rāmacaritravarṇanam
vyāsa uvāca
purā tretāyuge prāpte vaiṣṇavāṃśo raghūdvahaḥ ||
sūryavaṃśe samutpanno rāmo rājīvalocanaḥ
||1||पुरा त्रेतायुगे प्राप्ते वैष्णवांशो रघूद्वहः ॥
सूर्यवंशे समुत्पन्नो रामो राजीवलोचनः
sa rāmo lakṣmaṇaścaiva kākapakṣadharāvubhau ||
tātasya vacanāttau tu viśvāmitramanuvratau
||2||स रामो लक्ष्मणश्चैव काकपक्षधरावुभौ ॥
तातस्य वचनात्तौ तु विश्वामित्रमनुव्रतौ
yajñasaṃrakṣaṇārthāya rājñā dattau kumārakau ||
dhanuḥśaradharau vīrau piturvacanapālakau
||3||यज्ञसंरक्षणार्थाय राज्ञा दत्तौ कुमारकौ ॥
धनुःशरधरौ वीरौ पितुर्वचनपालकौ
pathi pravrajato yāvattāḍakānāma rākṣasī ||
tāvadāgamya puratastasthau vai vighnakāraṇāt
||4||पथि प्रव्रजतो यावत्ताडकानाम राक्षसी ॥
तावदागम्य पुरतस्तस्थौ वै विघ्नकारणात्
ṛṣeranujñayā rāmastāḍakāṃ samaghātayat ||
prādiśacca dhanurvedavidyāṃ rāmāya gādhijaḥ
||5||ऋषेरनुज्ञया रामस्ताडकां समघातयत् ॥
प्रादिशच्च धनुर्वेदविद्यां रामाय गाधिजः
tasya pādatalasparśācchilā vāsavayogataḥ ||
ahalyā gautamavadhūḥ punarjātā svarūpiṇī
||6||तस्य पादतलस्पर्शाच्छिला वासवयोगतः ॥
अहल्या गौतमवधूः पुनर्जाता स्वरूपिणी
viśvāmitrasya yajñe tu saṃpravṛtte raghūttamaḥ ||
mārīcaṃ ca subāhuṃ ca jaghāna parameṣubhiḥ
||7||विश्वामित्रस्य यज्ञे तु संप्रवृत्ते रघूत्तमः ॥
मारीचं च सुबाहुं च जघान परमेषुभिः
īśvarasya dhanurbhagnaṃ janakasya gṛhe sthitam ||
rāmaḥ paṃcadaśe varṣe ṣaḍvarṣāṃ caiva maithilīm
||8||ईश्वरस्य धनुर्भग्नं जनकस्य गृहे स्थितम् ॥
रामः पंचदशे वर्षे षड्वर्षां चैव मैथिलीम्
upayeme tadā rājanramyāṃ sītāmayonijām ||
kṛtakṛtyastadā jātaḥ sītāṃ saṃprāpya rāghavaḥ
||9||उपयेमे तदा राजन्रम्यां सीतामयोनिजाम् ॥
कृतकृत्यस्तदा जातः सीतां संप्राप्य राघवः
ayodhyāmagamanmārge jāmadagnyamavekṣya ca ||
saṃgrāmo'bhūttadā rājandevānāmapi duḥsahaḥ
||10||अयोध्यामगमन्मार्गे जामदग्न्यमवेक्ष्य च ॥
संग्रामोऽभूत्तदा राजन्देवानामपि दुःसहः
tato rāmaṃ parājitya sītayā gṛhamāgataḥ ||
tato dvādaśavarṣāṇi reme rāmastayā saha
||11||ततो रामं पराजित्य सीतया गृहमागतः ॥
ततो द्वादशवर्षाणि रेमे रामस्तया सह
ekaviṃśatime varṣe yauvarājyapradāyakam ||
rājānamatha kaikeyī varadvayamayāca ta
||12||एकविंशतिमे वर्षे यौवराज्यप्रदायकम् ॥
राजानमथ कैकेयी वरद्वयमयाच त
tayorekena rāmastu sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ ||
jaṭādharaḥ pravrajatāṃ varṣāṇīha caturdaśa
||13||तयोरेकेन रामस्तु ससीतः सहलक्ष्मणः ॥
जटाधरः प्रव्रजतां वर्षाणीह चतुर्दश
bharatastu dvitīyena yauvarājyādhipostu me ||
maṃtharāvacanānmūḍhā varametamayācata
||14||भरतस्तु द्वितीयेन यौवराज्याधिपोस्तु मे ॥
मंथरावचनान्मूढा वरमेतमयाचत
jānakīlakṣmaṇasakhaṃ rāmaṃ prāvrājayannṛpaḥ ||
trirātramudakāhāraścaturthehni phalāśanaḥ
||15||जानकीलक्ष्मणसखं रामं प्राव्राजयन्नृपः ॥
त्रिरात्रमुदकाहारश्चतुर्थेह्नि फलाशनः
pañcame citrakūṭe tu rāmo vāsamakalpayat ||
tadā daśarathaḥ svargaṃ gato rāma iti bruvan
||16||पञ्चमे चित्रकूटे तु रामो वासमकल्पयत् ॥
तदा दशरथः स्वर्गं गतो राम इति ब्रुवन्
brahmaśāpaṃ tu saphalaṃ kṛtvā svargaṃ jagāma kim ||
tato bharata śatrughnau citrakūṭe samāgatau
||17||ब्रह्मशापं तु सफलं कृत्वा स्वर्गं जगाम किम् ॥
ततो भरत शत्रुघ्नौ चित्रकूटे समागतौ
svargataṃ pitaraṃ rājanrāmāya vinivedya ca ||
sāṃtvanaṃ bharatasyāsya kṛtvā nivartanaṃ prati
||18||स्वर्गतं पितरं राजन्रामाय विनिवेद्य च ॥
सांत्वनं भरतस्यास्य कृत्वा निवर्तनं प्रति
tato bharata śatrughnau naṃdigrāmaṃ samāgatau ||
pādukāpūjanaratau tatra rājyadharāvubhau
||19||ततो भरत शत्रुघ्नौ नंदिग्रामं समागतौ ॥
पादुकापूजनरतौ तत्र राज्यधरावुभौ
atriṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ daṇḍakāraṇyamāgamata ||
rakṣogaṇavadhārambhe virādhe vinipātite
||20||अत्रिं दृष्ट्वा महात्मानं दण्डकारण्यमागमत ॥
रक्षोगणवधारम्भे विराधे विनिपातिते
arddhatrayodaśe varṣe paṃcavaṭyāmuvāsa ha ||
tato virūpayāmāsa śūrpaṇakhāṃ niśācarīm ||
vane vicarataratasya jānakīsahitasya ca
||21||अर्द्धत्रयोदशे वर्षे पंचवट्यामुवास ह ॥
ततो विरूपयामास शूर्पणखां निशाचरीम् ॥
वने विचरतरतस्य जानकीसहितस्य च
āgato rākṣaso ghoraḥ sītāpaharaṇāya saḥ ||
tato māghāsitāṣṭamyāṃ muhūrte vṛndasaṃjñake
||22||आगतो राक्षसो घोरः सीतापहरणाय सः ॥
ततो माघासिताष्टम्यां मुहूर्ते वृन्दसंज्ञके
rāghavābhyāṃ vinā sītāṃ jahāra daśa kandharaḥ ||
mārīcasyāśramaṃ gatvā mṛgarūpeṇa tena ca
||23||राघवाभ्यां विना सीतां जहार दश कन्धरः ॥
मारीचस्याश्रमं गत्वा मृगरूपेण तेन च
nītvā dūraṃ rāghavaṃ ca lakṣmaṇena samanvitam ||
tato rāmo jaghānāśu mārīcaṃ mṛgarū piṇam
||24||नीत्वा दूरं राघवं च लक्ष्मणेन समन्वितम् ॥
ततो रामो जघानाशु मारीचं मृगरू पिणम्
punaḥ prāpyāśramaṃ rāmo vinā sītāṃ dadarśa ha ||
tatraiva hriyamāṇā sā cakraṃda kurarī yathā
||25||पुनः प्राप्याश्रमं रामो विना सीतां ददर्श ह ॥
तत्रैव ह्रियमाणा सा चक्रंद कुररी यथा
rāmarāmeti māṃ rakṣa rakṣa māṃ rakṣasā hṛtām ||
yathā śyenaḥ kṣudhāyktaḥ krandaṃtīṃ vartikāṃ nayet
||26||रामरामेति मां रक्ष रक्ष मां रक्षसा हृताम् ॥
यथा श्येनः क्षुधायु्क्तः क्रन्दंतीं वर्तिकां नयेत्
tathā kāmavaśaṃ prāpto rākṣaso janakātmajām ||
nayatyeṣa janakajāṃ tacchrutvā pakṣirāṭ tadā
||27||तथा कामवशं प्राप्तो राक्षसो जनकात्मजाम् ॥
नयत्येष जनकजां तच्छ्रुत्वा पक्षिराट् तदा
yuyudhe rākṣaseṃdreṇa rāvaṇena hato'patat ||
māghāsitanavamyāṃ tu vasaṃtīṃ rāvaṇālaye
||28||युयुधे राक्षसेंद्रेण रावणेन हतोऽपतत् ॥
माघासितनवम्यां तु वसंतीं रावणालये
mārgamāṇau tadā tau tu bhrātarau rāmalakṣmaṇau
||29||मार्गमाणौ तदा तौ तु भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
jaṭāyuṣaṃ tu dṛṣṭvaiva jñātvā rākṣasasaṃhṛtām ||
sītāṃ jñātvā tataḥ pakṣī saṃskṛtastena bhaktitaḥ
||30||जटायुषं तु दृष्ट्वैव ज्ञात्वा राक्षससंहृताम् ॥
सीतां ज्ञात्वा ततः पक्षी संस्कृतस्तेन भक्तितः
agrataḥ prayayau rāmo lakṣmaṇastatpadānugaḥ ||
paṃpābhyāśamanuprāpya śabarīmanugṛhya ca
||31||अग्रतः प्रययौ रामो लक्ष्मणस्तत्पदानुगः ॥
पंपाभ्याशमनुप्राप्य शबरीमनुगृह्य च
tajjalaṃ samupaspṛśya hanumaddarśanaṃ kṛtam ||
tato rāmo hanumatā saha sakhyaṃ cakāra ha
||32||तज्जलं समुपस्पृश्य हनुमद्दर्शनं कृतम् ॥
ततो रामो हनुमता सह सख्यं चकार ह
tataḥ sugrīvamabhyetya ahanadvālivānaram ||
preṣitā rāmadevena hanumatpramukhāḥ priyām
||33||ततः सुग्रीवमभ्येत्य अहनद्वालिवानरम् ॥
प्रेषिता रामदेवेन हनुमत्प्रमुखाः प्रियाम्
aṃgulīyakamādāya vāyusūnustadāgataḥ ||
saṃpātirdaśame māsi ācakhyau vānarāya tām
||34||अंगुलीयकमादाय वायुसूनुस्तदागतः ॥
संपातिर्दशमे मासि आचख्यौ वानराय ताम्
tatastadvacanādabdhiṃ pupluve śatayojanam ||
hanumānniśi tasyāṃ tu laṃkāyāṃ parito'cinot
||35||ततस्तद्वचनादब्धिं पुप्लुवे शतयोजनम् ॥
हनुमान्निशि तस्यां तु लंकायां परितोऽचिनोत्
tadrātriśeṣe sītāyā darśanaṃ tu hanūmataḥ ||
dvādaśyāṃ śiṃśapāvṛkṣe hanumānparyavasthitaḥ
||36||तद्रात्रिशेषे सीताया दर्शनं तु हनूमतः ॥
द्वादश्यां शिंशपावृक्षे हनुमान्पर्यवस्थितः
tasyāṃ niśāyāṃ jānakyā viśvāsāyāha saṃkathām ||
akṣādibhistrayodaśyāṃ tato yuddhamavarttata
||37||तस्यां निशायां जानक्या विश्वासायाह संकथाम् ॥
अक्षादिभिस्त्रयोदश्यां ततो युद्धमवर्त्तत
brahmāstreṇa trayodaśyāṃ baddhaḥ śakrajitā kapiḥ ||
dāruṇāni ca rūkṣāṇi vākyāni rākṣasādhipam
||38||ब्रह्मास्त्रेण त्रयोदश्यां बद्धः शक्रजिता कपिः ॥
दारुणानि च रूक्षाणि वाक्यानि राक्षसाधिपम्
abravīdvāyusūnustaṃ baddho brahmāstrasaṃyutaḥ ||
vahninā pucchayuktena laṃkāyā dahanaṃ kṛtam
||39||अब्रवीद्वायुसूनुस्तं बद्धो ब्रह्मास्त्रसंयुतः ॥
वह्निना पुच्छयुक्तेन लंकाया दहनं कृतम्
pūrṇimāyāṃ maheṃdrādrau punarāgamanaṃ kapeḥ ||
mārgaśīrṣapratipadaḥ paṃcabhiḥ pathi vāsaraiḥ
||40||पूर्णिमायां महेंद्राद्रौ पुनरागमनं कपेः ॥
मार्गशीर्षप्रतिपदः पंचभिः पथि वासरैः
punarāgatya varṣehni dhvastaṃ madhuvanaṃ kila ||
saptamyāṃ pratyabhijñānadānaṃ sarvanivedanam
||41||पुनरागत्य वर्षेह्नि ध्वस्तं मधुवनं किल ॥
सप्तम्यां प्रत्यभिज्ञानदानं सर्वनिवेदनम्
maṇipradānaṃ sītāyāḥ sarvaṃ rāmāya śaṃsayat ||
aṣṭamyuttaraphālgunyāṃ muhūrte vijayābhidhe
||42||मणिप्रदानं सीतायाः सर्वं रामाय शंसयत् ॥
अष्टम्युत्तरफाल्गुन्यां मुहूर्ते विजयाभिधे
madhyaṃ prāpte sahasrāṃśau prasthānaṃ rāghavasya ca ||
rāmaḥ kṛtvā pratijñāṃ hi prayātuṃ dakṣiṇāṃ diśam
||43||मध्यं प्राप्ते सहस्रांशौ प्रस्थानं राघवस्य च ॥
रामः कृत्वा प्रतिज्ञां हि प्रयातुं दक्षिणां दिशम्
tīrtvāhaṃ sāgaramapi haniṣye rākṣaseśvaram ||
dakṣiṇāśāṃ prayātasya sugrīvo'thābhava tsakhā
||44||तीर्त्वाहं सागरमपि हनिष्ये राक्षसेश्वरम् ॥
दक्षिणाशां प्रयातस्य सुग्रीवोऽथाभव त्सखा
vāsaraiḥ saptabhiḥ siṃdhostīre sainyaniveśanam ||
pauṣaśuklapratipadastṛtīyāṃ yāvadaṃbudhau ||
upasthānaṃ sasainyasya rāghavasya babhūva ha
||45||वासरैः सप्तभिः सिंधोस्तीरे सैन्यनिवेशनम् ॥
पौषशुक्लप्रतिपदस्तृतीयां यावदंबुधौ ॥
उपस्थानं ससैन्यस्य राघवस्य बभूव ह
vibhīṣaṇaścaturthyāṃ tu rāmeṇa saha saṃgataḥ ||
samudrataraṇārthāya paṃcamyāṃ maṃtra udyateḥ
||46||विभीषणश्चतुर्थ्यां तु रामेण सह संगतः ॥
समुद्रतरणार्थाय पंचम्यां मंत्र उद्यतेः
prāyopaveśanaṃ cakre rāmo dinacatuṣṭayam ||
samudrādvaralābhaśca sahopāyapradarśanaḥ
||47||प्रायोपवेशनं चक्रे रामो दिनचतुष्टयम् ॥
समुद्राद्वरलाभश्च सहोपायप्रदर्शनः
setordaśamyāmāraṃbhastrayodaśyāṃ samāpanam ||
caturdaśyāṃ suvelādrau rāmaḥ senāṃ nyave śayat
||48||सेतोर्दशम्यामारंभस्त्रयोदश्यां समापनम् ॥
चतुर्दश्यां सुवेलाद्रौ रामः सेनां न्यवे शयत्
pūrṇimāsyā dvitīyāyāṃ tridinaiḥ sainyatāraṇam ||
tīrtvā toyanidhiṃ rāmaḥ śūravānarasainyavān
||49||पूर्णिमास्या द्वितीयायां त्रिदिनैः सैन्यतारणम् ॥
तीर्त्वा तोयनिधिं रामः शूरवानरसैन्यवान्
rurodha ca purīṃ laṃkāṃ sītārthaṃ śubhalakṣaṇaḥ ||
tṛtīyādidaśamyaṃtaṃ niveśaśca dināṣṭakaḥ
||50||रुरोध च पुरीं लंकां सीतार्थं शुभलक्षणः ॥
तृतीयादिदशम्यंतं निवेशश्च दिनाष्टकः
śukasāraṇayostatra prāptirekādaśīdine ||
pauṣāsite ca dvādaśyāṃ sainyasaṃkhyānameva ca
||51||शुकसारणयोस्तत्र प्राप्तिरेकादशीदिने ॥
पौषासिते च द्वादश्यां सैन्यसंख्यानमेव च
śārdūlena kapīṃdrāṇāṃ sārāsāropavarṇanam ||
trayodaśyādyamāṃte ca laṃkāyāṃ divasaistribhiḥ
||52||शार्दूलेन कपींद्राणां सारासारोपवर्णनम् ॥
त्रयोदश्याद्यमांते च लंकायां दिवसैस्त्रिभिः
rāvaṇaḥ sainyasaṃ khyānaṃ raṇotsāhaṃ tadā'karot ||
prayayāvaṃgado dautye māghaśuklādyavāsare
||53||रावणः सैन्यसं ख्यानं रणोत्साहं तदाऽकरोत् ॥
प्रययावंगदो दौत्ये माघशुक्लाद्यवासरे
sītāyāśca tadā bharturmāyāmūrdhādidarśanam ||
māghaśukladvitīyā yāṃ dinaiḥ saptabhiraṣṭamīm
||54||सीतायाश्च तदा भर्तुर्मायामूर्धादिदर्शनम् ॥
माघशुक्लद्वितीया यां दिनैः सप्तभिरष्टमीम्
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca yuddhamāsīcca saṃkulam ||
māghaśuklanavamyāṃ tu rātrāviṃdrajitā raṇe
||55||रक्षसां वानराणां च युद्धमासीच्च संकुलम् ॥
माघशुक्लनवम्यां तु रात्राविंद्रजिता रणे
rāmalakṣmaṇayornā gapāśabaṃdhaḥ kṛtaḥ kila ||
ākuleṣu kapīśeṣu hatāśeṣu ca sarvaśaḥ
||56||रामलक्ष्मणयोर्ना गपाशबंधः कृतः किल ॥
आकुलेषु कपीशेषु हताशेषु च सर्वशः
vāyūpadeśādgaruḍaṃ sasmāra rāghavastadā ||
nāgapāśavimokṣārthaṃ daśamyāṃ garu ḍo'bhyagāt
||57||वायूपदेशाद्गरुडं सस्मार राघवस्तदा ॥
नागपाशविमोक्षार्थं दशम्यां गरु डोऽभ्यगात्
avahāro māghaśuklaisyaikādaśyāṃ dinadvayam ||
dvādaśyāmāṃjaneyena dhūmrākṣasya vadhaḥ kṛtaḥ
||58||अवहारो माघशुक्लैस्यैकादश्यां दिनद्वयम् ॥
द्वादश्यामांजनेयेन धूम्राक्षस्य वधः कृतः
trayodaśyāṃ tu tenaiva nihato'kaṃpano raṇe ||
māyāsītāṃ darśayitvā rāmāya daśakaṃdharaḥ
||59||त्रयोदश्यां तु तेनैव निहतोऽकंपनो रणे ॥
मायासीतां दर्शयित्वा रामाय दशकंधरः
trāsayāmāsa ca tadā sarvānsainyagatānapi ||
māghaśuklacaturddaśyāṃ yāvatkṛṣṇādivāsaram
||60||त्रासयामास च तदा सर्वान्सैन्यगतानपि ॥
माघशुक्लचतुर्द्दश्यां यावत्कृष्णादिवासरम्
tridinena prahastasya nīlena vihito vadhaḥ ||
māghakṛṣṇadvitīyāyāścaturthyaṃtaṃ tribhirdinaiḥ
||61||त्रिदिनेन प्रहस्तस्य नीलेन विहितो वधः ॥
माघकृष्णद्वितीयायाश्चतुर्थ्यंतं त्रिभिर्दिनैः
rāmeṇa tumule yuddhe rāvaṇo drāvito raṇāt ||
pañcamyā aṣṭamī yāvadrāvaṇena prabodhitaḥ
||62||रामेण तुमुले युद्धे रावणो द्रावितो रणात् ॥
पञ्चम्या अष्टमी यावद्रावणेन प्रबोधितः
kuṃbhakarṇastadā cakre'bhyavahāraṃ caturdinam ||
kumbhakarṇokarodyuddhaṃ navamyādicaturdinaiḥ
||63||कुंभकर्णस्तदा चक्रेऽभ्यवहारं चतुर्दिनम् ॥
कुम्भकर्णोकरोद्युद्धं नवम्यादिचतुर्दिनैः
rāmeṇa nihato yuddhe bahuvānarabhakṣakaḥ ||
amāvāsyādine śokā'bhyavahāro babhūva ha
||64||रामेण निहतो युद्धे बहुवानरभक्षकः ॥
अमावास्यादिने शोकाऽभ्यवहारो बभूव ह
phālgunapratipadādau caturthyaṃtaiścaturdinaiḥ ||
narāṃtakaprabhṛtayo nihatāḥ pañca rākṣasāḥ
||65||फाल्गुनप्रतिपदादौ चतुर्थ्यंतैश्चतुर्दिनैः ॥
नरांतकप्रभृतयो निहताः पञ्च राक्षसाः
paṃcamyāḥ saptamīṃ yāvadatikāyavadhastryahāt ||
aṣṭamyā dvādaśīṃ yāvannihato dinapaṃcakāt
||66||पंचम्याः सप्तमीं यावदतिकायवधस्त्र्यहात् ॥
अष्टम्या द्वादशीं यावन्निहतो दिनपंचकात्
nikumbhakumbhau dvāvetau makarākṣaścaturdinaiḥ ||
phālgunāsitadvitīyāyā dine vai śakrajijjitaḥ
||67||निकुम्भकुम्भौ द्वावेतौ मकराक्षश्चतुर्दिनैः ॥
फाल्गुनासितद्वितीयाया दिने वै शक्रजिज्जितः
tṛtīyādau saptamyaṃtadinapañcakameva ca ||
oṣadhyānayavaiyagryādavahāro babhūva ha
||68||तृतीयादौ सप्तम्यंतदिनपञ्चकमेव च ॥
ओषध्यानयवैयग्र्यादवहारो बभूव ह
aṣṭamyāṃ rāvaṇo māyāmaithilīṃ hatavānkudhīḥ ||
śokāvegāttadā rāmaścakre sainyāvadhāraṇam
||69||अष्टम्यां रावणो मायामैथिलीं हतवान्कुधीः ॥
शोकावेगात्तदा रामश्चक्रे सैन्यावधारणम्
tatastrayodaśīṃ yāvaddinaiḥ paṃcabhiriṃdrajit ||
lakṣmaṇena hato yuddhe vikhyātabalapauruṣaḥ
||70||ततस्त्रयोदशीं यावद्दिनैः पंचभिरिंद्रजित् ॥
लक्ष्मणेन हतो युद्धे विख्यातबलपौरुषः
caturddaśyāṃ daśagrīvo dīkṣāmāpāvahārataḥ ||
amāvāsyādine prāgādyuddhāya daśakaṃdharaḥ
||71||चतुर्द्दश्यां दशग्रीवो दीक्षामापावहारतः ॥
अमावास्यादिने प्रागाद्युद्धाय दशकंधरः
caitraśuklapratipadaḥ paṃcamīdinapaṃcake ||
rāvaṇo yudhyamāno 'bhūtpracuro rakṣasāṃ vadhaḥ
||72||चैत्रशुक्लप्रतिपदः पंचमीदिनपंचके ॥
रावणो युध्यमानो ऽभूत्प्रचुरो रक्षसां वधः
caitraśuklāṣṭamīṃ yāvatsyaṃdanāśvādisūdanam ||
caitraśuklanavamyāṃ tu saumitreḥ śaktibhedane
||73||चैत्रशुक्लाष्टमीं यावत्स्यंदनाश्वादिसूदनम् ॥
चैत्रशुक्लनवम्यां तु सौमित्रेः शक्तिभेदने
kopāviṣṭena rāmeṇa drāvito daśakaṃdharaḥ ||
vibhīṣaṇopadeśena hanumadyuddhameva ca
||74||कोपाविष्टेन रामेण द्रावितो दशकंधरः ॥
विभीषणोपदेशेन हनुमद्युद्धमेव च
droṇādreroṣadhīṃ netuṃ lakṣmaṇārthamupāgataḥ ||
viśalyāṃ tu samādāya lakṣmaṇaṃ tāmapāyayat
||75||द्रोणाद्रेरोषधीं नेतुं लक्ष्मणार्थमुपागतः ॥
विशल्यां तु समादाय लक्ष्मणं तामपाययत्
daśamyāmavahāro'bhūdrātrau yuddhaṃ tu rakṣasām ||
ekādaśyāṃ tu rāmāya ratho mātalisārathiḥ
||76||दशम्यामवहारोऽभूद्रात्रौ युद्धं तु रक्षसाम् ॥
एकादश्यां तु रामाय रथो मातलिसारथिः
prāpto yuddhāya dvādaśyāṃ yāvatkṛṣṇāṃ caturdaśīm ||
aṣṭādaśadine rāmo rāvaṇaṃ dvairathe'vadhīt
||77||प्राप्तो युद्धाय द्वादश्यां यावत्कृष्णां चतुर्दशीम् ॥
अष्टादशदिने रामो रावणं द्वैरथेऽवधीत्
saṃskārā rāvaṇādīnāmamāvā syādine'bhavan ||
saṃgrāme tumule jāte rāmo jayamavāptavān
||78||संस्कारा रावणादीनाममावा स्यादिनेऽभवन् ॥
संग्रामे तुमुले जाते रामो जयमवाप्तवान्
māghaśukladvitīyādicaitrakṛṣṇacaturddaśīm ||
saptāśītidinānyevaṃ madhye paṃvadaśā hakam
||79||माघशुक्लद्वितीयादिचैत्रकृष्णचतुर्द्दशीम् ॥
सप्ताशीतिदिनान्येवं मध्ये पंवदशा हकम्
yuddhāvahāraḥ saṃgrāmo dvāsaptatidinānyabhūt ||
vaiśākhādi tithau rāma uvāsa raṇabhūmiṣu ||
abhiṣikto dvitīyāyāṃ laṃkārājye vibhī ṣaṇaḥ
||80||युद्धावहारः संग्रामो द्वासप्ततिदिनान्यभूत् ॥
वैशाखादि तिथौ राम उवास रणभूमिषु ॥
अभिषिक्तो द्वितीयायां लंकाराज्ये विभी षणः
sītāśuddhistṛtīyāyāṃ devebhyo varalaṃbhanam ||
daśarathasyāgamanaṃ tatra caivānumodanam
||81||सीताशुद्धिस्तृतीयायां देवेभ्यो वरलंभनम् ॥
दशरथस्यागमनं तत्र चैवानुमोदनम्
hatvā tvareṇa laṃkeśaṃ lakṣmaṇasyāgrajo vibhuḥ ||
gṛhītvā jānakīṃ puṇyāṃ duḥkhitāṃ rākṣasena tu
||82||हत्वा त्वरेण लंकेशं लक्ष्मणस्याग्रजो विभुः ॥
गृहीत्वा जानकीं पुण्यां दुःखितां राक्षसेन तु
ādāya parayā prītyā jānakīṃ sa nyavartata ||
vaiśākhasya caturthyāṃ tu rāmaḥ puṣpakamā śritaḥ
||83||आदाय परया प्रीत्या जानकीं स न्यवर्तत ॥
वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु रामः पुष्पकमा श्रितः
vihāyasā nivṛttastu bhūyo'yodhyāṃ purīṃ prati ||
pūrṇe caturdaśe varṣe paṃcamyāṃ mādhavasya ca
||84||विहायसा निवृत्तस्तु भूयोऽयोध्यां पुरीं प्रति ॥
पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पंचम्यां माधवस्य च
bhāradvājāśrame rāmaḥ sagaṇaḥ samu pāviśat ||
naṃdigrāme tu ṣaṣṭhyāṃ sa puṣpakeṇa samāgataḥ
||85||भारद्वाजाश्रमे रामः सगणः समु पाविशत् ॥
नंदिग्रामे तु षष्ठ्यां स पुष्पकेण समागतः
saptamyāmabhiṣikto'sau bhūyo'yodhyāyāṃ raghūdvahaḥ ||
daśāhādhikamāsāṃśca caturdaśa hi maithilī
||85||सप्तम्यामभिषिक्तोऽसौ भूयोऽयोध्यायां रघूद्वहः ॥
दशाहाधिकमासांश्च चतुर्दश हि मैथिली
uvāsa rāmarahitā rāvaṇasya niveśane ||
dvācatvāriṃśake varṣe rāmo rājyamakārayat
||87||उवास रामरहिता रावणस्य निवेशने ॥
द्वाचत्वारिंशके वर्षे रामो राज्यमकारयत्
sītāyāstu trayastriṃśadvarṣāṇi tu tadā bhavan ||
sa caturdaśavarṣāṃte praviṣṭaḥ svāṃ purīṃ prabhuḥ
||88||सीतायास्तु त्रयस्त्रिंशद्वर्षाणि तु तदा भवन् ॥
स चतुर्दशवर्षांते प्रविष्टः स्वां पुरीं प्रभुः
ayodhyāṃ nāma mudito rāmo rāvaṇadarpahā ||
bhrātṛbhiḥ sahitastatra rāmo rājyamakāra yat
||89||अयोध्यां नाम मुदितो रामो रावणदर्पहा ॥
भ्रातृभिः सहितस्तत्र रामो राज्यमकार यत्
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca ||
rāmo rājyaṃ pālayitvā jagāma tridivālayam
||90||दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ॥
रामो राज्यं पालयित्वा जगाम त्रिदिवालयम्
rāmarājye tadā lokā harṣanirbharamā nasāḥ ||
babhūvurdhanadhānyāḍhyāḥ putrapautrayutā narāḥ
||91||रामराज्ये तदा लोका हर्षनिर्भरमा नसाः ॥
बभूवुर्धनधान्याढ्याः पुत्रपौत्रयुता नराः
kāmavarṣī ca parjanyaḥ sasyāni guṇavaṃti ca ||
gāvastu ghaṭadohinyaḥ pādapāśca sadā phalāḥ
||92||कामवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि गुणवंति च ॥
गावस्तु घटदोहिन्यः पादपाश्च सदा फलाः
nādhayo vyādhayaścaiva rāmarājye narādhipa ||
nāryaḥ pativratāścāsanpitṛbhaktiparā narāḥ
||93||नाधयो व्याधयश्चैव रामराज्ये नराधिप ॥
नार्यः पतिव्रताश्चासन्पितृभक्तिपरा नराः
dvijā vedaparā nityaṃ kṣatriyā dvija sevinaḥ ||
kurvate vaiśyavarṇāśca bhaktiṃ dvijagavāṃ sadā
||94||द्विजा वेदपरा नित्यं क्षत्रिया द्विज सेविनः ॥
कुर्वते वैश्यवर्णाश्च भक्तिं द्विजगवां सदा
na yonisaṃkaraścāsīttatra nācārasaṃkaraḥ ||
na vaṃdhyā durbhagā nārī kākavaṃdhyā mṛta prajā
||95||न योनिसंकरश्चासीत्तत्र नाचारसंकरः ॥
न वंध्या दुर्भगा नारी काकवंध्या मृत प्रजा
vidhavā naiva kāpyāsītsabhartṛkā na lapyate ||
nāvajñāṃ kurvate kepi mātāpitrorgurostathā
||96||विधवा नैव काप्यासीत्सभर्तृका न लप्यते ॥
नावज्ञां कुर्वते केपि मातापित्रोर्गुरोस्तथा
na ca vākyaṃ hi vṛddhānāmullaṃ ghayati puṇyakṛt ||
na bhūmiharaṇaṃ tatra paranārīparāṅmukhāḥ
||97||न च वाक्यं हि वृद्धानामुल्लं घयति पुण्यकृत् ॥
न भूमिहरणं तत्र परनारीपराङ्मुखाः
nāpavādaparo loko na daridro na rogabhāk ||
na steyo dyūtakārī ca maireyī pāpino nahi
||98||नापवादपरो लोको न दरिद्रो न रोगभाक् ॥
न स्तेयो द्यूतकारी च मैरेयी पापिनो नहि
na hemahārī brahmaghno na caiva gurutalpagaḥ ||
na strīghno na ca bālaghno na caivānṛtabhāṣaṇaḥ
||99||न हेमहारी ब्रह्मघ्नो न चैव गुरुतल्पगः ॥
न स्त्रीघ्नो न च बालघ्नो न चैवानृतभाषणः
na vṛttilopakaścāsītkūṭa sākṣī na caiva hi ||
na śaṭho na kṛtaghnaśca malino naiva dṛśyate
||100||न वृत्तिलोपकश्चासीत्कूट साक्षी न चैव हि ॥
न शठो न कृतघ्नश्च मलिनो नैव दृश्यते
sadā sarvatra pūjyaṃte brāhmaṇā vedapāragāḥ ||
nāvaiṣṇavo'vratī rājanrāma rājye'tiviśrute
||101||सदा सर्वत्र पूज्यंते ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥
नावैष्णवोऽव्रती राजन्राम राज्येऽतिविश्रुते
rājyaṃ prakurvatastasya purodhā vadatāṃ varaḥ ||
vasiṣṭho munibhiḥ sārddhaṃ kṛtvā tīrthānyanekaśaḥ
||2||राज्यं प्रकुर्वतस्तस्य पुरोधा वदतां वरः ॥
वसिष्ठो मुनिभिः सार्द्धं कृत्वा तीर्थान्यनेकशः
ājagāma brahmaputro mahābhāgastaponidhiḥ ||
rāmastaṃ pūjayāmāsa munibhiḥ sahitaṃ gurum
||3||आजगाम ब्रह्मपुत्रो महाभागस्तपोनिधिः ॥
रामस्तं पूजयामास मुनिभिः सहितं गुरुम्
abhyutthānārghapādyaiśca madhuparkādipūjayā ||
prapaccha kuśalaṃ rāmaṃ vasiṣṭho munipuṃgavaḥ
||4||अभ्युत्थानार्घपाद्यैश्च मधुपर्कादिपूजया ॥
प्रपच्छ कुशलं रामं वसिष्ठो मुनिपुंगवः
rājye cāśve gaje kośe deśe sadbhrātṛbhṛtyayoḥ ||
kuśalaṃ varttate rāma iti pṛṣṭe munestadā
||5||राज्ये चाश्वे गजे कोशे देशे सद्भ्रातृभृत्ययोः ॥
कुशलं वर्त्तते राम इति पृष्टे मुनेस्तदा
rāma uvāca
sarvatra kuśalaṃ me'dya prasādādbhavataḥ sadā ||
papraccha kuśalaṃ rāmo vasiṣṭhaṃ munipuṃgavam
||6||सर्वत्र कुशलं मेऽद्य प्रसादाद्भवतः सदा ॥
पप्रच्छ कुशलं रामो वसिष्ठं मुनिपुंगवम्
sarvataḥ kuśalī tvaṃ hi bhāryāputrasamanvitaḥ ||
sa sarvaṃ kathayāmāsa yathā tīrthānyaśeṣataḥ
||7||सर्वतः कुशली त्वं हि भार्यापुत्रसमन्वितः ॥
स सर्वं कथयामास यथा तीर्थान्यशेषतः
sevitāni dharāpṛṣṭhe kṣetrāṇyāyatanāni ca ||
rāmāya kathayāmāsa sarvatra kuśalaṃ tadā
||8||सेवितानि धरापृष्ठे क्षेत्राण्यायतनानि च ॥
रामाय कथयामास सर्वत्र कुशलं तदा
tataḥ sa vismayāviṣṭo rāmo rājīvalocanaḥ ||
papraccha tīrthamāhātmyaṃ yattīrtheṣūttamottamam
||109||ततः स विस्मयाविष्टो रामो राजीवलोचनः ॥
पप्रच्छ तीर्थमाहात्म्यं यत्तीर्थेषूत्तमोत्तमम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye rāmacaritravarṇanaṃnāma triṃśo'dhyāyaḥ || 30 ||