauṣaśuklatrayodaśyāṃ labdhaṃ śāsanakaṃ dvijaiḥ ||
balipradānaṃ tu kṛtamuddiśya kuladevatām
||84||पौषशुक्लत्रयोदश्यां लब्धं शासनकं द्विजैः ॥
बलिप्रदानं तु कृतमुद्दिश्य कुलदेवताम्
varṣevarṣe prakarttavyaṃ balidānaṃ yathāvidhi ||
kāryaṃ ca maṃgalasnānaṃ puruṣeṇa mahātmanā
||85||वर्षेवर्षे प्रकर्त्तव्यं बलिदानं यथाविधि ॥
कार्यं च मंगलस्नानं पुरुषेण महात्मना
gītaṃ nṛtyaṃ tathā vādyaṃ kurvīta taddine dhuvam ||
tanmāse taddine naiva vṛttināśo bhavedyathā
||86||गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कुर्वीत तद्दिने धुवम् ॥
तन्मासे तद्दिने नैव वृत्तिनाशो भवेद्यथा
daivādatītakāle cetvṛddhirāpadyate yadā ||
tadā prathamataḥ kṛtvā paścādvṛddhirvidhīyate
||87||दैवादतीतकाले चेत्वृद्धिरापद्यते यदा ॥
तदा प्रथमतः कृत्वा पश्चाद्वृद्धिर्विधीयते
ye ca bhinnaprapāprāyāstraividyā moḍhavaṃśajāḥ ||
tathā cāturvedinaśca kurvaṃti gotrapūjanam
||88||ये च भिन्नप्रपाप्रायास्त्रैविद्या मोढवंशजाः ॥
तथा चातुर्वेदिनश्च कुर्वंति गोत्रपूजनम्
varṣamadhye prakurvīta tathā supte janārddane ||
pauṣe ca luptaṃ kṛtvā ca śrautaṃ smārttaṃ karoti yaḥ
||89||वर्षमध्ये प्रकुर्वीत तथा सुप्ते जनार्द्दने ॥
पौषे च लुप्तं कृत्वा च श्रौतं स्मार्त्तं करोति यः
tatra krodhasamāviṣṭā nighnaṃti kuladevatāḥ ||
vivāhotsavakāle ca mauṃjībaṃdhādikarmaṇi
||90||तत्र क्रोधसमाविष्टा निघ्नंति कुलदेवताः ॥
विवाहोत्सवकाले च मौंजीबंधादिकर्मणि
muhūrtaṃ gaṇanāthasya tataḥ prabhṛti śobhanam
||91||मुहूर्तं गणनाथस्य ततः प्रभृति शोभनम्
nirvāsitāstu ye viprā āmarājñā svaśāsanāt ||
paṃcadaśasahasrāṇi yayuste sukhavāsakan
||92||निर्वासितास्तु ये विप्रा आमराज्ञा स्वशासनात् ॥
पंचदशसहस्राणि ययुस्ते सुखवासकन्
paṃcapañcāśato grāmāndadau rāmaḥ purā svayam ||
tatrasthā vaṇijaścaiva teṣāṃ vṛttimakalpayan
||93||पंचपञ्चाशतो ग्रामान्ददौ रामः पुरा स्वयम् ॥
तत्रस्था वणिजश्चैव तेषां वृत्तिमकल्पयन्
aḍālajā māṇḍalīyā gobhūjāśca pavitrakāḥ ||
brāhmaṇānāṃ vṛttidāste brahmasevāsu tatparāḥ
||94||अडालजा माण्डलीया गोभूजाश्च पवित्रकाः ॥
ब्राह्मणानां वृत्तिदास्ते ब्रह्मसेवासु तत्पराः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye brāhmaṇānāṃ śāsanavṛttiprāptivarṇanaṃ nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ || 38 ||