sarvatīrthamahimopasaṃhārapūrvakapurāṇaśravaṇaprakriyādyanuvarṇanam
atha śrīveṃkaṭācalasya sarvapuṇyatīrthādhāratvavarṇanam ||
ṛṣaya ūcuḥ ||
veṃkaṭādrau mahāpuṇye sarvasaṃkaṭanāśane ||
santi vai kati tīrthāni sūta paurāṇikottama
||1||अथ श्रीवेंकटाचलस्य सर्वपुण्यतीर्थाधारत्ववर्णनम् ॥
ऋषय ऊचुः ॥
वेंकटाद्रौ महापुण्ये सर्वसंकटनाशने ॥
सन्ति वै कति तीर्थानि सूत पौराणिकोत्तम
teṣāṃ saṃkhyāṃ ca me brūhi kati mukhyāni tatra vai ||
tatrāpyatyantamukhyāni vada me munisattama
||2||तेषां संख्यां च मे ब्रूहि कति मुख्यानि तत्र वै ॥
तत्राप्यत्यन्तमुख्यानि वद मे मुनिसत्तम
saddharmaratidānyatra kati mukhyāni tāni ca ||
kāni jñānapradānyatra bhaktiverāgyadāni ca
||3||सद्धर्मरतिदान्यत्र कति मुख्यानि तानि च ॥
कानि ज्ञानप्रदान्यत्र भक्तिवेराग्यदानि च
muktipradāni kānyatra tāni me vada suvrata
||4||मुक्तिप्रदानि कान्यत्र तानि मे वद सुव्रत
śrīsūta uvāca
ṣaṭṣaṣṭikoṭitīrthāni puṇyānyatra nagottame ||
aṣṭottarasahasrāṇi teṣu mukhyāni suvrata
||5||षट्षष्टिकोटितीर्थानि पुण्यान्यत्र नगोत्तमे ॥
अष्टोत्तरसहस्राणि तेषु मुख्यानि सुव्रत
saddharmaratidānyatra santi cāṣṭottaraṃ śatam ||
sahasrebhyaśca mukhyāni pṛthaktebhyaśca tāni ca
||6||सद्धर्मरतिदान्यत्र सन्ति चाष्टोत्तरं शतम् ॥
सहस्रेभ्यश्च मुख्यानि पृथक्तेभ्यश्च तानि च
bhaktivairāgyadānyatra ṣaṣṭiraṣṭottare śate
||7||भक्तिवैराग्यदान्यत्र षष्टिरष्टोत्तरे शते
atha svāmipuṣkariṇyādiṣaṭtīrthasnānakālanirṇayaḥ ||
muktidānyatra ṣaṭ caiva veṃkaṭācalamūrdhani ||
svāmipuṣkariṇī caiva viyadgaṅgā tataḥ param
||8||अथ स्वामिपुष्करिण्यादिषट्तीर्थस्नानकालनिर्णयः ॥
मुक्तिदान्यत्र षट् चैव वेंकटाचलमूर्धनि ॥
स्वामिपुष्करिणी चैव वियद्गङ्गा ततः परम्
paścātpāpavināśaṃ ca pāṇḍutīrthamataḥparam ||
kumāradhārikātīrthaṃ tumbostīrthamataḥ param
||9||पश्चात्पापविनाशं च पाण्डुतीर्थमतःपरम् ॥
कुमारधारिकातीर्थं तुम्बोस्तीर्थमतः परम्
kumbhamāse paurṇamāsyāṃ maghāyogo yadā bhavet ||
kumāradhārikāṃ yānti sarvatīrthāni he dvijāḥ
||10||कुम्भमासे पौर्णमास्यां मघायोगो यदा भवेत् ॥
कुमारधारिकां यान्ति सर्वतीर्थानि हे द्विजाः
tatra yaḥ snāti viprendrā rājasūyaphalaṃ labhet ||
muktiśca bhavitā tatra nātra kāryā vicāraṇā
||11||तत्र यः स्नाति विप्रेन्द्रा राजसूयफलं लभेत् ॥
मुक्तिश्च भविता तत्र नात्र कार्या विचारणा
annadānavidhistatra sārdhaṃ dakṣiṇayā' dvijāḥ ||
uttarāphalgunīyuktaśuklapakṣīyaparvaṇi
||12||अन्नदानविधिस्तत्र सार्धं दक्षिणयाऽ द्विजाः ॥
उत्तराफल्गुनीयुक्तशुक्लपक्षीयपर्वणि
tumbostīrthaṃ mīnasaṃsthe ravau tīrthāni sarvaśaḥ ||
aparāhṇe samāyānti tatra snāto na jāyate
||13||तुम्बोस्तीर्थं मीनसंस्थे रवौ तीर्थानि सर्वशः ॥
अपराह्णे समायान्ति तत्र स्नातो न जायते
mauñjībandhaṃ vivāhaṃ ca kārayeddravyadānataḥ ||
meṣasaṃkramaṇe bhānau citrānakṣatrasaṃyute
||14||मौञ्जीबन्धं विवाहं च कारयेद्द्रव्यदानतः ॥
मेषसंक्रमणे भानौ चित्रानक्षत्रसंयुते
paurṇamāsyāṃ samāyānti viyadgaṅgāṃ tathaiva ca ||
tatra snātvā naraḥ sadyaḥ śatakratuphalaṃ labhet
||15||पौर्णमास्यां समायान्ति वियद्गङ्गां तथैव च ॥
तत्र स्नात्वा नरः सद्यः शतक्रतुफलं लभेत्
suvarṇaṃ tatra dātavyaṃ kanyādānaṃ viśeṣataḥ ||
vṛṣabhasthe ravau viprā dvādaśyāṃ harivāsare
||16||सुवर्णं तत्र दातव्यं कन्यादानं विशेषतः ॥
वृषभस्थे रवौ विप्रा द्वादश्यां हरिवासरे
śukle vāpyatha kṛṣṇe vā bhaumenāpi samanvite ||
pāṇḍutīrthaṃ samāyānti gaṅgādīni jagattraye
||17||शुक्ले वाप्यथ कृष्णे वा भौमेनापि समन्विते ॥
पाण्डुतीर्थं समायान्ति गङ्गादीनि जगत्त्रये
tatra snātvā ca gāṃ dattvā mucyate pratibandhakāt ||
āśvayukchuklapakṣe ca saptamyāṃ bhānuvāsare
||18||तत्र स्नात्वा च गां दत्त्वा मुच्यते प्रतिबन्धकात् ॥
आश्वयुक्छुक्लपक्षे च सप्तम्यां भानुवासरे
uttarāṣāḍhayuktāyāṃ tathā pāpavināśanam ||
uttarābhādrayuktāyāṃ dvādaśyāṃ vā samāgataḥ
||19||उत्तराषाढयुक्तायां तथा पापविनाशनम् ॥
उत्तराभाद्रयुक्तायां द्वादश्यां वा समागतः
śālagrāmaśilāṃ dattvā snātvā ca vidhipūrvakam ||
mucyate sarvapāpaiśca janma koṭiśatodbhavaiḥ
||20||शालग्रामशिलां दत्त्वा स्नात्वा च विधिपूर्वकम् ॥
मुच्यते सर्वपापैश्च जन्म कोटिशतोद्भवैः
dhanurmāse site pakṣe dvādaśyāmaruṇodaye ||
āyānti sarvatīrthāni svāmipuṣkariṇījale
||21||धनुर्मासे सिते पक्षे द्वादश्यामरुणोदये ॥
आयान्ति सर्वतीर्थानि स्वामिपुष्करिणीजले
tatra snātvā naraḥ sadyo muktimeti na saṃśayaḥ ||
yasya janmasahasreṣu puṇyamevārjitaṃ purā
||22||तत्र स्नात्वा नरः सद्यो मुक्तिमेति न संशयः ॥
यस्य जन्मसहस्रेषु पुण्यमेवार्जितं पुरा
tasya snānaṃ bhavedviprā nānyasya tvakṛtātmanaḥ ||
vibhavānuguṇaṃ dānaṃ kāryaṃ tatra yathāvidhi
||23||तस्य स्नानं भवेद्विप्रा नान्यस्य त्वकृतात्मनः ॥
विभवानुगुणं दानं कार्यं तत्र यथाविधि
śāligrāmaśilādānaṃ gāṃ dadyācca viśeṣataḥ
||24||शालिग्रामशिलादानं गां दद्याच्च विशेषतः
atha purāṇaśravaṇasya viśeṣataḥ prāśastyavarṇanam ||
ye śṛṇvaṃti kathāṃ viṣṇoḥ sadā bhuvanapāvanīm ||
te vai manuṣyaloke'sminviṣṇubhaktā bhavanti hi
||25||अथ पुराणश्रवणस्य विशेषतः प्राशस्त्यवर्णनम् ॥
ये शृण्वंति कथां विष्णोः सदा भुवनपावनीम् ॥
ते वै मनुष्यलोकेऽस्मिन्विष्णुभक्ता भवन्ति हि
yadyaśaktaḥ sadā śrotuṃ kathāṃ bhuvanapāvanīm ||
muhūrtaṃ vā tadardhaṃ vā kṣaṇaṃ vā viṣṇusatkathām ||
yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā durgatirnāsti tasya hi
||26||यद्यशक्तः सदा श्रोतुं कथां भुवनपावनीम् ॥
मुहूर्तं वा तदर्धं वा क्षणं वा विष्णुसत्कथाम् ॥
यः शृणोति नरो भक्त्या दुर्गतिर्नास्ति तस्य हि
yatphalaṃ sarvayajñeṣu sarvadāneṣu yatphalam ||
sakṛtapurāṇaśravaṇāttatphalaṃ vindate naraḥ
||27||यत्फलं सर्वयज्ञेषु सर्वदानेषु यत्फलम् ॥
सकृतपुराणश्रवणात्तत्फलं विन्दते नरः
kalau yuge viśeṣeṇa purāṇaśravaṇādṛte ||
nāsti dharmaḥ paraḥ puṃsāṃ nāsti muktipradaṃ param
||28||कलौ युगे विशेषेण पुराणश्रवणादृते ॥
नास्ति धर्मः परः पुंसां नास्ति मुक्तिप्रदं परम्
purāṇaśravaṇaṃ viṣṇornāmasaṃkīrtanaṃ param ||
ubhe eva manuṣyāṇāṃ puṇyadrumamahāphale
||29||पुराणश्रवणं विष्णोर्नामसंकीर्तनं परम् ॥
उभे एव मनुष्याणां पुण्यद्रुममहाफले
pibannevāmṛtaṃ yatnādekaḥ syādajarāmaraḥ ||
viṇṇoḥ kathāmṛtaṃ kuryātkulamevājarāmaram
||30||पिबन्नेवामृतं यत्नादेकः स्यादजरामरः ॥
विण्णोः कथामृतं कुर्यात्कुलमेवाजरामरम्
atha purāṇavaktuḥ sarvapūjanīyatvavarṇanam ||
bālo yuvātha vṛddho vā daridro durbhago'pi vā ||
purāṇajñaḥ sadā vandyaḥ sa pūjyaḥ sukṛtātmabhiḥ
||31||अथ पुराणवक्तुः सर्वपूजनीयत्ववर्णनम् ॥
बालो युवाथ वृद्धो वा दरिद्रो दुर्भगोऽपि वा ॥
पुराणज्ञः सदा वन्द्यः स पूज्यः सुकृतात्मभिः
nīcabuddhiṃ na kurvīta purāṇajñe kadācana ||
yasya vaktrodgatā vāṇī kāmadhenuḥ śarīriṇām
||32||नीचबुद्धिं न कुर्वीत पुराणज्ञे कदाचन ॥
यस्य वक्त्रोद्गता वाणी कामधेनुः शरीरिणाम्
bhavakoṭisahasreṣu bhūtvā bhūtvāvasīdatām ||
yo dadātyapunarvṛttiṃ ko'nyastasmātparo guruḥ
||33||भवकोटिसहस्रेषु भूत्वा भूत्वावसीदताम् ॥
यो ददात्यपुनर्वृत्तिं कोऽन्यस्तस्मात्परो गुरुः
vyāsāsanasamārūḍho yadā paurāṇiko dvijaḥ ||
ā samāpteḥ prasaṃgasya namaskuryānna kasyacit
||34||व्यासासनसमारूढो यदा पौराणिको द्विजः ॥
आ समाप्तेः प्रसंगस्य नमस्कुर्यान्न कस्यचित्
na durjanasamākīrṇe na śūdraśvāpadāvṛte ||
deśe na dyūtasadane vadetpuṇyakathāṃ sudhīḥ
||35||न दुर्जनसमाकीर्णे न शूद्रश्वापदावृते ॥
देशे न द्यूतसदने वदेत्पुण्यकथां सुधीः
sugrāme sujanākīrṇe sukṣetre devatālaye ||
puṇye vātha nadītīre vadetpuṇyakathāṃ sudhīḥ
||36||सुग्रामे सुजनाकीर्णे सुक्षेत्रे देवतालये ॥
पुण्ये वाथ नदीतीरे वदेत्पुण्यकथां सुधीः
śraddhābhaktisamāyuktā nānyakāryeṣu lālasā ||
vāgyatāḥ śucayo'vyagrāḥ śrotāraḥ puṇyabhāginaḥ
||37||श्रद्धाभक्तिसमायुक्ता नान्यकार्येषु लालसा ॥
वाग्यताः शुचयोऽव्यग्राः श्रोतारः पुण्यभागिनः
abhaktyā ye kathāṃ puṇyāṃ śṛṇvaṃti manujādhamāḥ ||
teṣāṃ puṇyaphalaṃ nāsti duḥkhaṃ janmani janmani
||38||अभक्त्या ये कथां पुण्यां शृण्वंति मनुजाधमाः ॥
तेषां पुण्यफलं नास्ति दुःखं जन्मनि जन्मनि
purāṇaṃ ye tu saṃpūjya tāmbūlādyairupāyanaiḥ ||
śṛṇvaṃti ca kathāṃ bhaktyā na daridrā na pāpinaḥ
||39||पुराणं ये तु संपूज्य ताम्बूलाद्यैरुपायनैः ॥
शृण्वंति च कथां भक्त्या न दरिद्रा न पापिनः
kathāyāṃ kathyamānāyāṃ ye gacchantyanyato narāḥ ||
bhogāntare praṇaśyanti teṣāṃ dārāśca saṃpadaḥ
||40||कथायां कथ्यमानायां ये गच्छन्त्यन्यतो नराः ॥
भोगान्तरे प्रणश्यन्ति तेषां दाराश्च संपदः
soṣṇīṣamastakā ye ca kathāṃ śṛṇvaṃti pāvanīm ||
te bālakāḥ prajāyante pāpino manujādhamāḥ
||41||सोष्णीषमस्तका ये च कथां शृण्वंति पावनीम् ॥
ते बालकाः प्रजायन्ते पापिनो मनुजाधमाः
tāṃbūlaṃ bhakṣayanto ye kathāṃ śṛṇvaṃti pāvanīm ||
śvaviṣṭhāṃ bhakṣayantyete narake ca pataṃti hi
||42||तांबूलं भक्षयन्तो ये कथां शृण्वंति पावनीम् ॥
श्वविष्ठां भक्षयन्त्येते नरके च पतंति हि
ye ca tuṃgāsanārūḍhāḥ kathāṃ śṛṇvanti dāṃbhikāḥ ||
akṣayyānnarakānbhuktvā te bhavantyeva vāyasāḥ
||43||ये च तुंगासनारूढाः कथां शृण्वन्ति दांभिकाः ॥
अक्षय्यान्नरकान्भुक्त्वा ते भवन्त्येव वायसाः
ye ca vīrāsanārūḍhā ye ca siṃhāsanasthitā ||
śṛṇvanti satkathāṃ te vai bhavantyarjunapādapāḥ
||44||ये च वीरासनारूढा ये च सिंहासनस्थिता ॥
शृण्वन्ति सत्कथां ते वै भवन्त्यर्जुनपादपाः
asaṃpraṇamya śṛṇvanto viṣavṛkṣā bhavanti hi ||
tathā śayānāḥ śṛṇvanto bhavantyajagarā hi te
||45||असंप्रणम्य शृण्वन्तो विषवृक्षा भवन्ति हि ॥
तथा शयानाः शृण्वन्तो भवन्त्यजगरा हि ते
yaḥ śṛṇoti kathāṃ vaktuḥ samānāsanasaṃsthitaḥ ||
gurutalpasamaṃ pāpaṃ saṃprāpya narakaṃ vrajet
||46||यः शृणोति कथां वक्तुः समानासनसंस्थितः ॥
गुरुतल्पसमं पापं संप्राप्य नरकं व्रजेत्
ye nindaṃti purāṇajñaṃ satkathāṃ pāpahāriṇīm ||
te vai janmaśataṃ martyāḥ śunakāśca bhavaṃti hi
||47||ये निन्दंति पुराणज्ञं सत्कथां पापहारिणीम् ॥
ते वै जन्मशतं मर्त्याः शुनकाश्च भवंति हि
kathāyāṃ kīrtyamānāyāṃ ye vadaṃti duruttaram ||
te gardabhāḥ prajāyante kṛkalāsāstataḥparam
||48||कथायां कीर्त्यमानायां ये वदंति दुरुत्तरम् ॥
ते गर्दभाः प्रजायन्ते कृकलासास्ततःपरम्
kadācidapi ye puṇyāṃ na śṛṇvaṃti kathāṃ narāḥ ||
te bhuktvā narakānghorānbhavanti vanasūkarāḥ
||49||कदाचिदपि ये पुण्यां न शृण्वंति कथां नराः ॥
ते भुक्त्वा नरकान्घोरान्भवन्ति वनसूकराः
kathāyāṃ kīrtyamānāyāṃ vighnaṃ kurvaṃti ye narāḥ ||
koṭyabdaṃ narakānbhuktvā bhavaṃti grāmasūkarāḥ
||50||कथायां कीर्त्यमानायां विघ्नं कुर्वंति ये नराः ॥
कोट्यब्दं नरकान्भुक्त्वा भवंति ग्रामसूकराः
ye kathāmanumodante kīrtyamānāṃ narottamāḥ ||
aśṛṇvanto'pi te yānti śāśvataṃ padamavyayam
||51||ये कथामनुमोदन्ते कीर्त्यमानां नरोत्तमाः ॥
अशृण्वन्तोऽपि ते यान्ति शाश्वतं पदमव्ययम्
ye śrāvayanti manujāḥ puṇyāṃ paurāṇikīṃ kathām ||
kalpakoṭiśataṃ sāgraṃ tiṣṭhanti brahmaṇaḥ pade
||52||ये श्रावयन्ति मनुजाः पुण्यां पौराणिकीं कथाम् ॥
कल्पकोटिशतं साग्रं तिष्ठन्ति ब्रह्मणः पदे
āsanārthaṃ prayacchanti purāṇajñasya ye narāḥ ||
kambalājinavāsāṃsi tathā maṃcakameva vā
||53||आसनार्थं प्रयच्छन्ति पुराणज्ञस्य ये नराः ॥
कम्बलाजिनवासांसि तथा मंचकमेव वा
svargalokaṃ samāsādya bhuktvā bhogānyathepsitān ||
sthitvā brahmādilokeṣu padaṃ yāṃti nirāmayam
||54||स्वर्गलोकं समासाद्य भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् ॥
स्थित्वा ब्रह्मादिलोकेषु पदं यांति निरामयम्
purāṇasya prayacchanti ye ca sūtraṃ navaṃ varam ||
bhogino jñānasaṃpannāste bhavaṃti bhave bhave
||55||पुराणस्य प्रयच्छन्ति ये च सूत्रं नवं वरम् ॥
भोगिनो ज्ञानसंपन्नास्ते भवंति भवे भवे
ye mahāpātakairyuktā hyupapātakinaśca ye ||
purāṇaśravaṇādeva te yāṃti paramaṃ padam
||56||ये महापातकैर्युक्ता ह्युपपातकिनश्च ये ॥
पुराणश्रवणादेव ते यांति परमं पदम्
veṃkaṭādrestu māhātmyaṃ śrutvā ta ṛṣayastataḥ ||
vyāsaprasādasaṃpannaṃ sūtaṃ paurāṇikottamam ||
pūjayitvā yathānyāyaṃ praharṣamatulaṃ gatāḥ
||57||वेंकटाद्रेस्तु माहात्म्यं श्रुत्वा त ऋषयस्ततः ॥
व्यासप्रसादसंपन्नं सूतं पौराणिकोत्तमम् ॥
पूजयित्वा यथान्यायं प्रहर्षमतुलं गताः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīveṃkaṭācalamāhātmye sarvatīrthamahimopasaṃhārapūrvakapurāṇaśravaṇaprakriyādyanuvarṇanaṃnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||