kṣetrasthāpanam
vyāsa uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dharmarājasya ceṣṭitam ||
yacchrutvā yamadūtānāṃ na bhayaṃ vidyate kvacit
||1||अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मराजस्य चेष्टितम् ॥
यच्छ्रुत्वा यमदूतानां न भयं विद्यते क्वचित्
dharmarājena sā dṛṣṭā varddhanī ca varāpsarā ||
mahatyaraṇye kā hyeṣā sundarāṃgyatisundarī
||2||धर्मराजेन सा दृष्टा वर्द्धनी च वराप्सरा ॥
महत्यरण्ये का ह्येषा सुन्दरांग्यतिसुन्दरी
nirmānuṣavanaṃ cedaṃ siṃhavyāghrabhayānakam ||
āścaryaṃ paramaṃ jñātvā dharmarājo'bravīdidam
||3||निर्मानुषवनं चेदं सिंहव्याघ्रभयानकम् ॥
आश्चर्यं परमं ज्ञात्वा धर्मराजोऽब्रवीदिदम्
dharmarāja uvāca
kasmāttvaṃ mānini hyekā vane carasi nirjane ||
kasmātsthānātsamāyātā kasya patnī suśobhane
||4||कस्मात्त्वं मानिनि ह्येका वने चरसि निर्जने ॥
कस्मात्स्थानात्समायाता कस्य पत्नी सुशोभने
sutā tvaṃ kasya vāmoru atirūpavatī śubhā ||
mānuṣī vātha gaṃdharvī amarī vātha kiṃnarī
||5||सुता त्वं कस्य वामोरु अतिरूपवती शुभा ॥
मानुषी वाथ गंधर्वी अमरी वाथ किंनरी
apsarā pakṣiṇī vātha athavā vanadevatā ||
rākṣasī vā khecarī vā kasya bhāryā ca tadvada
||6||अप्सरा पक्षिणी वाथ अथवा वनदेवता ॥
राक्षसी वा खेचरी वा कस्य भार्या च तद्वद
satyaṃ ca vada me subhrūrityāhārkasutastadā ||
kimicchasi tvayā bhadre kiṃ kāryaṃ vā vadātra vai
||7||सत्यं च वद मे सुभ्रूरित्याहार्कसुतस्तदा ॥
किमिच्छसि त्वया भद्रे किं कार्यं वा वदात्र वै
yadicchasi tvaṃ vāmoru dadāmi tava vāṃchitam
||8||यदिच्छसि त्वं वामोरु ददामि तव वांछितम्
varddhanyuvāca
dharme tiṣṭhati sarvaṃ vai sthāvaraṃ jaṃgamaṃ vibho ||
sa dharmo duṣkaraṃ karma kasmāttvaṃ kuruṣe'nagha
||9||धर्मे तिष्ठति सर्वं वै स्थावरं जंगमं विभो ॥
स धर्मो दुष्करं कर्म कस्मात्त्वं कुरुषेऽनघ
yama uvāca
īśānasya ca yadrūpaṃ draṣṭumicchāmi bhāmini ||
tenāhaṃ tapasā yuktaḥ śivayā saha śaṃkaram
||10||ईशानस्य च यद्रूपं द्रष्टुमिच्छामि भामिनि ॥
तेनाहं तपसा युक्तः शिवया सह शंकरम्
yaśaḥ prāpsye sukhaṃ prāpsye karomi ca suduṣkaram ||
yugeyuge mama khyātirbhavediti matirmama
||11||यशः प्राप्स्ये सुखं प्राप्स्ये करोमि च सुदुष्करम् ॥
युगेयुगे मम ख्यातिर्भवेदिति मतिर्मम
kalpe kalpe mahākalpe bhūyaḥ khyātirbhavediti ||
etasmātkāraṇātsubhrūstapyate paramaṃ tapaḥ
||12||कल्पे कल्पे महाकल्पे भूयः ख्यातिर्भवेदिति ॥
एतस्मात्कारणात्सुभ्रूस्तप्यते परमं तपः
kasmāttvamāgatā bhadre kathayasva yathātathā ||
kiṃ kāryaṃ kasya hetuśca satyamākhyātumarhasi
||13||कस्मात्त्वमागता भद्रे कथयस्व यथातथा ॥
किं कार्यं कस्य हेतुश्च सत्यमाख्यातुमर्हसि
varddhanyuvāca
tapasaiva tvayā dharma bhayabhīto divaspatiḥ ||
tenāhaṃ noditā cātra tapovi ghnasya kāṃkṣayā
||14||तपसैव त्वया धर्म भयभीतो दिवस्पतिः ॥
तेनाहं नोदिता चात्र तपोवि घ्नस्य कांक्षया
indrāsanabhayādbhītā hariṇā harisannidhau ||
preṣitāhaṃ mahābhāga satyaṃ hi pravadāmyaham
||15||इन्द्रासनभयाद्भीता हरिणा हरिसन्निधौ ॥
प्रेषिताहं महाभाग सत्यं हि प्रवदाम्यहम्
sūta uvāca
satyavākyena ca tadā toṣito ravinaṃdanaḥ ||
uvācaināṃ mahābhāgyo varadohaṃ prayaccha me
||16||सत्यवाक्येन च तदा तोषितो रविनंदनः ॥
उवाचैनां महाभाग्यो वरदोहं प्रयच्छ मे
yamo'haṃ sarvabhūtānāṃ duṣṭānāṃ karmakāriṇām ||
dharma rūpo hi sarveṣāṃ manujānāṃ jitātmanām
||17||यमोऽहं सर्वभूतानां दुष्टानां कर्मकारिणाम् ॥
धर्म रूपो हि सर्वेषां मनुजानां जितात्मनाम्
sa dharmo'haṃ varārohe dadāmi tava durlabham ||
tatsarvaṃ prārthaya tvaṃ me śīghraṃ cāpsarasāṃ vare
||18||स धर्मोऽहं वरारोहे ददामि तव दुर्लभम् ॥
तत्सर्वं प्रार्थय त्वं मे शीघ्रं चाप्सरसां वरे
varddhanyuvāca
indrasthāne sadā ramye susthiratvaṃ prayaccha me ||
svāmindharmabhṛtāṃ śreṣṭha lokānāṃ ca hitāya vai
||19||इन्द्रस्थाने सदा रम्ये सुस्थिरत्वं प्रयच्छ मे ॥
स्वामिन्धर्मभृतां श्रेष्ठ लोकानां च हिताय वै
yama uvāca
evamastviti tāṃ prāha cānyaṃ varaya satvaram ||
dadāmi varamutkṛṣṭaṃ gānena toṣitosmyaham
||20||एवमस्त्विति तां प्राह चान्यं वरय सत्वरम् ॥
ददामि वरमुत्कृष्टं गानेन तोषितोस्म्यहम्
varddhanyuvāca
asminsthāne mahākṣetre mama tīrthaṃ mahāmate ||
bhūyācca sarvapāpaghnaṃ mannāmneti ca viśrutam
||21||अस्मिन्स्थाने महाक्षेत्रे मम तीर्थं महामते ॥
भूयाच्च सर्वपापघ्नं मन्नाम्नेति च विश्रुतम्
tatra dattaṃ hutaṃ taptaṃ paṭhitaṃ vā'kṣayaṃ bhavet ||
pañcarātraṃ niṣeveta varddhamānaṃ sarovara m
||22||तत्र दत्तं हुतं तप्तं पठितं वाऽक्षयं भवेत् ॥
पञ्चरात्रं निषेवेत वर्द्धमानं सरोवर म्
pūrvajāstasya tuṣyeraṃstarpyamāṇā dinedine ||
tathetyuktvā tu tāṃ dharmo maunamācaṣṭa saṃsthitaḥ ||
triḥparikramya taṃ dharmaṃ namaskṛtya divaṃ yayau
||23||पूर्वजास्तस्य तुष्येरंस्तर्प्यमाणा दिनेदिने ॥
तथेत्युक्त्वा तु तां धर्मो मौनमाचष्ट संस्थितः ॥
त्रिःपरिक्रम्य तं धर्मं नमस्कृत्य दिवं ययौ
varddhanyuvāca
mā bhayaṃ kuru deveśa yamasyārkasutasya ca ||
ayaṃ svārthaparo dharma yaśase ca samācaret
||24||मा भयं कुरु देवेश यमस्यार्कसुतस्य च ॥
अयं स्वार्थपरो धर्म यशसे च समाचरेत्
vyāsa uvāca
varddhanī pūjitā tena śakreṇa ca śubhānanā ||
sādhusādhu mahābhāge devakārya kṛtaṃ tvayā
||25||वर्द्धनी पूजिता तेन शक्रेण च शुभानना ॥
साधुसाधु महाभागे देवकार्य कृतं त्वया
nirbhayatvaṃ varāgehe sukhavāsaśca te sadā ||
yaśaḥ saukhyaṃ śriyaṃ ramyāṃ prāpsyasi tvaṃ śubhānane
||26||निर्भयत्वं वरागेहे सुखवासश्च ते सदा ॥
यशः सौख्यं श्रियं रम्यां प्राप्स्यसि त्वं शुभानने
tatheti devāstāmūcurnirbhayānaṃdacetasā ||
namaskṛtya ca śakraṃ sā gatā sthānaṃ svakaṃ śubham
||27||तथेति देवास्तामूचुर्निर्भयानंदचेतसा ॥
नमस्कृत्य च शक्रं सा गता स्थानं स्वकं शुभम्
sūta uvāca
gatepsarasi rājendra dharmastasthau yathāvidhi ||
tapastepe mahāghoraṃ viśvasyodvegadāyakam
||28||गतेप्सरसि राजेन्द्र धर्मस्तस्थौ यथाविधि ॥
तपस्तेपे महाघोरं विश्वस्योद्वेगदायकम्
paṃcāgnisā dhanaṃ śukre māsi sūryeṇa tāpite ||
cakre suduḥsahaṃ rājandevairapi durāsadam
||29||पंचाग्निसा धनं शुक्रे मासि सूर्येण तापिते ॥
चक्रे सुदुःसहं राजन्देवैरपि दुरासदम्
tato varṣaśate pūrṇe antako maunamāsthitaḥ ||
kāṣṭhabhūta ibhavātasthau valmīkaśatasaṃvṛtaḥ
||30||ततो वर्षशते पूर्णे अन्तको मौनमास्थितः ॥
काष्ठभूत इभवातस्थौ वल्मीकशतसंवृतः
nānāpakṣigaṇaistatra kṛtanīḍaiḥ sa dharmarāṭ ||
upaviṣṭe vrataṃ rājandṛśyate naiva kutracit
||31||नानापक्षिगणैस्तत्र कृतनीडैः स धर्मराट् ॥
उपविष्टे व्रतं राजन्दृश्यते नैव कुत्रचित्
saṃsmaraṃto'tha deveśa mumāpatimaniṃditam ||
tato devāḥ sagandharvā yakṣāścodvignamānasāḥ ||
kailāsaśikharaṃ bhūya ājagmuḥ śivasannidhau
||32||संस्मरंतोऽथ देवेश मुमापतिमनिंदितम् ॥
ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षाश्चोद्विग्नमानसाः ॥
कैलासशिखरं भूय आजग्मुः शिवसन्निधौ
devā ūcuḥ
trāhitrāhi mahādeva śrīkaṇṭha jagataḥ pate ||
trāhi no bhūtabhavyeśa trāhi no vṛṣabhadhvaja ||
dayālustvaṃ kṛpānātha nirvighnaṃ kuru śaṃkara
||33||त्राहित्राहि महादेव श्रीकण्ठ जगतः पते ॥
त्राहि नो भूतभव्येश त्राहि नो वृषभध्वज ॥
दयालुस्त्वं कृपानाथ निर्विघ्नं कुरु शंकर
īśvara uvāca
kenāparādhitā devāḥ kena vā mānamardditāḥ ||
martye svarge'thavā nāge śīghraṃ kathaya tāciram
||34||केनापराधिता देवाः केन वा मानमर्द्दिताः ॥
मर्त्ये स्वर्गेऽथवा नागे शीघ्रं कथय ताचिरम्
anenaiva triśūlena khaṭvāṃgenāthavā punaḥ ||
atha pāśupatenaiva nihaniṣyāmi taṃ raṇe ||
śīghraṃ vai vadatāsmāka matrāgamanakāraṇam
||35||अनेनैव त्रिशूलेन खट्वांगेनाथवा पुनः ॥
अथ पाशुपतेनैव निहनिष्यामि तं रणे ॥
शीघ्रं वै वदतास्माक मत्रागमनकारणम्
devā ūcuḥ
kṛpāsindho hi deveśa jagadānandakāraka ||
na bhayaṃ mānuṣādadya na nā gāddevadānavāt
||36||कृपासिन्धो हि देवेश जगदानन्दकारक ॥
न भयं मानुषादद्य न ना गाद्देवदानवात्
martyaloke mahādeva pretanātho mahākṛtiḥ ||
ātmakāryaṃ mahāghoraṃ kleśayediti niścayaḥ
||37||मर्त्यलोके महादेव प्रेतनाथो महाकृतिः ॥
आत्मकार्यं महाघोरं क्लेशयेदिति निश्चयः
ugreṇa tapasā kṛtvā kliśyadātmānamātmanā ||
tenātra vayamudvignā devāḥ sarve sadāśiva ||
śaraṇaṃ tvāmanuprāptā yadicchasi kuruṣva tat
||38||उग्रेण तपसा कृत्वा क्लिश्यदात्मानमात्मना ॥
तेनात्र वयमुद्विग्ना देवाः सर्वे सदाशिव ॥
शरणं त्वामनुप्राप्ता यदिच्छसि कुरुष्व तत्
sūta uvāca
devānāṃ vacanaṃ śrutvā vṛṣārūḍho vṛṣadhvajaḥ ||
āyudhānparisaṃgṛhya kavacaṃ sumanoharam ||
gatavānatha taṃ deśaṃ yatra dharmo vyavasthitaḥ
||39||देवानां वचनं श्रुत्वा वृषारूढो वृषध्वजः ॥
आयुधान्परिसंगृह्य कवचं सुमनोहरम् ॥
गतवानथ तं देशं यत्र धर्मो व्यवस्थितः
īśvara uvāca
anena tapasā dharma saṃtuṣṭaṃ mama mānasam ||
varaṃ brūhi varaṃ brūhi varaṃ brūhītyuvāca ha
||40||अनेन तपसा धर्म संतुष्टं मम मानसम् ॥
वरं ब्रूहि वरं ब्रूहि वरं ब्रूहीत्युवाच ह
icchase tvaṃ yathā kāmā nyathā te manasi sthitān ||
yaṃyaṃ prārthayase bhadra dadāmi tava sāṃpratam
||41||इच्छसे त्वं यथा कामा न्यथा ते मनसि स्थितान् ॥
यंयं प्रार्थयसे भद्र ददामि तव सांप्रतम्
sūta uvāca
evaṃ saṃbhāṣamāṇaṃ tu dṛṣṭvā devaṃ maheśvaram ||
valmīkādutthito rājangṛhītvā karasaṃpuṭam ||
tuṣṭāva vacanaiḥ śuddhairlokanāthamariṃdam
||42||एवं संभाषमाणं तु दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ॥
वल्मीकादुत्थितो राजन्गृहीत्वा करसंपुटम् ॥
तुष्टाव वचनैः शुद्धैर्लोकनाथमरिंदम्
dharma uvāca
īśvarāya namastubhyaṃ namaste yogarūpiṇe ||
namaste tejorūpāya nīlakaṃṭha namo'stu te
||43||ईश्वराय नमस्तुभ्यं नमस्ते योगरूपिणे ॥
नमस्ते तेजोरूपाय नीलकंठ नमोऽस्तु ते
dhyātṝṇāmanurūpāya bhaktigamyāya te namaḥ ||
namaste brahmarūpāya viṣṇurūpa namo' stu te
||44||ध्यातॄणामनुरूपाय भक्तिगम्याय ते नमः ॥
नमस्ते ब्रह्मरूपाय विष्णुरूप नमोऽ स्तु ते
namaḥ sthūlāya sūkṣmāya aṇurūpāya vai namaḥ ||
namaste kāmarūpāya sṛṣṭisthityaṃtakāriṇe
||45||नमः स्थूलाय सूक्ष्माय अणुरूपाय वै नमः ॥
नमस्ते कामरूपाय सृष्टिस्थित्यंतकारिणे
namo nityāya saumyāya mṛḍāya haraye namaḥ ||
ātapāya namastubhyaṃ namaḥ śītakarāya ca
||46||नमो नित्याय सौम्याय मृडाय हरये नमः ॥
आतपाय नमस्तुभ्यं नमः शीतकराय च
sṛṣṭirūpa namastubhyaṃ lokapāla namo'stu te ||
nama ugrāya bhīmāya śāṃta rūpāya te namaḥ
||47||सृष्टिरूप नमस्तुभ्यं लोकपाल नमोऽस्तु ते ॥
नम उग्राय भीमाय शांत रूपाय ते नमः
namaścānaṃtarūpāya viśvarūpāya te namaḥ ||
namo bhasmāṃgaliptāya namaste caṃdraśekhara ||
namo'stu paṃcavaktrāya trinetrāya namo'stu te
||48||नमश्चानंतरूपाय विश्वरूपाय ते नमः ॥
नमो भस्मांगलिप्ताय नमस्ते चंद्रशेखर ॥
नमोऽस्तु पंचवक्त्राय त्रिनेत्राय नमोऽस्तु ते
namaste vyālabhūṣāya kakṣāpaṭadharāya ca ||
namoṃ'dhakavināśāya dakṣapāpāpahāriṇe ||
kāmanirddāhine tubhyaṃ tripurāre namo'stu te
||49||नमस्ते व्यालभूषाय कक्षापटधराय च ॥
नमोंऽधकविनाशाय दक्षपापापहारिणे ॥
कामनिर्द्दाहिने तुभ्यं त्रिपुरारे नमोऽस्तु ते
catvāriṃśacca nāmāni mayoktāni ca yaḥ paṭhet ||
śucirbhūtvā trikālaṃ tu paṭhedvā śṛṇuyādapi
||50||चत्वारिंशच्च नामानि मयोक्तानि च यः पठेत् ॥
शुचिर्भूत्वा त्रिकालं तु पठेद्वा शृणुयादपि
goghnaścaiva kṛtaghnaśca surāpo guruta lpagaḥ ||
brahmahā hemahārī ca hyathavā vṛṣalīpatiḥ
||51||गोघ्नश्चैव कृतघ्नश्च सुरापो गुरुत ल्पगः ॥
ब्रह्महा हेमहारी च ह्यथवा वृषलीपतिः
strībālaghātakaścaiva pāpī cānṛtabhāṣaṇaḥ ||
anācārī tathā steyī paradārābhigastathā ||
akāryakārī kṛtyaghno brahmadviḍvāḍavādhamaḥ
||53||स्त्रीबालघातकश्चैव पापी चानृतभाषणः ॥
अनाचारी तथा स्तेयी परदाराभिगस्तथा ॥
अकार्यकारी कृत्यघ्नो ब्रह्मद्विड्वाडवाधमः
sūta uvāca
ityevaṃ bahubhirvākyairdharmarājena vai muhuḥ ||
īḍito'pi mahadbhaktyā praṇamya śirasā svayam
||54||इत्येवं बहुभिर्वाक्यैर्धर्मराजेन वै मुहुः ॥
ईडितोऽपि महद्भक्त्या प्रणम्य शिरसा स्वयम्
tuṣṭaḥ śaṃbhustadā tasmā uvācedaṃ vacaḥ śubham ||
varaṃ vṛṇu mahābhāga yatte manasi varttate
||55||तुष्टः शंभुस्तदा तस्मा उवाचेदं वचः शुभम् ॥
वरं वृणु महाभाग यत्ते मनसि वर्त्तते
yama uvāca
yadi tuṣṭo'si deveśa dayāṃ kṛtvā mamopari ||
taṃ kuruṣva mahābhāga trailokyaṃ sacarācaram
||56||यदि तुष्टोऽसि देवेश दयां कृत्वा ममोपरि ॥
तं कुरुष्व महाभाग त्रैलोक्यं सचराचरम्
mannāmnā sthānametaddhi khyātaṃ loke bhavediti ||
acchedyaṃ cāpyabhedyaṃ ca puṇyaṃ pāpapraṇāśanam
||57||मन्नाम्ना स्थानमेतद्धि ख्यातं लोके भवेदिति ॥
अच्छेद्यं चाप्यभेद्यं च पुण्यं पापप्रणाशनम्
sthānaṃ kuru mahādeva yadi tuṣṭo'si me bhava ||
śivena sthānakaṃ dattaṃ kāśītulyaṃ tadā nṛpa ||
taddattvā ca punaḥ prāha anyaṃ varaya sattama
||58||स्थानं कुरु महादेव यदि तुष्टोऽसि मे भव ॥
शिवेन स्थानकं दत्तं काशीतुल्यं तदा नृप ॥
तद्दत्त्वा च पुनः प्राह अन्यं वरय सत्तम
dharma uvāca
yadi tuṣṭo'si deveśa dayāṃ kṛtvā mamopari ||
taṃ kuruṣva mahābhāga trailokyaṃ sacarācaram ||
vareṇaivaṃ yathā khyātiṃ gamiṣyāmi yugeyuge
||59||यदि तुष्टोऽसि देवेश दयां कृत्वा ममोपरि ॥
तं कुरुष्व महाभाग त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
वरेणैवं यथा ख्यातिं गमिष्यामि युगेयुगे
īśvara uvāca
brūhi kīnāśa tatsarvaṃ prakaromi tavepsitam ||
tapasā toṣito'haṃ vai dadāmi varamīpsitam
||60||ब्रूहि कीनाश तत्सर्वं प्रकरोमि तवेप्सितम् ॥
तपसा तोषितोऽहं वै ददामि वरमीप्सितम्
yama uvāca
yadi me vāṃchitaṃ deva dadāsi tarhi śaṃkara ||
asminsthāne mahākṣetre mannāmā bhava sarvadā
||61||यदि मे वांछितं देव ददासि तर्हि शंकर ॥
अस्मिन्स्थाने महाक्षेत्रे मन्नामा भव सर्वदा
dharmāraṇyamiti khyātistrailokye sacarācare ||
yathā saṃjāyate deva tathā kuru maheśvara
||62||धर्मारण्यमिति ख्यातिस्त्रैलोक्ये सचराचरे ॥
यथा संजायते देव तथा कुरु महेश्वर
īśvara uvāca
dharmāraṇyamidaṃ khyātaṃ sadā bhūyādyugeyuge ||
tvannāmnā sthāpitaṃ deva khyātimetadgamiṣyati ||
athānyadapi yatkiṃcitkaromyeṣa vadasva tata
||63||धर्मारण्यमिदं ख्यातं सदा भूयाद्युगेयुगे ॥
त्वन्नाम्ना स्थापितं देव ख्यातिमेतद्गमिष्यति ॥
अथान्यदपि यत्किंचित्करोम्येष वदस्व तत
yama uvāca
yojanadvayavistīrṇaṃ mannāmnā tīrthamuttamam ||
mukteśca śāśvataṃ sthānaṃ pāvanaṃ sarvadehinām
||64||योजनद्वयविस्तीर्णं मन्नाम्ना तीर्थमुत्तमम् ॥
मुक्तेश्च शाश्वतं स्थानं पावनं सर्वदेहिनाम्
makṣikāḥ kīṭakāścaiva paśupakṣimṛgādayaḥ ||
pataṃgā bhūtavetālā piśācoragarākṣasāḥ
||65||मक्षिकाः कीटकाश्चैव पशुपक्षिमृगादयः ॥
पतंगा भूतवेताला पिशाचोरगराक्षसाः
nārī vātha naro vātha matkṣetre dharmasaṃjñake ||
tyajate yaḥ priyānprāṇānmuktirbhavatu śāśvatī
||66||नारी वाथ नरो वाथ मत्क्षेत्रे धर्मसंज्ञके ॥
त्यजते यः प्रियान्प्राणान्मुक्तिर्भवतु शाश्वती
evamastviti sarvopi devā brahmādayastathā ||
puṣpavṛṣṭiṃ prakurvāṇāḥ paraṃ harṣamavpnuyuḥ
||67||एवमस्त्विति सर्वोपि देवा ब्रह्मादयस्तथा ॥
पुष्पवृष्टिं प्रकुर्वाणाः परं हर्षमवा्प्नुयुः
devaduṃdubhayo nedurgaṃdharvapatayo jaguḥ ||
vavuḥ puṇyāstathā vātā nanṛtuścāpsaro gaṇāḥ
||68||देवदुंदुभयो नेदुर्गंधर्वपतयो जगुः ॥
ववुः पुण्यास्तथा वाता ननृतुश्चाप्सरो गणाः
sūta uvāca
yamena tapasā bhaktyā toṣito hi sadāśivaḥ ||
uvāca vacanaṃ devaṃ ramyaṃ sādhumanoramam
||69||यमेन तपसा भक्त्या तोषितो हि सदाशिवः ॥
उवाच वचनं देवं रम्यं साधुमनोरमम्
anujñāṃ dehi me tāta yathā gacchāmi satvaram ||
kailāsaṃ parvataśreṣṭhaṃ devānāṃ hitakāmyayā
||70||अनुज्ञां देहि मे तात यथा गच्छामि सत्वरम् ॥
कैलासं पर्वतश्रेष्ठं देवानां हितकाम्यया
yama uvāca
na me sthānaṃ parityaktuṃ tvayā yuktaṃ maheśvara ||
kailāsādadhikaṃ deva jāyate vacanādidam
||71||न मे स्थानं परित्यक्तुं त्वया युक्तं महेश्वर ॥
कैलासादधिकं देव जायते वचनादिदम्
śiva uvāca
sādhu proktaṃ tvayā yuktamekāṃśenātra me sthitiḥ ||
na mayā tyajitaṃ sādhu sthānaṃ tava sunirmalam
||72||साधु प्रोक्तं त्वया युक्तमेकांशेनात्र मे स्थितिः ॥
न मया त्यजितं साधु स्थानं तव सुनिर्मलम्
viśveśvaraṃ mahāliṃgaṃ mannāmnātra bhaviṣyati ||
evamuktvā mahādevastatraivāṃtaradhīyata
||73||विश्वेश्वरं महालिंगं मन्नाम्नात्र भविष्यति ॥
एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवांतरधीयत
śivasya vacanāttatra tadā liṃgaṃ tadadbhutam ||
taṃ dṛṣṭvā ca suraistatra yathānāmānukīrttanam
||74||शिवस्य वचनात्तत्र तदा लिंगं तदद्भुतम् ॥
तं दृष्ट्वा च सुरैस्तत्र यथानामानुकीर्त्तनम्
svaṃsvaṃ liṃgaṃ tadā sṛṣṭaṃ dharmāraṇye surottamaiḥ ||
yasya devasya yalliṃgaṃ tannāmnā parikīrtitam
||75||स्वंस्वं लिंगं तदा सृष्टं धर्मारण्ये सुरोत्तमैः ॥
यस्य देवस्य यल्लिंगं तन्नाम्ना परिकीर्तितम्
sūta uvāca
dharmeṇa sthāpitaṃ liṃgaṃ dharmeśvaramupasthitam ||
smaraṇātpūjanāttasya sarvapāpaiḥ pramucyate
||76||धर्मेण स्थापितं लिंगं धर्मेश्वरमुपस्थितम् ॥
स्मरणात्पूजनात्तस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते
yadbrahma yogināṃ gamyaṃ sarveṣāṃ hṛdaye sthitam ||
tiṣṭhate yasya liṃgaṃ tu svayaṃbhuvamiti sthitam
||77||यद्ब्रह्म योगिनां गम्यं सर्वेषां हृदये स्थितम् ॥
तिष्ठते यस्य लिंगं तु स्वयंभुवमिति स्थितम्
bhūtanāthaṃ ca saṃpūjya vyādhibhirmucyate janaḥ ||
dharmavāpīṃ tataścaiva cakre tatra manoramām
||78||भूतनाथं च संपूज्य व्याधिभिर्मुच्यते जनः ॥
धर्मवापीं ततश्चैव चक्रे तत्र मनोरमाम्
āhatya koṭitīrthānāṃ jalaṃ vāpyāṃ mumoca ha ||
yamatīrthasvarūpaṃ ca snānaṃ kṛtvā manoramam
||79||आहत्य कोटितीर्थानां जलं वाप्यां मुमोच ह ॥
यमतीर्थस्वरूपं च स्नानं कृत्वा मनोरमम्
snānārthaṃ devatānāṃ ca ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām ||
tatra snātvā ca pītvā ca sarvapāpaiḥ pramucyate
||80||स्नानार्थं देवतानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते
dharmavāpyāṃ naraḥ snātvā dṛṣṭvā dharmeśvaraṃ śivam ||
mucyate sarvapāpebhyo na māturgarbhamāviśet
||81||धर्मवाप्यां नरः स्नात्वा दृष्ट्वा धर्मेश्वरं शिवम् ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यो न मातुर्गर्भमाविशेत्
tatra snātvā naro yastu karoti yamatarpaṇam ||
vyādhidoṣavināśārthaṃ kleśadoṣopa śāṃtaye ||
yamāya dharmarājāya mṛtyave cāṃtakāya ca ||
vaivasvatāya kālāya dadhnāya parameṣṭhine
||82||तत्र स्नात्वा नरो यस्तु करोति यमतर्पणम् ॥
व्याधिदोषविनाशार्थं क्लेशदोषोप शांतये ॥
यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चांतकाय च ॥
वैवस्वताय कालाय दध्नाय परमेष्ठिने
vṛkodarāya vṛkāya dakṣiṇeśāya te namaḥ ||
nīlāya citraguptāya citra vaicitra te namaḥ
||83||वृकोदराय वृकाय दक्षिणेशाय ते नमः ॥
नीलाय चित्रगुप्ताय चित्र वैचित्र ते नमः
yamārthaṃ tarpaṇaṃ yo vai dharmavāpyāṃ kariṣyati ||
sākṣatairnāmabhiścaitaistasya nopadravo bhavet
||84||यमार्थं तर्पणं यो वै धर्मवाप्यां करिष्यति ॥
साक्षतैर्नामभिश्चैतैस्तस्य नोपद्रवो भवेत्
ekāṃtarastṛtīyastu jvaraścāturthikastathā ||
velāyāṃ jāyate yastu jvaraḥ śītajvarastathā
||85||एकांतरस्तृतीयस्तु ज्वरश्चातुर्थिकस्तथा ॥
वेलायां जायते यस्तु ज्वरः शीतज्वरस्तथा
pīḍayanti na caitasya yasyaivo matirīdṛśī ||
revatyādigrahā doṣā ḍākinī śākinī tathā
||66||पीडयन्ति न चैतस्य यस्यैवो मतिरीदृशी ॥
रेवत्यादिग्रहा दोषा डाकिनी शाकिनी तथा
dhanadhānyasamṛddhiḥ syātsaṃtatirvardhate sadā ||
bhūteśvaraṃ tu saṃpūjya susnāto vijiteṃdriyaḥ
||87||धनधान्यसमृद्धिः स्यात्संततिर्वर्धते सदा ॥
भूतेश्वरं तु संपूज्य सुस्नातो विजितेंद्रियः
sāṃgaṃ rudrajapaṃ kṛtvā vyādhidoṣātpramucyate ||
amāvāsyāṃ somadine vyatīpāte ca vaidhṛtau ||
saṃkrāṃtau grahaṇe caiva tatra śrāddhaṃ smṛtaṃ nṛṇām
||88||सांगं रुद्रजपं कृत्वा व्याधिदोषात्प्रमुच्यते ॥
अमावास्यां सोमदिने व्यतीपाते च वैधृतौ ॥
संक्रांतौ ग्रहणे चैव तत्र श्राद्धं स्मृतं नृणाम्
śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāḥ sahasraṃ nirasya caitatpitarastvadaṃti ||
pānīyamevāpi tilairvimiśritaṃ dadāti yo vai prathito manuṣyaḥ
||89||श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं निरस्य चैतत्पितरस्त्वदंति ॥
पानीयमेवापि तिलैर्विमिश्रितं ददाति यो वै प्रथितो मनुष्यः
ekaviṃśativāraistu gayāyāṃ piṃḍadānataḥ ||
dharmeśvare sakṛddattaṃ pitṝṇāṃ cākṣayaṃ bhavet
||90||एकविंशतिवारैस्तु गयायां पिंडदानतः ॥
धर्मेश्वरे सकृद्दत्तं पितॄणां चाक्षयं भवेत्
dharmeśātpaścime bhāge viśveśvarāṃtarepi vā ||
dharmavāpīti vikhyātā svargasopānadāyinī
||91||धर्मेशात्पश्चिमे भागे विश्वेश्वरांतरेपि वा ॥
धर्मवापीति विख्याता स्वर्गसोपानदायिनी
dharmeṇa nirmitā pūrvaṃ śivārthaṃ dharmabuddhinā ||
tatra snātvā ca pītvā ca tarpitāḥ pitṛdevatāḥ
||92||धर्मेण निर्मिता पूर्वं शिवार्थं धर्मबुद्धिना ॥
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च तर्पिताः पितृदेवताः
śamīpatrapramāṇaṃ tu piṃḍaṃ dadyācca yo naraḥ ||
dharmavāpyāṃ mahāpuṇyāṃ garbhavāsaṃ na cāpnuyāt
||93||शमीपत्रप्रमाणं तु पिंडं दद्याच्च यो नरः ॥
धर्मवाप्यां महापुण्यां गर्भवासं न चाप्नुयात्
kumbhīpākānmahāraudrādrauravānnarakātpunaḥ ||
aṃdhatāmisrakādrājanmucyate nātra saṃśayaḥ
||94||कुम्भीपाकान्महारौद्राद्रौरवान्नरकात्पुनः ॥
अंधतामिस्रकाद्राजन्मुच्यते नात्र संशयः
sūta uvāca
ekavarṣaṃ tarpaṇīyaṃ dharmavāpyāṃ narottamaḥ ||
ṛtau māse ca pakṣe ca viparītaṃ ca jāyate
||95||एकवर्षं तर्पणीयं धर्मवाप्यां नरोत्तमः ॥
ऋतौ मासे च पक्षे च विपरीतं च जायते
barhiṣado'gniṣvāttāśca ājyapāḥ somapāstathā ||
tṛptiṃ prayāṃti paramāṃ vāpyāṃ vai tarpaṇena tu
||96||बर्हिषदोऽग्निष्वात्ताश्च आज्यपाः सोमपास्तथा ॥
तृप्तिं प्रयांति परमां वाप्यां वै तर्पणेन तु
kurukṣetrādi kṣetrāṇi ayodhyādipurastathā ||
puṣkarādyāni sarvāṇi muktināmāni saṃti vai
||97||कुरुक्षेत्रादि क्षेत्राणि अयोध्यादिपुरस्तथा ॥
पुष्कराद्यानि सर्वाणि मुक्तिनामानि संति वै
tāni sarvāṇi tulyāni dharmakūpo'dhiko bhavet ||
mantro vedāstathā yajñā dānāni ca vratāni ca
||98||तानि सर्वाणि तुल्यानि धर्मकूपोऽधिको भवेत् ॥
मन्त्रो वेदास्तथा यज्ञा दानानि च व्रतानि च
akṣayāṇi prajāyaṃte dattvā japtvā nareśvara ||
abhicārāśca ye cānye susiddhātharvavedajāḥ
||99||अक्षयाणि प्रजायंते दत्त्वा जप्त्वा नरेश्वर ॥
अभिचाराश्च ये चान्ये सुसिद्धाथर्ववेदजाः
te sarve siddhimāyāṃti tasminsthāne kṛtā api ||
āditīrthaṃ nṛpaśreṣṭha kājeśairupasevitam
||100||ते सर्वे सिद्धिमायांति तस्मिन्स्थाने कृता अपि ॥
आदितीर्थं नृपश्रेष्ठ काजेशैरुपसेवितम्
siddhisthānaṃ susaumyaṃ ca brahmādyairapi sevi tam ||
kṛte tu yugaparyaṃtaṃ tretāyāṃ lakṣapañcakam
||1||सिद्धिस्थानं सुसौम्यं च ब्रह्माद्यैरपि सेवि तम् ॥
कृते तु युगपर्यंतं त्रेतायां लक्षपञ्चकम्
dvāpare lakṣamekaṃ tu dinaikena phalaṃ kalau ||
etaduktaṃ mayā brahmandharmāraṇyasya varṇanam ||
phalaṃ caivātra sarvaṃ hi uktaṃ dvaipāyanena tu
||2||द्वापरे लक्षमेकं तु दिनैकेन फलं कलौ ॥
एतदुक्तं मया ब्रह्मन्धर्मारण्यस्य वर्णनम् ॥
फलं चैवात्र सर्वं हि उक्तं द्वैपायनेन तु
sūta uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dharmavākyaṃ manoramam ||
devānāṃ hitakāmāya ājñāpya ca yaduktavān
||3||अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मवाक्यं मनोरमम् ॥
देवानां हितकामाय आज्ञाप्य च यदुक्तवान्
dharma uvāca
asminkṣetre prakurvaṃti viṣṇumāyāvimohitāḥ ||
pāradāryaṃ mahāduṣṭaṃ svarṇasteyādikaṃ tathā
||4||अस्मिन्क्षेत्रे प्रकुर्वंति विष्णुमायाविमोहिताः ॥
पारदार्यं महादुष्टं स्वर्णस्तेयादिकं तथा
anyacca vikṛtaṃ sarvaṃ kurvāṇo narakaṃ vrajet ||
anyakṣetre kṛtaṃ pāpaṃ dharmāraṇye vinaśyati
||5||अन्यच्च विकृतं सर्वं कुर्वाणो नरकं व्रजेत् ॥
अन्यक्षेत्रे कृतं पापं धर्मारण्ये विनश्यति
dharmāraṇye kṛtaṃ pāpaṃ vajralepo bhaviṣyati ||
yathā puṇyaṃ tathā pāpaṃ yatkiṃcicca śubhāśubham
||6||धर्मारण्ये कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति ॥
यथा पुण्यं तथा पापं यत्किंचिच्च शुभाशुभम्
tatsarvaṃ varddhate nityaṃ varṣāṇi śatamityuta ||
kāmināṃ kāmadaṃ puṇya yogināṃ muktidāyakam
||7||तत्सर्वं वर्द्धते नित्यं वर्षाणि शतमित्युत ॥
कामिनां कामदं पुण्य योगिनां मुक्तिदायकम्
siddhānāṃ siddhidaṃ proktaṃ dharmāraṇyaṃ tu sarvadā ||
aputro labhate putrānnirdhano dhanavānbhavet
||8||सिद्धानां सिद्धिदं प्रोक्तं धर्मारण्यं तु सर्वदा ॥
अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्धनो धनवान्भवेत्
etadākhyānakaṃ puṇyaṃ dharmeṇa kathitaṃ purā ||
yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā nārī vā śrāvayettu yaḥ ||
gosahasraphalaṃ tasya aṃte haripuraṃ brajet
||109||एतदाख्यानकं पुण्यं धर्मेण कथितं पुरा ॥
यः शृणोति नरो भक्त्या नारी वा श्रावयेत्तु यः ॥
गोसहस्रफलं तस्य अंते हरिपुरं ब्रजेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye kṣetrasthāpanaṃnāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||