hanumatsamāgamaḥ
nārada uvāca
ataḥ paraṃ kimabhavattanme kathaya suvrata ||
pūrvaṃ ca tadaśeṣeṇa śaṃsa me vadatāmbara
||1||अतः परं किमभवत्तन्मे कथय सुव्रत ॥
पूर्वं च तदशेषेण शंस मे वदताम्बर
sthirībhūtaṃ ca tatsthānaṃ kiyatkālaṃ vadasva me ||
kena vai rakṣyamāṇaṃ ca kasyājñā vartate prabho
||2||स्थिरीभूतं च तत्स्थानं कियत्कालं वदस्व मे ॥
केन वै रक्ष्यमाणं च कस्याज्ञा वर्तते प्रभो
brahmovāca
tretāto dvāparāṃtaṃ ca yāvatkalisamāgamaḥ ||
tāvatsaṃrakṣaṇe caiko hanūmānpavanātmajaḥ
||3||त्रेतातो द्वापरांतं च यावत्कलिसमागमः ॥
तावत्संरक्षणे चैको हनूमान्पवनात्मजः
samartho nānyathā kopi vinā hanumatā suta ||
laṃkā vidhvaṃsitā yena rākṣasāḥ prabalā hatāḥ
||4||समर्थो नान्यथा कोपि विना हनुमता सुत ॥
लंका विध्वंसिता येन राक्षसाः प्रबला हताः
sa eva rakṣate tatra rāmādeśena putraka ||
dvijasyājñā pravarteta śrīmātāyāstathaiva ca
||5||स एव रक्षते तत्र रामादेशेन पुत्रक ॥
द्विजस्याज्ञा प्रवर्तेत श्रीमातायास्तथैव च
dinedine praharṣobhūjjanānāṃ tatra vāsināḥ ||
paṭhaṃti sma dvijāstatra ṛgyujuḥsāmalakṣaṇān
||6||दिनेदिने प्रहर्षोभूज्जनानां तत्र वासिनाः ॥
पठंति स्म द्विजास्तत्र ऋग्युजुःसामलक्षणान्
atharvaṇamapi tatra paṭhaṃti sma divāniśam ||
vedanirghoṣajaḥ śabdastrailokye sacarācare
||7||अथर्वणमपि तत्र पठंति स्म दिवानिशम् ॥
वेदनिर्घोषजः शब्दस्त्रैलोक्ये सचराचरे
utsavāstatra jāyaṃte grāmegrāme purepure ||
nānā yajñāḥ pravartaṃte nānādharmasamāśritāḥ
||8||उत्सवास्तत्र जायंते ग्रामेग्रामे पुरेपुरे ॥
नाना यज्ञाः प्रवर्तंते नानाधर्मसमाश्रिताः
yudhiṣṭhira uvāca
kadāpi tasya sthānasya bhaṃgo jātotha vā na vā ||
daityairjitaṃ kadā sthānamathavā duṣṭarākṣasaiḥ
||9||कदापि तस्य स्थानस्य भंगो जातोथ वा न वा ॥
दैत्यैर्जितं कदा स्थानमथवा दुष्टराक्षसैः
vyāsa uvāca
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā rājandharmajñastvaṃ sadā śuciḥ ||
ādau kaliyuge prāpte yaddattaṃ tacchṛṇuṣva bhoḥ
||10||साधु पृष्टं त्वया राजन्धर्मज्ञस्त्वं सदा शुचिः ॥
आदौ कलियुगे प्राप्ते यद्दत्तं तच्छृणुष्व भोः
lokānāṃ ca hitārthāya kāmāya ca sukhāya ca ||
yajñaṃ ca kathayiṣyāmi tatsarvaṃ śṛṇu bhūpate
||11||लोकानां च हितार्थाय कामाय च सुखाय च ॥
यज्ञं च कथयिष्यामि तत्सर्वं शृणु भूपते
idānīṃ ca kalau prāpta āmo nāmā vabhūva ha ||
kānyakubjādhipaḥ śrīmāndharmajño nītitatparaḥ
||12||इदानीं च कलौ प्राप्त आमो नामा वभूव ह ॥
कान्यकुब्जाधिपः श्रीमान्धर्मज्ञो नीतितत्परः
śāṃto dāṃtaḥ suśīlaśca satyadharmaparāyaṇaḥ ||
dvāparāṃte nṛpaśreṣṭha anāgame() kalau yuge
||13||शांतो दांतः सुशीलश्च सत्यधर्मपरायणः ॥
द्वापरांते नृपश्रेष्ठ अनागमे() कलौ युगे
bhayātkaliviśeṣeṇa adharmasya bhayādibhiḥ ||
sarve devāḥ kṣitiṃ tyaktvā naimiṣāraṇyamāśritāḥ
||14||भयात्कलिविशेषेण अधर्मस्य भयादिभिः ॥
सर्वे देवाः क्षितिं त्यक्त्वा नैमिषारण्यमाश्रिताः
rāmopi setubaṃdhaṃ hi sasahāyo gato nṛpa
||15||रामोपि सेतुबंधं हि ससहायो गतो नृप
yudhiṣṭhira uvāca
kīdṛśaṃ hi kalau prāpte bhayaṃ loke sudustaram ||
yasminsuraiḥ parityaktā ratnagarbhā vasundharā
||16||कीदृशं हि कलौ प्राप्ते भयं लोके सुदुस्तरम् ॥
यस्मिन्सुरैः परित्यक्ता रत्नगर्भा वसुन्धरा
vyāsa uvāca
śṛṇuṣva kalidharmāstvaṃ bhaviṣyaṃti yathā nṛpa ||
asatyavādino lokāḥ sādhunindāparāyaṇāḥ
||17||शृणुष्व कलिधर्मास्त्वं भविष्यंति यथा नृप ॥
असत्यवादिनो लोकाः साधुनिन्दापरायणाः
dasyukarmaratāḥ sarve pitṛbhaktivivarjitāḥ ||
svagotradārābhiratā laulyadhyānaparāyaṇāḥ
||18||दस्युकर्मरताः सर्वे पितृभक्तिविवर्जिताः ॥
स्वगोत्रदाराभिरता लौल्यध्यानपरायणाः
brahmavidveṣiṇaḥ sarve parasparavirodhinaḥ ||
śaraṇāgatahaṃtāro bhaviṣyaṃti kalau yuge
||19||ब्रह्मविद्वेषिणः सर्वे परस्परविरोधिनः ॥
शरणागतहंतारो भविष्यंति कलौ युगे
vaiśyācāraratā viprā vedabhraṣṭāśca māninaḥ ||
bhaviṣyaṃti kalau prāpte saṃdhyālopakarā dvijāḥ
||20||वैश्याचाररता विप्रा वेदभ्रष्टाश्च मानिनः ॥
भविष्यंति कलौ प्राप्ते संध्यालोपकरा द्विजाः
śāṃtau śūrā bhaye dīnāḥ śrāddhatarpaṇavarjitāḥ ||
asurācāraniratā viṣṇubhaktivivarjitāḥ
||21||शांतौ शूरा भये दीनाः श्राद्धतर्पणवर्जिताः ॥
असुराचारनिरता विष्णुभक्तिविवर्जिताः
paravittābhilāṣāśca utkoca grahaṇe ratāḥ ||
asnātabhojino viprāḥ kṣatriyā raṇavarjitāḥ
||22||परवित्ताभिलाषाश्च उत्कोच ग्रहणे रताः ॥
अस्नातभोजिनो विप्राः क्षत्रिया रणवर्जिताः
bhaviṣyaṃti kalau prāpte malinā duṣṭavṛttayaḥ ||
madyapānaratāḥ sarvepyayā jyānāṃ hi yājakāḥ
||23||भविष्यंति कलौ प्राप्ते मलिना दुष्टवृत्तयः ॥
मद्यपानरताः सर्वेप्यया ज्यानां हि याजकाः
bhartṛdveṣakarā rāmāḥ pitṛdveṣakarāḥ sutāḥ ||
bhrātṛdveṣakarāḥ kṣudrā bhaviṣyaṃti kalau yuge
||24||भर्तृद्वेषकरा रामाः पितृद्वेषकराः सुताः ॥
भ्रातृद्वेषकराः क्षुद्रा भविष्यंति कलौ युगे
gavyavikrayiṇaste vai brāhmaṇā vittatatparāḥ ||
gāvo dugdhaṃ na duhyaṃte saṃprāpte hi kalau yuge
||25||गव्यविक्रयिणस्ते वै ब्राह्मणा वित्ततत्पराः ॥
गावो दुग्धं न दुह्यंते संप्राप्ते हि कलौ युगे
phalaṃte naiva vṛkṣāśca kadācidapi bhārata ||
kanyāvikraya karttāro gojāvikrayakārakāḥ
||26||फलंते नैव वृक्षाश्च कदाचिदपि भारत ॥
कन्याविक्रय कर्त्तारो गोजाविक्रयकारकाः
viṣavikrayakarttāro rasavikrayakārakāḥ ||
vedavikrayakarttāro bhaviṣyaṃti kalau yuge
||27||विषविक्रयकर्त्तारो रसविक्रयकारकाः ॥
वेदविक्रयकर्त्तारो भविष्यंति कलौ युगे
nārī garbhaṃ samādhatte hāyanaikādaśena hi ||
ekādaśyupavāsasya viratāḥ sarvato janāḥ
||28||नारी गर्भं समाधत्ते हायनैकादशेन हि ॥
एकादश्युपवासस्य विरताः सर्वतो जनाः
na tīrthasevanaratā bhaviṣyaṃti ca vāḍavāḥ ||
bahvāhārā bhaviṣyaṃti bahunidrāsamākulāḥ
||29||न तीर्थसेवनरता भविष्यंति च वाडवाः ॥
बह्वाहारा भविष्यंति बहुनिद्रासमाकुलाः
jihmavṛttiparāḥ sarve vedaniṃdāparāyaṇāḥ ||
yatiniṃdāparāścaiva cchadmakārāḥ parasparam
||30||जिह्मवृत्तिपराः सर्वे वेदनिंदापरायणाः ॥
यतिनिंदापराश्चैव च्छद्मकाराः परस्परम्
sparśadoṣabhayaṃ naiva bhaviṣyati kalau yuge ||
kṣatriyā rājyahīnāśca mleccho rājā bhaviṣyati
||31||स्पर्शदोषभयं नैव भविष्यति कलौ युगे ॥
क्षत्रिया राज्यहीनाश्च म्लेच्छो राजा भविष्यति
viśvāsaghātinaḥ sarve gurudroharatāstathā ||
mitradroharatā rājañchiśnodaraparāyaṇāḥ
||32||विश्वासघातिनः सर्वे गुरुद्रोहरतास्तथा ॥
मित्रद्रोहरता राजञ्छिश्नोदरपरायणाः
ekavarṇā bhaviṣyaṃti varṇāścatvāra eva ca ||
kalau prāpte mahārāja nānyathā vacanaṃ mama
||33||एकवर्णा भविष्यंति वर्णाश्चत्वार एव च ॥
कलौ प्राप्ते महाराज नान्यथा वचनं मम
etacchrutvā guroreva kānyakubjādhipo balī ||
rājyaṃ prakurute tatra āmo nāmnā hi bhūtale
||34||एतच्छ्रुत्वा गुरोरेव कान्यकुब्जाधिपो बली ॥
राज्यं प्रकुरुते तत्र आमो नाम्ना हि भूतले
sārvabhaumatvamāpannaḥ prajāpālanatatparaḥ ||
prajānāṃ kalinā tatra pāpe buddhirajāyata
||35||सार्वभौमत्वमापन्नः प्रजापालनतत्परः ॥
प्रजानां कलिना तत्र पापे बुद्धिरजायत
vaiṣṇavaṃ dharmamutsajya vauddhadharmamupāgatāḥ ||
prajāstamanuvartinyaḥ kṣapaṇaiḥ pratibodhitāḥ
||36||वैष्णवं धर्ममुत्सज्य वौद्धधर्ममुपागताः ॥
प्रजास्तमनुवर्तिन्यः क्षपणैः प्रतिबोधिताः
tasya rājño mahādevī māmānāmnyativiśrutā ||
garbhaṃ dadhāra sā rājño sarvalakṣaṇasaṃyutā
||37||तस्य राज्ञो महादेवी मामानाम्न्यतिविश्रुता ॥
गर्भं दधार सा राज्ञो सर्वलक्षणसंयुता
saṃpūrṇe daśame māsi jātā tasyāḥ surūpiṇī ||
duhitā samaye rājñyāḥ pūrṇacandranibhānanā
||38||संपूर्णे दशमे मासि जाता तस्याः सुरूपिणी ॥
दुहिता समये राज्ञ्याः पूर्णचन्द्रनिभानना
ratnagaṃgeti nāmnā sā maṇimāṇikyabhūṣitā ||
ekadā daivayogena deśāṃtarādupāgataḥ
||39||रत्नगंगेति नाम्ना सा मणिमाणिक्यभूषिता ॥
एकदा दैवयोगेन देशांतरादुपागतः
nāmnā caiveṃdrasūrirvai deśesminkānyakubjake ||
ṣoḍaśābdā ca sā kanyā nopanītā nṛpātmajā
||40||नाम्ना चैवेंद्रसूरिर्वै देशेस्मिन्कान्यकुब्जके ॥
षोडशाब्दा च सा कन्या नोपनीता नृपात्मजा
dāsyāṃtareṇa militā indrasūriśca jīvikaḥ ||
śābarīṃ maṃtravidyāṃ ca kathayāmāsa bhārata
||41||दास्यांतरेण मिलिता इन्द्रसूरिश्च जीविकः ॥
शाबरीं मंत्रविद्यां च कथयामास भारत
ekacittābhavatsā tu śūlikarmavimohitā ||
tataḥ sā mohamāpannā tattadvākyaparāyaṇā
||42||एकचित्ताभवत्सा तु शूलिकर्मविमोहिता ॥
ततः सा मोहमापन्ना तत्तद्वाक्यपरायणा
kṣapaṇairbodhitā vatsa jainadharmaparāyaṇā ||
brahmāvartādhipataye kuṃbhīpālāya dhīmate
||43||क्षपणैर्बोधिता वत्स जैनधर्मपरायणा ॥
ब्रह्मावर्ताधिपतये कुंभीपालाय धीमते
ratnagaṃgāṃ mahādevīṃ dadau tāmiti vikramī ||
moherekaṃ dadau tasmai vivāhe daivamohitaḥ
||44||रत्नगंगां महादेवीं ददौ तामिति विक्रमी ॥
मोहेरेकं ददौ तस्मै विवाहे दैवमोहितः
dharmāraṇyaṃ samāgatya rājadhānī kṛtā tadā ||
devāṃśca sthāpayāmāsa jainadharmapraṇītakān
||45||धर्मारण्यं समागत्य राजधानी कृता तदा ॥
देवांश्च स्थापयामास जैनधर्मप्रणीतकान्
sarve varṇāstathābhūtā jaina dharmasamāśritāḥ ||
brāhmaṇā naiva pūjyaṃte na ca śāṃtikapauṣṭikam
||46||सर्वे वर्णास्तथाभूता जैन धर्मसमाश्रिताः ॥
ब्राह्मणा नैव पूज्यंते न च शांतिकपौष्टिकम्
na dadāti kadā dānamevaṃ kālaḥ pravartate ||
labdhaśāsanakā viprā luptasvāmyā aharniśam
||47||न ददाति कदा दानमेवं कालः प्रवर्तते ॥
लब्धशासनका विप्रा लुप्तस्वाम्या अहर्निशम्
samākulitacittāste nṛpamāmaṃ samāyayuḥ ||
kānyakubjasthitaṃ śūraṃ pākhaṇḍaiḥ pariveṣṭitam
||48||समाकुलितचित्तास्ते नृपमामं समाययुः ॥
कान्यकुब्जस्थितं शूरं पाखण्डैः परिवेष्टितम्
kānyakubjapuraṃ prāpya katibhirvāsarairnṛpa ||
gaṃgopakaṇṭhe nyavasañchrāṃtāste moḍhavāḍavāḥ
||49||कान्यकुब्जपुरं प्राप्य कतिभिर्वासरैर्नृप ॥
गंगोपकण्ठे न्यवसञ्छ्रांतास्ते मोढवाडवाः
cāraiśca kathitāste ca nṛpasyāgre samāgatāḥ ||
prātarākāritā viprā āgatā nṛpasaṃsadi
||50||चारैश्च कथितास्ते च नृपस्याग्रे समागताः ॥
प्रातराकारिता विप्रा आगता नृपसंसदि
pratyutthānābhivādādīnna cakre sādaraṃ nṛpaḥ ||
tiṣṭhato brāhmaṇānsarvānparyapṛcchadasau tataḥ
||51||प्रत्युत्थानाभिवादादीन्न चक्रे सादरं नृपः ॥
तिष्ठतो ब्राह्मणान्सर्वान्पर्यपृच्छदसौ ततः
kimarthamāgatā viprāḥ kiṃsvitkāryaṃ bruvaṃtu tat
||52||किमर्थमागता विप्राः किंस्वित्कार्यं ब्रुवंतु तत्
viprā ūcuḥ
dharmāraṇyādihāyātāstvatsamīpaṃ narādhipa ||
rājaṃstava sutāyāstu bhartā kumārapālakaḥ
||53||धर्मारण्यादिहायातास्त्वत्समीपं नराधिप ॥
राजंस्तव सुतायास्तु भर्ता कुमारपालकः
tena praluptaṃ viprāṇāṃ śāsanaṃ mahadadbhutam ||
vartatā jainadharmeṇa preriteneṃdrasūriṇā
||54||तेन प्रलुप्तं विप्राणां शासनं महदद्भुतम् ॥
वर्तता जैनधर्मेण प्रेरितेनेंद्रसूरिणा
rājovāca
kena vai sthāpitā yūyamasminmoherake pure ||
etaddhi vāḍavāḥ sarvaṃ brūta vṛttaṃ yathātatham
||55||केन वै स्थापिता यूयमस्मिन्मोहेरके पुरे ॥
एतद्धि वाडवाः सर्वं ब्रूत वृत्तं यथातथम्
viprā ūcuḥ
kājeśaiḥ sthāpitāḥ pūrvaṃ dharmarājena dhīmatā ||
kṛtā cātra śubhe sthāne rāmeṇa ca tataḥ purī
||56||काजेशैः स्थापिताः पूर्वं धर्मराजेन धीमता ॥
कृता चात्र शुभे स्थाने रामेण च ततः पुरी
śāsanaṃ rāmacaṃdrasya dṛṣṭvā'nyaiścaiva rājabhiḥ ||
pālitaṃ dharmato hyatra śāsanaṃ nṛpasattama
||57||शासनं रामचंद्रस्य दृष्ट्वाऽन्यैश्चैव राजभिः ॥
पालितं धर्मतो ह्यत्र शासनं नृपसत्तम
idānīṃ tava jāmātā viprānpālayate na hi ||
tacchrutvā vipravākyaṃ tu rājā viprānathābravīt
||58||इदानीं तव जामाता विप्रान्पालयते न हि ॥
तच्छ्रुत्वा विप्रवाक्यं तु राजा विप्रानथाब्रवीत्
yāṃtu śīghraṃ hi bho viprāḥ kathayaṃtu mamājñayā ||
rājñe kumārapālāya dehi tvaṃ brāhmaṇālayam
||59||यांतु शीघ्रं हि भो विप्राः कथयंतु ममाज्ञया ॥
राज्ञे कुमारपालाय देहि त्वं ब्राह्मणालयम्
śrutvā vākyaṃ tato viprāḥ paraṃ harṣamupāgatāḥ ||
jagmustato'timuditā vākyaṃ tatra niveditam
||60||श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्राः परं हर्षमुपागताः ॥
जग्मुस्ततोऽतिमुदिता वाक्यं तत्र निवेदितम्
śvaśurasya vacaḥ śrutvā rājā vacanamabravīt ||
kumārapāla uvāca ||
rāmasya śāsanaṃ viprāḥ pālayiṣyāmyahaṃ nahi
||61||श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् ॥
कुमारपाल उवाच ॥
रामस्य शासनं विप्राः पालयिष्याम्यहं नहि
tyajāmi brāhmaṇānyajñe paśuhiṃsāparāyaṇān ||
tasmāddhi hiṃsakānāṃ tu na me bhaktirbhaveddvijāḥ
||62||त्यजामि ब्राह्मणान्यज्ञे पशुहिंसापरायणान् ॥
तस्माद्धि हिंसकानां तु न मे भक्तिर्भवेद्द्विजाः
brāhmaṇā ūcuḥ
kathaṃ pākhaṃḍadharmeṇa luptaśāsanako bhavān ||
pālayasva nṛpaśreṣṭha mā sma pāpe manaḥ kṛthāḥ
||63||कथं पाखंडधर्मेण लुप्तशासनको भवान् ॥
पालयस्व नृपश्रेष्ठ मा स्म पापे मनः कृथाः
rājovāca
ahiṃsā paramo dharmo ahiṃsā ca paraṃ tapaḥ ||
ahiṃsā paramaṃ jñānamahiṃsā paramaṃ phalam
||64||अहिंसा परमो धर्मो अहिंसा च परं तपः ॥
अहिंसा परमं ज्ञानमहिंसा परमं फलम्
tṛṇeṣu caiva vṛkṣeṣu pataṃgeṣu nareṣu ca ||
kīṭeṣu matkuṇādyeṣu ajāśveṣu gajeṣu ca
||65||तृणेषु चैव वृक्षेषु पतंगेषु नरेषु च ॥
कीटेषु मत्कुणाद्येषु अजाश्वेषु गजेषु च
lūtāsu caiva sarpeṣu mahiṣyādiṣu vai tathā ||
jaṃtavaḥ sadṛśā viprāḥ sūkṣmeṣu ca mahatsu ca
||66||लूतासु चैव सर्पेषु महिष्यादिषु वै तथा ॥
जंतवः सदृशा विप्राः सूक्ष्मेषु च महत्सु च
kathaṃ yūyaṃ pravartadhve viprā hiṃsāparāyaṇāḥ ||
tacchrutvā vajratulyaṃ hi vacanaṃ ca dvijottamāḥ
||67||कथं यूयं प्रवर्तध्वे विप्रा हिंसापरायणाः ॥
तच्छ्रुत्वा वज्रतुल्यं हि वचनं च द्विजोत्तमाः
pratyūcurvāḍavāḥ sarve krodharaktekṣaṇā dṛśā
||68||प्रत्यूचुर्वाडवाः सर्वे क्रोधरक्तेक्षणा दृशा
brāhmaṇā ūcuḥ
ahiṃsā paramo dharmaḥ satyametattvayoditam ||
paraṃ tathāpi dharmo'sti śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ
||69||अहिंसा परमो धर्मः सत्यमेतत्त्वयोदितम् ॥
परं तथापि धर्मोऽस्ति शृणुष्वैकाग्रमानसः
yā vedavihitā hiṃsā sā na hiṃseti nirṇayaḥ ||
śastreṇāhanyate yacca pīḍā jaṃtuṣu jāyate
||70||या वेदविहिता हिंसा सा न हिंसेति निर्णयः ॥
शस्त्रेणाहन्यते यच्च पीडा जंतुषु जायते
sa evādharma evāsti loke dharmavidāṃ vara ||
vedamaṃtraivihanyaṃte vinā śastreṇa jaṃtavaḥ
||71||स एवाधर्म एवास्ति लोके धर्मविदां वर ॥
वेदमंत्रैविहन्यंते विना शस्त्रेण जंतवः
jaṃtupīḍākarā naiva sā hiṃsā sukhadāyinī ||
paropakāraḥ puṇyāya pāpāya parapīḍanam
||72||जंतुपीडाकरा नैव सा हिंसा सुखदायिनी ॥
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्
vedoditāṃ vidhāyāpi hiṃsāṃ pāpairna lipyate ||
viprāṇāṃ vacanaṃ śrutvā punarvacanamabravīt
||73||वेदोदितां विधायापि हिंसां पापैर्न लिप्यते ॥
विप्राणां वचनं श्रुत्वा पुनर्वचनमब्रवीत्
rājovāca
brahmādīnāṃ paraṃ kṣetraṃ dharmāraṇyamanuttamam ||
brahmaviṣṇu maheśādyā nedānīmatra saṃti te
||74||ब्रह्मादीनां परं क्षेत्रं धर्मारण्यमनुत्तमम् ॥
ब्रह्मविष्णु महेशाद्या नेदानीमत्र संति ते
na dharmo vidyate vātra ukto rāmaḥ sa mānuṣaḥ ||
kva vāpi laṃbapucho'sau yo mukto rakṣaṇāya vaḥ
||75||न धर्मो विद्यते वात्र उक्तो रामः स मानुषः ॥
क्व वापि लंबपुछोऽसौ यो मुक्तो रक्षणाय वः
śāsanaṃ cenna dṛṣṭaṃ vo naiva tatpālayāmyaham ||
dvijāḥ kopasamāviṣṭā daduḥ pratyuttaraṃ tadā
||76||शासनं चेन्न दृष्टं वो नैव तत्पालयाम्यहम् ॥
द्विजाः कोपसमाविष्टा ददुः प्रत्युत्तरं तदा
dvijā ūcuḥ
re mūḍha tvaṃ kathaṃ vettha bhāṣase madalolupaḥ ||
sa daityānāṃ vināśāya dharmasaṃrakṣaṇāya ca
||77||रे मूढ त्वं कथं वेत्थ भाषसे मदलोलुपः ॥
स दैत्यानां विनाशाय धर्मसंरक्षणाय च
rāmaścaturbhujaḥ sākṣānmānuṣatvaṃ gato bhuvi ||
agatīnāṃ ca gatidaḥ sa vai dharmaparāyaṇaḥ ||
dayāluśca kṛpāluśca jaṃtūnāṃ paripālakaḥ
||78||रामश्चतुर्भुजः साक्षान्मानुषत्वं गतो भुवि ॥
अगतीनां च गतिदः स वै धर्मपरायणः ॥
दयालुश्च कृपालुश्च जंतूनां परिपालकः
rājovāca
kuto'dya varttate rāmaḥ kuto vai vāyunaṃdanaḥ ||
bhraṣṭābhramiva te sarve kva rāmo hanumāniti
||79||कुतोऽद्य वर्त्तते रामः कुतो वै वायुनंदनः ॥
भ्रष्टाभ्रमिव ते सर्वे क्व रामो हनुमानिति
paraṃtu rāmo hanumānyadi vartteta sarvataḥ ||
idānīṃ viprasāhāyya āgamiṣyati me matiḥ
||80||परंतु रामो हनुमान्यदि वर्त्तेत सर्वतः ॥
इदानीं विप्रसाहाय्य आगमिष्यति मे मतिः
darśayadhvaṃ hanūmaṃtaṃ rāmaṃ vā lakṣmaṇaṃ tathā ||
yadyasti pratyayaḥ kaścitsa no viprāḥ pradarśyatām
||81||दर्शयध्वं हनूमंतं रामं वा लक्ष्मणं तथा ॥
यद्यस्ति प्रत्ययः कश्चित्स नो विप्राः प्रदर्श्यताम्
uktaṃ tai rāmadevena dūtaṃ kṛtvāṃjanīsutam ||
catuścatvāriṃśadadhikaṃ dattaṃ grāmaśataṃ nṛpa
||62||उक्तं तै रामदेवेन दूतं कृत्वांजनीसुतम् ॥
चतुश्चत्वारिंशदधिकं दत्तं ग्रामशतं नृप
punarāgatya sthāne'smindattā grāmāstrayodaśa ||
kāśyapyāṃ caiva gaṃgāyāṃ mahādānāni ṣoḍaśa
||83||पुनरागत्य स्थानेऽस्मिन्दत्ता ग्रामास्त्रयोदश ॥
काश्यप्यां चैव गंगायां महादानानि षोडश
dattāni vipramukhyebhyo dattā grāmāḥ suśobhanāḥ ||
punaḥ saṃkalpitā vīra ṣaṭpaṃcāśakasaṃkhyayā
||84||दत्तानि विप्रमुख्येभ्यो दत्ता ग्रामाः सुशोभनाः ॥
पुनः संकल्पिता वीर षट्पंचाशकसंख्यया
ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi gobhujā jajñire varāḥ ||
sapādalakṣā vaṇijo dattā māṃḍalikābhidhāḥ
||85||षट्त्रिंशच्च सहस्राणि गोभुजा जज्ञिरे वराः ॥
सपादलक्षा वणिजो दत्ता मांडलिकाभिधाः
tenoktaṃ vāḍavāḥ sarve darśayadhvaṃ hi mārutim ||
yasyābhijñānamātreṇa sthitiṃ pūrvāṃ dadāmyaham
||86||तेनोक्तं वाडवाः सर्वे दर्शयध्वं हि मारुतिम् ॥
यस्याभिज्ञानमात्रेण स्थितिं पूर्वां ददाम्यहम्
vipravākyaṃ kariṣyāmi pratyayo darśyate yadi ||
tataḥ sarve bhaviṣyaṃti vedadharmaparāyaṇāḥ
||87||विप्रवाक्यं करिष्यामि प्रत्ययो दर्श्यते यदि ॥
ततः सर्वे भविष्यंति वेदधर्मपरायणाः
anyathā jainadharmeṇa varttayadhvaṃ hi sarvaśaḥ ||
nṛpavākyaṃ tu te śrutvā svesve sthāne samāgatāḥ
||88||अन्यथा जैनधर्मेण वर्त्तयध्वं हि सर्वशः ॥
नृपवाक्यं तु ते श्रुत्वा स्वेस्वे स्थाने समागताः
vāḍavaḥ khinnamanasaḥ krodhenāṃdhīkṛtā bhuvi ||
niśvāsānmuṃcamānāste hāheti pravadaṃti ca
||89||वाडवः खिन्नमनसः क्रोधेनांधीकृता भुवि ॥
निश्वासान्मुंचमानास्ते हाहेति प्रवदंति च
daṃtānprāgharṣayansarvānnyapīḍaṃśca karaiḥ karān ||
parasparaṃ bhāṣamāṇāḥ kathaṃ kurmo vayaṃ tvitaḥ
||90||दंतान्प्राघर्षयन्सर्वान्न्यपीडंश्च करैः करान् ॥
परस्परं भाषमाणाः कथं कुर्मो वयं त्वितः
militvā vāḍavāḥ sarve cakruste maṃtramuttamam ||
rāmavākyaṃ hṛdi dhyātvā dhyātvā caivāṃjanīsutam
||91||मिलित्वा वाडवाः सर्वे चक्रुस्ते मंत्रमुत्तमम् ॥
रामवाक्यं हृदि ध्यात्वा ध्यात्वा चैवांजनीसुतम्
dvijamelāpakaṃ cakrurbālā vṛddhatamā api ||
teṣāṃ vṛddhatamo vipro vākyamūce śubhaṃ tadā
||92||द्विजमेलापकं चक्रुर्बाला वृद्धतमा अपि ॥
तेषां वृद्धतमो विप्रो वाक्यमूचे शुभं तदा
catuḥṣaṣṭiśca gotrāṇāmasmākaṃ ye dvisaptatiḥ ||
svasvagotrasyāvaṭaṃkā ekagrāmābhibhāṣiṇaḥ
||93||चतुःषष्टिश्च गोत्राणामस्माकं ये द्विसप्ततिः ॥
स्वस्वगोत्रस्यावटंका एकग्रामाभिभाषिणः
prayātu svasvavargasya eko hyeko dvijaḥ sudhīḥ ||
rāmeśvaraṃ setu baṃdhaṃ hanūmāṃstatra vidyate
||94||प्रयातु स्वस्ववर्गस्य एको ह्येको द्विजः सुधीः ॥
रामेश्वरं सेतु बंधं हनूमांस्तत्र विद्यते
sarve prayāṃtu tatraiva rāmapārśve nirāmayāḥ ||
nirāhārā jitakrodhā māyayā varjitāḥ punaḥ
||95||सर्वे प्रयांतु तत्रैव रामपार्श्वे निरामयाः ॥
निराहारा जितक्रोधा मायया वर्जिताः पुनः
ekāgramānasāḥ sarve stutvā dhyātvā japaṃtu tam ||
tato dāśarathī rāmo dayāṃ kṛtvā dvijanmasu
||96||एकाग्रमानसाः सर्वे स्तुत्वा ध्यात्वा जपंतु तम् ॥
ततो दाशरथी रामो दयां कृत्वा द्विजन्मसु
śāsanaṃ ca pradāsyati acalaṃ ca yugeyuge ||
mahatā tapasā tuṣṭaḥ pradāsyati samīhitam
||97||शासनं च प्रदास्यति अचलं च युगेयुगे ॥
महता तपसा तुष्टः प्रदास्यति समीहितम्
yasya vargasya yo vipro na prayāsyati tatra vai ||
sa ca vargātparityājyaḥ sthānadharmānna saṃśayaḥ
||98||यस्य वर्गस्य यो विप्रो न प्रयास्यति तत्र वै ॥
स च वर्गात्परित्याज्यः स्थानधर्मान्न संशयः
vaṇigvṛtte na saṃbaṃdhe na vivāhe kadācana ||
grāmavṛtte na saṃbaṃdhaḥ sarvasthāne bahiṣkṛtāḥ
||99||वणिग्वृत्ते न संबंधे न विवाहे कदाचन ॥
ग्रामवृत्ते न संबंधः सर्वस्थाने बहिष्कृताः
sabhāvākyaṃ ca tacchrutvā tanmadhye vāḍavaḥ śuciḥ ||
vāgmī dakṣaḥ suśabdaśca triravaiḥ śrāvayandvijān
||100||सभावाक्यं च तच्छ्रुत्वा तन्मध्ये वाडवः शुचिः ॥
वाग्मी दक्षः सुशब्दश्च त्रिरवैः श्रावयन्द्विजान्
prativākyaṃ dattatālaṃ tiṣṭhannetadvaco'bravīt ||
asatyavādināṃ yacca pātakaṃ pariniṃdake ||
paradārābhigamane paradroharate nare
||1||प्रतिवाक्यं दत्ततालं तिष्ठन्नेतद्वचोऽब्रवीत् ॥
असत्यवादिनां यच्च पातकं परिनिंदके ॥
परदाराभिगमने परद्रोहरते नरे
madyapeṣu ca yatpāpaṃ yatpāpaṃ hemahāriṣu ||
tatpāpaṃ ca bhavettasya gamane yaḥ parāṅmukhaḥ ||
atha kiṃ bahunoktena yāṃtu satyaṃ dvijottamāḥ
||2||मद्यपेषु च यत्पापं यत्पापं हेमहारिषु ॥
तत्पापं च भवेत्तस्य गमने यः पराङ्मुखः ॥
अथ किं बहुनोक्तेन यांतु सत्यं द्विजोत्तमाः
tacchrutvā dāruṇaṃ vākyaṃ gamanāya mano dadhe ||
gacchatastāndvijāñchrutvā rājā kumārapālakaḥ
||3||तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं गमनाय मनो दधे ॥
गच्छतस्तान्द्विजाञ्छ्रुत्वा राजा कुमारपालकः
samāhūya kṛṣeḥ karma bhikṣāṭanamathāpi vā ||
nānāgotrebhyo brāhmaṇebhyaḥ prāpayiṣye na saṃśayaḥ
||4||समाहूय कृषेः कर्म भिक्षाटनमथापि वा ॥
नानागोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः प्रापयिष्ये न संशयः
tacchrutvā vyathitāḥ sarve kiṃ bhaviṣyatyataḥ param ||
tathā trīṇi sahasrāṇi prabaṃdhaṃ cakrire tadā
||5||तच्छ्रुत्वा व्यथिताः सर्वे किं भविष्यत्यतः परम् ॥
तथा त्रीणि सहस्राणि प्रबंधं चक्रिरे तदा
gamiṣyāmo vayaṃ sarve rāmaṃ prati na saṃśayaḥ ||
hastākṣarapradānaṃ vai anyonyaṃ tu kṛtaṃ dvijaiḥ
||6||गमिष्यामो वयं सर्वे रामं प्रति न संशयः ॥
हस्ताक्षरप्रदानं वै अन्योन्यं तु कृतं द्विजैः
kṛtāṃjalipuṭā viprā vākyametadathābruvan ||
naśyate'tra trayī vidyā trayīmūrtiḥ prakupyati
||7||कृतांजलिपुटा विप्रा वाक्यमेतदथाब्रुवन् ॥
नश्यतेऽत्र त्रयी विद्या त्रयीमूर्तिः प्रकुप्यति
tasmāttatraiva gaṃtavyamaṣṭādaśasahasrakaiḥ ||
tataḥ sa vaṇijaḥ sarvānsamāhūya ca gobhujān
||8||तस्मात्तत्रैव गंतव्यमष्टादशसहस्रकैः ॥
ततः स वणिजः सर्वान्समाहूय च गोभुजान्
vākyamūce nṛpaśreṣṭho vārayadhvaṃ dvijāniti
||9||वाक्यमूचे नृपश्रेष्ठो वारयध्वं द्विजानिति
vyāsa uvāca
na jainadharme ye liptā gobhujā vaṇiguttamāḥ ||
vṛttibhaṃgabhayāttatra maunameva samācaran
||110||न जैनधर्मे ये लिप्ता गोभुजा वणिगुत्तमाः ॥
वृत्तिभंगभयात्तत्र मौनमेव समाचरन्
vārayāma kathaṃ viprānvahnirūpāndahaṃti te ||
śāpāgninā narapate dvijā mṛtyuparāyaṇāḥ
||11||वारयाम कथं विप्रान्वह्निरूपान्दहंति ते ॥
शापाग्निना नरपते द्विजा मृत्युपरायणाः
aḍālayeṣu ye jātāḥ śūdrā āhūya tānnṛpaḥ ||
nivāryaṃtāmiti prāha vāḍavā gamanodyatāḥ
||12||अडालयेषु ये जाताः शूद्रा आहूय तान्नृपः ॥
निवार्यंतामिति प्राह वाडवा गमनोद्यताः
teṣāṃ madhye katipayā jainadharmasamāśritāḥ ||
gatā vāḍavapuṃjeṣu rājādeśānnivāraṇe
||13||तेषां मध्ये कतिपया जैनधर्मसमाश्रिताः ॥
गता वाडवपुंजेषु राजादेशान्निवारणे
kecicchrūdrā ūcuḥ
kva rāmo lakṣmaṇopetaḥ kva ca vāyusuto balī ||
vartamānena kālena vaktavyaṃ dvijasattamāḥ
||14||क्व रामो लक्ष्मणोपेतः क्व च वायुसुतो बली ॥
वर्तमानेन कालेन वक्तव्यं द्विजसत्तमाः
vyāghrasiṃhākule durge vane vanagajāśrite ||
parityajya priyānprāṇānputrāndārānniketanān
||15||व्याघ्रसिंहाकुले दुर्गे वने वनगजाश्रिते ॥
परित्यज्य प्रियान्प्राणान्पुत्रान्दारान्निकेतनान्
kimarthaṃ gamyate viprā rājye vai duṣṭaśāsane ||
tacchrutvā vāḍavāḥ kecidvākyena manasā'smaran
||16||किमर्थं गम्यते विप्रा राज्ये वै दुष्टशासने ॥
तच्छ्रुत्वा वाडवाः केचिद्वाक्येन मनसाऽस्मरन्
paṃcadaśasahasrāste vāḍavā nṛpasattamāt ||
bhayāllobhācca dānācca tatsarvaṃ bhavatāmiti
||17||पंचदशसहस्रास्ते वाडवा नृपसत्तमात् ॥
भयाल्लोभाच्च दानाच्च तत्सर्वं भवतामिति
vṛttopakalpanenaiva kariṣyāmaḥ kadācana ||
kṛṣi karma kariṣyāmo bhikṣāṭanamathāpi vā
||18||वृत्तोपकल्पनेनैव करिष्यामः कदाचन ॥
कृषि कर्म करिष्यामो भिक्षाटनमथापि वा
tataśca te paṃcadaśasahasrā dvijasattamāḥ ||
dāruṇaṃ vākyamūcustānyāṃtu cānye yathocitam
||19||ततश्च ते पंचदशसहस्रा द्विजसत्तमाः ॥
दारुणं वाक्यमूचुस्तान्यांतु चान्ये यथोचितम्
śāsanaṃ bhavatāmastu rāmadattaṃ na saṃśayaḥ ||
trayīvidyāstu vikhyātāḥ sarve vāḍavapuṃgavāḥ
||120||शासनं भवतामस्तु रामदत्तं न संशयः ॥
त्रयीविद्यास्तु विख्याताः सर्वे वाडवपुंगवाः
sahasrāṇi ca trīṇyeva traividyā abhavandhruvam
||21||सहस्राणि च त्रीण्येव त्रैविद्या अभवन्ध्रुवम्
rājovāca
caturdhāṃśena rājyaṃ ca kiṃciddattā vasundharā ||
tasmāccaturvidhetyevaṃ jñātibandhamataḥ param
||22||चतुर्धांशेन राज्यं च किंचिद्दत्ता वसुन्धरा ॥
तस्माच्चतुर्विधेत्येवं ज्ञातिबन्धमतः परम्
cyavano dāsyate kanyāṃ yūyaṃ kanyāmavāpnuta ||
na vṛttirna ca saṃbaṃdho bhavatāṃ syātkadāpi vā
||23||च्यवनो दास्यते कन्यां यूयं कन्यामवाप्नुत ॥
न वृत्तिर्न च संबंधो भवतां स्यात्कदापि वा
iti tasya vacaḥ śrutvā trayīvidyāśca vāḍavāḥ ||
svesve sthāne gatāḥ sarve saṃketādanivṛttya ca
||24||इति तस्य वचः श्रुत्वा त्रयीविद्याश्च वाडवाः ॥
स्वेस्वे स्थाने गताः सर्वे संकेतादनिवृत्त्य च
paṃcadaśa sahasrāṇi tatastu dvijapuṃgavāḥ ||
yathāgataṃ gatāḥ sarve cāturvidyā dvijottamāḥ
||25||पंचदश सहस्राणि ततस्तु द्विजपुंगवाः ॥
यथागतं गताः सर्वे चातुर्विद्या द्विजोत्तमाः
taddine ativāhyātha ciṃtāviṣṭena cetasā ||
vāryamāṇāḥ svaputraiste dāraiśca vinayānvitaiḥ
||26||तद्दिने अतिवाह्याथ चिंताविष्टेन चेतसा ॥
वार्यमाणाः स्वपुत्रैस्ते दारैश्च विनयान्वितैः
ekāgramānasā sarve na nidrāmupalebhire ||
brāhme muhūrte cotthāya māyāṃ tyaktā hi laukikīm
||27||एकाग्रमानसा सर्वे न निद्रामुपलेभिरे ॥
ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय मायां त्यक्ता हि लौकिकीम्
parityajya priyānputrāndārānsanilayānapi ||
grāmopāṃteṣu militāḥ sarve vāḍavapuṃgavāḥ
||28||परित्यज्य प्रियान्पुत्रान्दारान्सनिलयानपि ॥
ग्रामोपांतेषु मिलिताः सर्वे वाडवपुंगवाः
sahasrāṇi tadā trīṇi kṛtanityāhnikakriyāḥ ||
viprebhyo dakṣiṇāṃ dattvā saṃpūjya kulamātaram
||29||सहस्राणि तदा त्रीणि कृतनित्याह्निकक्रियाः ॥
विप्रेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा संपूज्य कुलमातरम्
viprasaṃghavināśāya dakṣiṇadvārasaṃsthitaḥ ||
siṃdūrapuṣpamālābhiḥ pūjito gaṇanāyakaḥ
||130||विप्रसंघविनाशाय दक्षिणद्वारसंस्थितः ॥
सिंदूरपुष्पमालाभिः पूजितो गणनायकः
pūjito bakulasvāmī sūrya- sarvārthasādhakaḥ ||
ādarācca mahāśaktiḥ śrīmātā pūjitā tathā
||31||पूजितो बकुलस्वामी सूर्य- सर्वार्थसाधकः ॥
आदराच्च महाशक्तिः श्रीमाता पूजिता तथा
śāṃtāṃ caiva namaskṛtya jñānajāṃ gotramātaram ||
gamanenodyamānāste paraṃ harṣamupāyayuḥ
||32||शांतां चैव नमस्कृत्य ज्ञानजां गोत्रमातरम् ॥
गमनेनोद्यमानास्ते परं हर्षमुपाययुः
cāturvidyā dvijāścaiva punarāmaṃtrya tānprati ||
papracchuśca muhuḥ sarvaṃ samāgamanakāraṇam
||33||चातुर्विद्या द्विजाश्चैव पुनरामंत्र्य तान्प्रति ॥
पप्रच्छुश्च मुहुः सर्वं समागमनकारणम्
viprā ūcuḥ
na gaṃtavyaṃ bhavadbhirvai gatvā vā''yāṃtu satvarāḥ
||34||न गंतव्यं भवद्भिर्वै गत्वा वाऽऽयांतु सत्वराः
yathā rāmapradattaṃ hi upakalpayase'cirāt ||
śrutvā punarathocuste cāturvidyā dvijottamāḥ
||35||यथा रामप्रदत्तं हि उपकल्पयसेऽचिरात् ॥
श्रुत्वा पुनरथोचुस्ते चातुर्विद्या द्विजोत्तमाः
na sthānena dvijairvāpi na ca vṛttyāṃ kathaṃcana ||
vayaṃ naivāgamiṣyāmaḥ kathanīyaṃ na vai punaḥ
||36||न स्थानेन द्विजैर्वापि न च वृत्त्यां कथंचन ॥
वयं नैवागमिष्यामः कथनीयं न वै पुनः
raghūdvahena dattā vai vṛttirvo dvijasattamāḥ ||
tāṃ vṛttiṃ prati yāsyāmo japahomārcanādibhiḥ
||37||रघूद्वहेन दत्ता वै वृत्तिर्वो द्विजसत्तमाः ॥
तां वृत्तिं प्रति यास्यामो जपहोमार्चनादिभिः
te paṃcadaśasāhasrāḥ punastānūcurādarāt ||
asmābhiratra sthātavyamagnisevārthatatparaiḥ
||38||ते पंचदशसाहस्राः पुनस्तानूचुरादरात् ॥
अस्माभिरत्र स्थातव्यमग्निसेवार्थतत्परैः
yuṣmābhistatra gaṃtavyaṃ sarveṣāṃ kāryasiddhaye ||
anyonyaṃ sarvasāhāyā vṛttiṃ yāma na saṃśayaḥ
||39||युष्माभिस्तत्र गंतव्यं सर्वेषां कार्यसिद्धये ॥
अन्योन्यं सर्वसाहाया वृत्तिं याम न संशयः
tyaktasvakīyavacanā vṛttihīnā bhaviṣyatha ||
tatastanmadhyataḥ kaściccāturvidya uvāca ha
||140||त्यक्तस्वकीयवचना वृत्तिहीना भविष्यथ ॥
ततस्तन्मध्यतः कश्चिच्चातुर्विद्य उवाच ह
cāturvidya uvāca
pūrvaṃ hi vṛttimasmākaṃ rāmo vai dattavāndvijāḥ ||
cāturvidyā mahāsattvāḥ svadharmapratipālakāḥ
||41||पूर्वं हि वृत्तिमस्माकं रामो वै दत्तवान्द्विजाः ॥
चातुर्विद्या महासत्त्वाः स्वधर्मप्रतिपालकाः
yājanādhyayanāyuktāḥ kājeśena vinirmitāḥ ||
dānaṃ dattvā tu rāmeṇa uktaṃ hi bhavatāṃ punaḥ
||42||याजनाध्ययनायुक्ताः काजेशेन विनिर्मिताः ॥
दानं दत्त्वा तु रामेण उक्तं हि भवतां पुनः
sthānaṃ tyaktvā na gaṃtavyamitthaṃ hi niyamaḥ kṛtaḥ ||
āpatkāle tu smartavyo vāyuputro mahābalaḥ
||43||स्थानं त्यक्त्वा न गंतव्यमित्थं हि नियमः कृतः ॥
आपत्काले तु स्मर्तव्यो वायुपुत्रो महाबलः
iti rāmeṇa pūrvaṃ hi sve sthāne sthāpitāstadā ||
rāma vākyamanyathā tatkṛtvā gacchetkathaṃ punaḥ
||44||इति रामेण पूर्वं हि स्वे स्थाने स्थापितास्तदा ॥
राम वाक्यमन्यथा तत्कृत्वा गच्छेत्कथं पुनः
tasmādyuṣmānvayaṃ brūmo gacchata kāryasiddhaye ||
bhavatāṃ kāryasiddhyarthaṃ vayaṃ homārcanādibhiḥ
||45||तस्माद्युष्मान्वयं ब्रूमो गच्छत कार्यसिद्धये ॥
भवतां कार्यसिद्ध्यर्थं वयं होमार्चनादिभिः
jhaṭiti kāryasiddhiḥ syātsatyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ ||
iti vākyaṃ tataḥ śrutvā te dvijā gamanaṃ prati
||46||झटिति कार्यसिद्धिः स्यात्सत्यं सत्यं न संशयः ॥
इति वाक्यं ततः श्रुत्वा ते द्विजा गमनं प्रति
prasthānaṃ ca vidhāyādau gamanāya mano dadhuḥ ||
trisāhasrāstadā tasmātprasthitā dvijasattamāḥ
||47||प्रस्थानं च विधायादौ गमनाय मनो दधुः ॥
त्रिसाहस्रास्तदा तस्मात्प्रस्थिता द्विजसत्तमाः
deśāddeśāṃtaraṃ gatvā vanāccaiva vanāṃtaram ||
tīrthetīrthe kṛtaśrāddhāḥ susaṃta satyavrataparāyaṇāḥ ||
te gatā dūramadhvānaṃ hanumaddarśanārthinaḥ
||150||देशाद्देशांतरं गत्वा वनाच्चैव वनांतरम् ॥
तीर्थेतीर्थे कृतश्राद्धाः सुसंत सत्यव्रतपरायणाः ॥
ते गता दूरमध्वानं हनुमद्दर्शनार्थिनः
saṃdhyāmupāsate nityaṃ trikālaṃ caikamānasāḥ ||
evaṃ tu gacchatāṃ teṣāṃ śakunā abhavacchubhāḥ
||51||संध्यामुपासते नित्यं त्रिकालं चैकमानसाः ॥
एवं तु गच्छतां तेषां शकुना अभवच्छुभाः
evaṃ tu gacchatāṃ teṣāṃ pātheyaṃ truṭitaṃ tadā ||
śrāṃtā glāniṃ gatāḥ sarve padaṃ paramamāsthitāḥ
||52||एवं तु गच्छतां तेषां पाथेयं त्रुटितं तदा ॥
श्रांता ग्लानिं गताः सर्वे पदं परममास्थिताः
kramitvā kiyatī bhūmiṃ padaṃ gaṃtuṃ na tu kṣamāḥ ||
manasā niścayaṃ kṛtvā dṛḍhīkṛtya svamānasam
||53||क्रमित्वा कियती भूमिं पदं गंतुं न तु क्षमाः ॥
मनसा निश्चयं कृत्वा दृढीकृत्य स्वमानसम्
hanatmaṃtamadṛṣṭvaiva na yāsyāmo vayaṃ gṛhān ||
trai vidyāstu gatāstatra yatra rāmeśvaro hariḥ
||54||हनtमंतमदृष्ट्वैव न यास्यामो वयं गृहान् ॥
त्रै विद्यास्तु गतास्तत्र यत्र रामेश्वरो हरिः
dṛḍhavratāḥ satyaparāḥ kandamūlaphalāśanāḥ ||
dhyāyaṃto rāmarāmeti hanūmaṃteti vai punaḥ
||55||दृढव्रताः सत्यपराः कन्दमूलफलाशनाः ॥
ध्यायंतो रामरामेति हनूमंतेति वै पुनः
gṛhītvā niyamaṃ te'pi tyaktvā cānnaṃ tathodakam ||
tṛṣārtāśca kṣudhārtāśca yayurvrataparāyaṇāḥ
||56||गृहीत्वा नियमं तेऽपि त्यक्त्वा चान्नं तथोदकम् ॥
तृषार्ताश्च क्षुधार्ताश्च ययुर्व्रतपरायणाः
evaṃ tu kliśyamānānāṃ dvijānāṃ bhaktibhājanaḥ ||
udvignamānaso rāmo hanūmaṃtamathābravīt
||57||एवं तु क्लिश्यमानानां द्विजानां भक्तिभाजनः ॥
उद्विग्नमानसो रामो हनूमंतमथाब्रवीत्
śīghraṃ gaccha dvijārthe tvaṃ pavanātmaja dharmavit ||
kliśyaṃte vāḍavāḥ sarve dharmāraṇyanivāsinaḥ
||58||शीघ्रं गच्छ द्विजार्थे त्वं पवनात्मज धर्मवित् ॥
क्लिश्यंते वाडवाः सर्वे धर्मारण्यनिवासिनः
dahyate mānasaṃ me'dya nānyathā śāntirasti me ||
viprāṇāṃ duḥkhakarttā ca śāstavyo nātra saṃśayaḥ
||59||दह्यते मानसं मेऽद्य नान्यथा शान्तिरस्ति मे ॥
विप्राणां दुःखकर्त्ता च शास्तव्यो नात्र संशयः
yena vai duḥkhitā viprāstenāhaṃ duḥkhitaḥ kape
||160||येन वै दुःखिता विप्रास्तेनाहं दुःखितः कपे
rāmasya vacanaṃ śrutvā namaskṛtya ca rāghavam ||
kṛpayā parayāviṣṭaḥ prādurāsīddharīśvaraḥ
||61||रामस्य वचनं श्रुत्वा नमस्कृत्य च राघवम् ॥
कृपया परयाविष्टः प्रादुरासीद्धरीश्वरः
vṛddhabrāhmaṇarūpeṇa parīkṣārthaṃ dvijanmanām ||
uvāca parayā bhaktyā brāhmaṇāñchramadurbalān
||62||वृद्धब्राह्मणरूपेण परीक्षार्थं द्विजन्मनाम् ॥
उवाच परया भक्त्या ब्राह्मणाञ्छ्रमदुर्बलान्
kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā karānmuktvā kamaṃḍalum ||
sarvānpratyabhivādyātha vacanaṃ cedamabravīt
||63||कृतांजलिपुटो भूत्वा करान्मुक्त्वा कमंडलुम् ॥
सर्वान्प्रत्यभिवाद्याथ वचनं चेदमब्रवीत्
kutaḥ sthānādiha prāptā gaṃtukāmāśca vai kutaḥ ||
kimarthaṃ vai bhavadbhiśca gamyate dāruṇaṃ vanam
||64||कुतः स्थानादिह प्राप्ता गंतुकामाश्च वै कुतः ॥
किमर्थं वै भवद्भिश्च गम्यते दारुणं वनम्
viprā ūcuḥ
dharmāraṇyātsamāyātā nijaduḥkhaṃ niveditum ||
rāmasya darśanārthaṃ hi gaṃtukāmā vayaṃ dvijāḥ
||65||धर्मारण्यात्समायाता निजदुःखं निवेदितुम् ॥
रामस्य दर्शनार्थं हि गंतुकामा वयं द्विजाः
setubaṃdhaṃ mahātīrthaṃ sarvakāmapradāyakam ||
niyamasthāḥ kṣīṇadehā rāmaṃ draṣṭuṃ samutsukāḥ
||66||सेतुबंधं महातीर्थं सर्वकामप्रदायकम् ॥
नियमस्थाः क्षीणदेहा रामं द्रष्टुं समुत्सुकाः
yatra rāmeśvaro devaḥ sākṣādvāyusutaḥ kapiḥ ||
tacchrutvā sa dvijaḥ prāha kva rāmaḥ kva ca vāyujaḥ
||67||यत्र रामेश्वरो देवः साक्षाद्वायुसुतः कपिः ॥
तच्छ्रुत्वा स द्विजः प्राह क्व रामः क्व च वायुजः
kva setubaṃdharāmeśo dūrāddūrataro dvijāḥ ||
vyāghrasiṃhākulaṃ cograṃ vanaṃ ghorataraṃ mahat ||
gatvā yasmānna vartaṃte tadugramanujīvinaḥ ||
nivartadhvaṃ mahābhāgā yadi kāryaṃ hi madvacaḥ
||69||क्व सेतुबंधरामेशो दूराद्दूरतरो द्विजाः ॥
व्याघ्रसिंहाकुलं चोग्रं वनं घोरतरं महत् ॥
गत्वा यस्मान्न वर्तंते तदुग्रमनुजीविनः ॥
निवर्तध्वं महाभागा यदि कार्यं हि मद्वचः
athavā gamyatāṃ viprāściraṃ jīva sukhī bhava ||
vṛddhasya vākyaṃ tacchrutvā vāḍavāścaikamānasāḥ
||170||अथवा गम्यतां विप्राश्चिरं जीव सुखी भव ॥
वृद्धस्य वाक्यं तच्छ्रुत्वा वाडवाश्चैकमानसाः
vipra gacchāmahe sarve rāmapārśvamasaṃśayaḥ ||
mriyeta yadi mārge'sminrāmaloka mavāpnuyrāt
||71||विप्र गच्छामहे सर्वे रामपार्श्वमसंशयः ॥
म्रियेत यदि मार्गेऽस्मिन्रामलोक मवाप्नुय्रात्
jīvanvṛttimavāpnoti rāmadeva na saṃśayaḥ ||
anyathā śaraṇaṃ nāsti asmākaṃ rāghavaṃ vinā
||72||जीवन्वृत्तिमवाप्नोति रामदेव न संशयः ॥
अन्यथा शरणं नास्ति अस्माकं राघवं विना
ityuktvā nirgatāḥ sarve rāmadarśanatatparāḥ ||
dināṃtamativāhyātha prabhāte vimale punaḥ
||73||इत्युक्त्वा निर्गताः सर्वे रामदर्शनतत्पराः ॥
दिनांतमतिवाह्याथ प्रभाते विमले पुनः
hanumānbrahmarūpī sa vṛddhaḥ pūrvaguṇānvitaḥ ||
kamaṃḍaludharo dhīmānabhivādanata tparaḥ
||74||हनुमान्ब्रह्मरूपी स वृद्धः पूर्वगुणान्वितः ॥
कमंडलुधरो धीमानभिवादनत त्परः
kutrasthānādiha prāptāḥ sarve yūyaṃ hi vāḍavāḥ ||
kutrāsti vā mahālābho vivāhotsava eva vā
||75||कुत्रस्थानादिह प्राप्ताः सर्वे यूयं हि वाडवाः ॥
कुत्रास्ति वा महालाभो विवाहोत्सव एव वा
iti tasya vacaḥ śrutvā vāḍavā vismayaṃ gatāḥ ||
praṇāmapūrvāṃ vijñaptiṃ kathayāmāsurādṛtāḥ
||76||इति तस्य वचः श्रुत्वा वाडवा विस्मयं गताः ॥
प्रणामपूर्वां विज्ञप्तिं कथयामासुरादृताः
asmākaṃ tu purā vṛttaṃ mahadāścaryakārakam ||
bhūmideva śṛṇuṣva tvaṃ dayālurdṛśyase yataḥ
||77||अस्माकं तु पुरा वृत्तं महदाश्चर्यकारकम् ॥
भूमिदेव शृणुष्व त्वं दयालुर्दृश्यसे यतः
ādau sṛṣṭisamāraṃbhe sthāpitā keśavena ca ||
śivena brahmaṇā caiva trimūrtisthāpitā vayam
||78||आदौ सृष्टिसमारंभे स्थापिता केशवेन च ॥
शिवेन ब्रह्मणा चैव त्रिमूर्तिस्थापिता वयम्
śrī rāmeṇa tataḥ paścājjīrṇoddhāreṇa sthāpitāḥ ||
grāmāṇāṃ vetanaṃ dattaṃ harirājena cādarāt
||79||श्री रामेण ततः पश्चाज्जीर्णोद्धारेण स्थापिताः ॥
ग्रामाणां वेतनं दत्तं हरिराजेन चादरात्
catuścatvāriṃśadadhikacatuḥśatamitātmanām ||
grāmāstrayodaśārcārthaṃ sītāpurasamanvitāḥ
||180||चतुश्चत्वारिंशदधिकचतुःशतमितात्मनाम् ॥
ग्रामास्त्रयोदशार्चार्थं सीतापुरसमन्विताः
ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi vaṇijo dvijapālane ||
gobhūjasaṃjñāste śūdrāstebhyaḥ sapādalakṣakāḥ
||81||षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वणिजो द्विजपालने ॥
गोभूजसंज्ञास्ते शूद्रास्तेभ्यः सपादलक्षकाः
te ca jātāstridhā tāta gobhūjāḍālajā stathā ||
māṃḍalīyāstathā caite trividhāśca manoramāḥ
||82||ते च जातास्त्रिधा तात गोभूजाडालजा स्तथा ॥
मांडलीयास्तथा चैते त्रिविधाश्च मनोरमाः
vṛttyarthaṃ tena dattā vai hyanarghyā ratnakoṭayaḥ ||
tadā te moḍha 18000 gobhūjā180 00 |
māṃḍalīyā 125000 aḍālajāḥ 18000
||83||वृत्त्यर्थं तेन दत्ता वै ह्यनर्घ्या रत्नकोटयः ॥
तदा ते मोढ १८००० गोभूजा१८० ०० ।
मांडलीया १२५००० अडालजाः १८०००
adhunā vāḍavaśreṣṭha āmonāma mahīpatiḥ ||
śāsanaṃ rāmacaṃdrasya na mānayati durmatiḥ
||84||अधुना वाडवश्रेष्ठ आमोनाम महीपतिः ॥
शासनं रामचंद्रस्य न मानयति दुर्मतिः
jāmātā tasya duṣṭo vai nāmnā kumārapālakaḥ ||
pāṣaṃḍairveṃṣṭito nityaṃ kalidharmeṇa saṃmataḥ
||85||जामाता तस्य दुष्टो वै नाम्ना कुमारपालकः ॥
पाषंडैर्वेंष्टितो नित्यं कलिधर्मेण संमतः
indrasūtreṇa jainena prerito bauddhadharmiṇā ||
śāsanaṃ tena luptaṃ hi rāmadattaṃ na saṃśayaḥ
||86||इन्द्रसूत्रेण जैनेन प्रेरितो बौद्धधर्मिणा ॥
शासनं तेन लुप्तं हि रामदत्तं न संशयः
vāṇijastādṛśāḥ ke'pi tanmanaskā babhūvire ||
niṣedhayaṃti rāmaṃ te hanumaṃtaṃ mahāmatim
||87||वाणिजस्तादृशाः केऽपि तन्मनस्का बभूविरे ॥
निषेधयंति रामं ते हनुमंतं महामतिम्
pratyayaṃ tu vinā viprā na dāsyāmīti niścitam ||
taṃ jñātvā tu ime viprā rāmaṃ śaraṇamāyayuḥ
||88||प्रत्ययं तु विना विप्रा न दास्यामीति निश्चितम् ॥
तं ज्ञात्वा तु इमे विप्रा रामं शरणमाययुः
hanumaṃtaṃ mahāvīraṃ rāmaśāsanapālakam ||
tasmādgacchāmahe sarve rāmaṃ prati mahāmate
||89||हनुमंतं महावीरं रामशासनपालकम् ॥
तस्माद्गच्छामहे सर्वे रामं प्रति महामते
āṃjaneyo yadāsmākaṃ na dāsyati samīhitam ||
anāhāravratenaiva prāṇāṃstyakṣyāmahe vayam
||190||आंजनेयो यदास्माकं न दास्यति समीहितम् ॥
अनाहारव्रतेनैव प्राणांस्त्यक्ष्यामहे वयम्
asmābhiste viśeṣeṇa kathitaṃ paripṛcchate ||
snehabhāvaṃ viciṃtyāśu nijavṛttiṃ prakāśaya
||91||अस्माभिस्ते विशेषेण कथितं परिपृच्छते ॥
स्नेहभावं विचिंत्याशु निजवृत्तिं प्रकाशय
hanumānuvāca
prāpte kaliyuge viprāḥ kva devadarśanaṃ bhavet ||
nivarttadhvaṃ hi viprendrā yadīcchatha sukhaṃ mahat
||92||प्राप्ते कलियुगे विप्राः क्व देवदर्शनं भवेत् ॥
निवर्त्तध्वं हि विप्रेन्द्रा यदीच्छथ सुखं महत्
vyāghrasiṃhākule śūnye vane vanagajāśrite ||
bahudāvasamāviṣṭe praveṣṭuṃ naiva śakyate
||93||व्याघ्रसिंहाकुले शून्ये वने वनगजाश्रिते ॥
बहुदावसमाविष्टे प्रवेष्टुं नैव शक्यते
viprā ūcuḥ
atīte divase vipra ekaṃ kathitavānidam ||
adyaiva tvaṃ samāgamya evameva prabhāṣase
||94||अतीते दिवसे विप्र एकं कथितवानिदम् ॥
अद्यैव त्वं समागम्य एवमेव प्रभाषसे
kastvaṃ vāḍavarūpeṇa rāmo vāpyatha vāyujaḥ ||
satyaṃ kathaya naḥ svāsmindayāṃ kṛtvā mahādvija
||95||कस्त्वं वाडवरूपेण रामो वाप्यथ वायुजः ॥
सत्यं कथय नः स्वास्मिन्दयां कृत्वा महाद्विज
hanumānkathayāmāsa gopitaṃ yaddvijāgrataḥ ||
hanumānityahaṃ viprā budhyadhvaṃ niścitā hi mām
||96||हनुमान्कथयामास गोपितं यद्द्विजाग्रतः ॥
हनुमानित्यहं विप्रा बुध्यध्वं निश्चिता हि माम्
svarūpaṃ prakaṭīkṛtya lāṃgūlaṃ darśayanmahat
||97||स्वरूपं प्रकटीकृत्य लांगूलं दर्शयन्महत्
hanumānuvāca
ayamaṃbhonidhiḥ sākṣātsetubaṃdho manoramaḥ ||
ayaṃ rāmeśvaro devo garbhavāsavināśakṛt
||98||अयमंभोनिधिः साक्षात्सेतुबंधो मनोरमः ॥
अयं रामेश्वरो देवो गर्भवासविनाशकृत्
iyaṃ tu nagarī śreṣṭhā laṃkānāmeti viśrutā ||
yatra sītā mayā prāptā rāmaśokāpahāriṇī
||99||इयं तु नगरी श्रेष्ठा लंकानामेति विश्रुता ॥
यत्र सीता मया प्राप्ता रामशोकापहारिणी
tarjanyagre dvijaśreṣṭhā agamyā māṃ vinā paraiḥ ||
sā suvarṇamayī bhāti yasyāṃ rājye vibhīṣaṇaḥ
||200||तर्जन्यग्रे द्विजश्रेष्ठा अगम्या मां विना परैः ॥
सा सुवर्णमयी भाति यस्यां राज्ये विभीषणः
sthāpito rāmadevena seyaṃ laṃkā mahāpurī ||
niyamasthaiḥ sādhuvṛṃdaistīrthayātrāprasaṃgataḥ
||201||स्थापितो रामदेवेन सेयं लंका महापुरी ॥
नियमस्थैः साधुवृंदैस्तीर्थयात्राप्रसंगतः
ānīya gaṃgāsalilaṃ rāmeśamabhiṣicya ca ||
kṣiptā ete mahābhārā dṛśyaṃte sāgarāṃtare
||202||आनीय गंगासलिलं रामेशमभिषिच्य च ॥
क्षिप्ता एते महाभारा दृश्यंते सागरांतरे
niṣpāpāstena saṃjātāḥ sādhavaste dṛḍhavratāḥ ||
nūnaṃ puṇyodaye vṛddhiḥ pāpe hāniśca jāyate
||203||निष्पापास्तेन संजाताः साधवस्ते दृढव्रताः ॥
नूनं पुण्योदये वृद्धिः पापे हानिश्च जायते
sthānabhraṣṭāḥ kṛtāḥ pūrvaṃ cāturvidyā dvijātayaḥ ||
jīrṇoddhāreṇa rāmeṇa sthāpitāḥ punareva hi ||
pūrvajanmani bho viprā haripūjā kṛtā mayā
||204||स्थानभ्रष्टाः कृताः पूर्वं चातुर्विद्या द्विजातयः ॥
जीर्णोद्धारेण रामेण स्थापिताः पुनरेव हि ॥
पूर्वजन्मनि भो विप्रा हरिपूजा कृता मया
sāṃprataṃ niścalā bhaktirbhavatsevā hi dṛśyate ||
tena puṇyaprabhāveṇa tuṣṭo dāsyāmi vo varam
||205||सांप्रतं निश्चला भक्तिर्भवत्सेवा हि दृश्यते ॥
तेन पुण्यप्रभावेण तुष्टो दास्यामि वो वरम्
dhanyohaṃ kṛtakṛtyohaṃ subhāgyohaṃ dharātale ||
adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam
||206||धन्योहं कृतकृत्योहं सुभाग्योहं धरातले ॥
अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्
yadahaṃ brāhmaṇānāṃ ca prāptavāṃścaraṇāṃtikam
||207||यदहं ब्राह्मणानां च प्राप्तवांश्चरणांतिकम्
vyāsa uvāca
dṛṣṭvaiva hanumantaṃ te pulakāṃkitavigrahāḥ ||
sagadgadaṃ yathocuste vākyaṃ vākyaviśāradāḥ
||208||दृष्ट्वैव हनुमन्तं ते पुलकांकितविग्रहाः ॥
सगद्गदं यथोचुस्ते वाक्यं वाक्यविशारदाः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe dharmāraṇya māhātmye hanumatsamāgamo nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36 ||