svāmipuṣkariṇītīrthamahimānuvarṇanam
atha sumatyākhyadvijavṛttāntaḥ ||
śrīsūta uvāca ||
bhobhostapodhanāḥ sarve naimiṣāraṇyavāsinaḥ ||
svāmitīrthasya māhātmyaṃ bhūyo'pi pravadāmyaham
||1||अथ सुमत्याख्यद्विजवृत्तान्तः ॥
श्रीसूत उवाच ॥
भोभोस्तपोधनाः सर्वे नैमिषारण्यवासिनः ॥
स्वामितीर्थस्य माहात्म्यं भूयोऽपि प्रवदाम्यहम्
purā kirātīsaṃsargātsumatirbrāhmaṇaḥ surām ||
pītavānpuṣkariṇyāṃ sa snātvā pāpādvimocitaḥ
||2||पुरा किरातीसंसर्गात्सुमतिर्ब्राह्मणः सुराम् ॥
पीतवान्पुष्करिण्यां स स्नात्वा पापाद्विमोचितः
ṛṣaya ūcuḥ
sumatiḥ kasya putro'sau kathaṃ sa ca surāṃ papau ||
kathaṃ kirātyāsakto'bhūtsūta paurāṇikottama
||3||सुमतिः कस्य पुत्रोऽसौ कथं स च सुरां पपौ ॥
कथं किरात्यासक्तोऽभूत्सूत पौराणिकोत्तम
sarveṣāṃ vistarādetadvada tvaṃ kṛpayādhunā
||4||सर्वेषां विस्तरादेतद्वद त्वं कृपयाधुना
śrīsūta uvāca
mahārāṣṭrābhidhe deśe brāhmaṇaḥ kaścidāstikaḥ ||
yajñadeva iti khyāto vedavedāṃgapāragaḥ
||5||महाराष्ट्राभिधे देशे ब्राह्मणः कश्चिदास्तिकः ॥
यज्ञदेव इति ख्यातो वेदवेदांगपारगः
dayālurātitheyaśca śivanārāyaṇārcakaḥ ||
sumatirnāmaputro'bhūdyajñadevasya tasya vai
||6||दयालुरातिथेयश्च शिवनारायणार्चकः ॥
सुमतिर्नामपुत्रोऽभूद्यज्ञदेवस्य तस्य वै
pitaraṃ sa parityajya bhāryāmapi pativratām ||
prayayāvutkale deśe viṭagoṣṭhīparāyaṇaḥ
||7||पितरं स परित्यज्य भार्यामपि पतिव्रताम् ॥
प्रययावुत्कले देशे विटगोष्ठीपरायणः
kācitkirātī taddeśe vasantī yuvamohanī ||
yūnāṃ samastadravyāṇi pralobhya jagṛhe ciram
||8||काचित्किराती तद्देशे वसन्ती युवमोहनी ॥
यूनां समस्तद्रव्याणि प्रलोभ्य जगृहे चिरम्
tasyā gṛhaṃ sa prayayau sumatirbrāhmaṇādhamaḥ ||
sumatiṃ sā ca jagrāha kirātī nirdhanaṃ dvijam
||9||तस्या गृहं स प्रययौ सुमतिर्ब्राह्मणाधमः ॥
सुमतिं सा च जग्राह किराती निर्धनं द्विजम्
atha sumatyākhyadvijasya kirātīsaṅgānmahāpātakaprāptiḥ ||
tayā yukto'tha sumatistatsaṃyogaikatatparaḥ ||
itastataścorayitvā bahudravyāṇi santatam
||10||अथ सुमत्याख्यद्विजस्य किरातीसङ्गान्महापातकप्राप्तिः ॥
तया युक्तोऽथ सुमतिस्तत्संयोगैकतत्परः ॥
इतस्ततश्चोरयित्वा बहुद्रव्याणि सन्ततम्
dattvā tayā ciraṃ reme tadgṛhe bubhuje ca saḥ ||
ekena caṣakeṇāsau tayā saha surāṃ papau
||11||दत्त्वा तया चिरं रेमे तद्गृहे बुभुजे च सः ॥
एकेन चषकेणासौ तया सह सुरां पपौ
evaṃ sa bahukālaṃ vai ramamāṇastayā saha ||
pitarau nijapatnīṃ ca nāsmaradviṣayāturaḥ
||12||एवं स बहुकालं वै रममाणस्तया सह ॥
पितरौ निजपत्नीं च नास्मरद्विषयातुरः
sa kadācitkirātaistu cauryaṃ kartuṃ yayau saha ||
viprasya kasyacidgehe so'pi kairātaveṣabhṛt
||13||स कदाचित्किरातैस्तु चौर्यं कर्तुं ययौ सह ॥
विप्रस्य कस्यचिद्गेहे सोऽपि कैरातवेषभृत्
yayau corayituṃ dravyaṃ sāhasī khaṅgahastavān ||
tadgṛhasvāminaṃ vipraṃ hatvā khaṅgena sāhasāt
||14||ययौ चोरयितुं द्रव्यं साहसी खङ्गहस्तवान् ॥
तद्गृहस्वामिनं विप्रं हत्वा खङ्गेन साहसात्
samādāya bahu dravyaṃ kirātībhavanaṃ yayau ||
taṃ yāntamanuyāti sma brahmahatyā bhayaṃkarī
||15||समादाय बहु द्रव्यं किरातीभवनं ययौ ॥
तं यान्तमनुयाति स्म ब्रह्महत्या भयंकरी
nīlavastradharā bhīmā bhṛśaṃ raktaśiroruhā ||
garjantī sāṭṭahāsaṃ sā kampayantī ca rodasī
||16||नीलवस्त्रधरा भीमा भृशं रक्तशिरोरुहा ॥
गर्जन्ती साट्टहासं सा कम्पयन्ती च रोदसी
anudrutastayā so'yaṃ babhrāma jagatītale ||
evaṃ bhramanbhuvaṃ sarvāṃ kadācitsumatiḥ svayam
||17||अनुद्रुतस्तया सोऽयं बभ्राम जगतीतले ॥
एवं भ्रमन्भुवं सर्वां कदाचित्सुमतिः स्वयम्
svagrāmaṃ prayayau bhītyā viprabandhurdurātmavān ||
anudrutastayā bhītaḥ prayayau svagṛhaṃ prati
||18||स्वग्रामं प्रययौ भीत्या विप्रबन्धुर्दुरात्मवान् ॥
अनुद्रुतस्तया भीतः प्रययौ स्वगृहं प्रति
brahmahatyāpyanudrutya tena sākaṃ gṛhaṃ yayau ||
pitaraṃ rakṣarakṣeti sumatiḥ śaraṇaṃ yayau
||19||ब्रह्महत्याप्यनुद्रुत्य तेन साकं गृहं ययौ ॥
पितरं रक्षरक्षेति सुमतिः शरणं ययौ
mā bhaiṣīriti taṃ procya pitā rakṣitumudyataḥ ||
tadānīṃ brahmahatyeyaṃ tattātaṃ pratyabhāṣata
||20||मा भैषीरिति तं प्रोच्य पिता रक्षितुमुद्यतः ॥
तदानीं ब्रह्महत्येयं तत्तातं प्रत्यभाषत
brahmahatyovāca
maiva tvaṃ pratigṛhṇīṣva yajñadeva dvijottama ||
asau surāpī steyī ca brahmahā cātipātakī
||21||मैव त्वं प्रतिगृह्णीष्व यज्ञदेव द्विजोत्तम ॥
असौ सुरापी स्तेयी च ब्रह्महा चातिपातकी
mātṛdrohī pitṛdrohī bhāryātyāgī ca pātakī ||
kirātīsaṃgaduṣṭaśca hyenaṃ muṃca durātmakam
||22||मातृद्रोही पितृद्रोही भार्यात्यागी च पातकी ॥
किरातीसंगदुष्टश्च ह्येनं मुंच दुरात्मकम्
gṛhṇāsi cedimaṃ vipra mahāpātakinaṃ sutam ||
tvadbhāryāmasya bhāryāṃ ca tvāṃ ca putramimaṃ dvija
||23||गृह्णासि चेदिमं विप्र महापातकिनं सुतम् ॥
त्वद्भार्यामस्य भार्यां च त्वां च पुत्रमिमं द्विज
bhakṣayiṣyāmi vaṃśaṃ ca tasmānmuñca sutaṃ tvimam ||
imaṃ tyajasi cetputraṃ yuṣmānmucāṃmi sāṃpratam
||24||भक्षयिष्यामि वंशं च तस्मान्मुञ्च सुतं त्विमम् ॥
इमं त्यजसि चेत्पुत्रं युष्मान्मुचांमि सांप्रतम्
naikasyārthe kulaṃ hantumarhasi tvaṃ mahāmate ||
ityuktaḥ sa tayā tatra yajñadevo'bravīcca tām
||25||नैकस्यार्थे कुलं हन्तुमर्हसि त्वं महामते ॥
इत्युक्तः स तया तत्र यज्ञदेवोऽब्रवीच्च ताम्
yajñadeva uvāca
bādhate māṃ sutasnehaḥ kathamenaṃ parityaje ||
brahmahatyā tadākarṇya dvijoktaṃ tamabhāṣata
||26||बाधते मां सुतस्नेहः कथमेनं परित्यजे ॥
ब्रह्महत्या तदाकर्ण्य द्विजोक्तं तमभाषत
brahmahatyovāca
ayaṃ hi patito bhūtvā varṇāśrama bahiṣkṛtaḥ ||
putresminmā kuru snehaṃ ninditaṃ cāsya darśanam
||27||अयं हि पतितो भूत्वा वर्णाश्रम बहिष्कृतः ॥
पुत्रेस्मिन्मा कुरु स्नेहं निन्दितं चास्य दर्शनम्
ityuktvā brahmahatyā sā yajñadevasya paśyataḥ ||
talena prajahārāsya putraṃ sumatināmakam
||28||इत्युक्त्वा ब्रह्महत्या सा यज्ञदेवस्य पश्यतः ॥
तलेन प्रजहारास्य पुत्रं सुमतिनामकम्
ruroda tātatāteti pitaraṃ prabruvanmuhuḥ
||29||रुरोद ताततातेति पितरं प्रब्रुवन्मुहुः
atha sumatiṃ prati durvāsaḥ kathita brahmahatyāmuktyupāyaḥ ||
ruru durjanako mātā bhāryāpi sumatestadā ||
etasminnaṃtare tatra durvāsāḥ śaṃkarāṃśakaḥ
||30||अथ सुमतिं प्रति दुर्वासः कथित ब्रह्महत्यामुक्त्युपायः ॥
रुरु दुर्जनको माता भार्यापि सुमतेस्तदा ॥
एतस्मिन्नंतरे तत्र दुर्वासाः शंकरांशकः
diṣṭyā samāyayau yogī dhārmiko munisattamaḥ ||
yajñadevo'tha taṃ dṛṣṭvā muniṃ rudrāvatārakam
||31||दिष्ट्या समाययौ योगी धार्मिको मुनिसत्तमः ॥
यज्ञदेवोऽथ तं दृष्ट्वा मुनिं रुद्रावतारकम्
stutvā praṇamya śaraṇaṃ yayāce putrakāraṇāt ||
durvāsāstvaṃ mahāyoginsākṣādvai śaṃkarāṃśakaḥ
||32||स्तुत्वा प्रणम्य शरणं ययाचे पुत्रकारणात् ॥
दुर्वासास्त्वं महायोगिन्साक्षाद्वै शंकरांशकः
tvaddarśanamapuṇyānāṃ bhavitā na kadācana ||
brahmahā ca surāpī ca steyī cābhūtsuto mama
||33||त्वद्दर्शनमपुण्यानां भविता न कदाचन ॥
ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी चाभूत्सुतो मम
enaṃ prahartumāyātā brahmahatyāpi vartate ||
syādyathā me putro'yaṃ mahāpātakamocitaḥ
||34||एनं प्रहर्तुमायाता ब्रह्महत्यापि वर्तते ॥
स्याद्यथा मे पुत्रोऽयं महापातकमोचितः
ghorā ca brahmahatyeyaṃ yathā śīghraṃ layaṃ vrajet ||
tamupāyaṃ vadasvādya mama putre dayāṃ kuru
||35||घोरा च ब्रह्महत्येयं यथा शीघ्रं लयं व्रजेत् ॥
तमुपायं वदस्वाद्य मम पुत्रे दयां कुरु
ayameva hi putro me nānyo'sti tanayo mune ||
asminmṛte tu vaṃśo me samucchidyeta mūlataḥ
||36||अयमेव हि पुत्रो मे नान्योऽस्ति तनयो मुने ॥
अस्मिन्मृते तु वंशो मे समुच्छिद्येत मूलतः
tataḥ pitṛbhyaḥ piṇḍānāṃ dātāpi na bhaveddhruvam ||
tataḥ kṛpāṃ kuruṣva tvamasmāsu bhagavanmune
||37||ततः पितृभ्यः पिण्डानां दातापि न भवेद्ध्रुवम् ॥
ततः कृपां कुरुष्व त्वमस्मासु भगवन्मुने
ityuktaḥ sa tadovāca durvāsāḥ śaṃkarāṃśakaḥ ||
dhyātvāthasuciraṃ kālaṃ yajñadevaṃ dvijottamam
||38||इत्युक्तः स तदोवाच दुर्वासाः शंकरांशकः ॥
ध्यात्वाथसुचिरं कालं यज्ञदेवं द्विजोत्तमम्
durvāsā uvāca
yajñadevakṛtaṃ ṣāpamatidūra sutena te ||
nāsya pāpasya śātiḥ syātprāyaścittāyutairapi
||39||यज्ञदेवकृतं षापमतिदूर सुतेन ते ॥
नास्य पापस्य शातिः स्यात्प्रायश्चित्तायुतैरपि
tathāpi te sutasyāhaṃ tasya pāpasya śāntaye ||
prāyaścittaṃ vadiṣyāmi śṛṇu nānyamanā dvija
||40||तथापि ते सुतस्याहं तस्य पापस्य शान्तये ॥
प्रायश्चित्तं वदिष्यामि शृणु नान्यमना द्विज
veṃkaṭādrau mahāpuṇye sarvapātakanāśane ||
svāmipuṣkariṇī ceti vartate maṃgalapradā
||41||वेंकटाद्रौ महापुण्ये सर्वपातकनाशने ॥
स्वामिपुष्करिणी चेति वर्तते मंगलप्रदा
atha sumateḥ svāmipuṣkariṇīsnānādbrahmahatyā vimuktiḥ ||
snāti cettava putro'yaṃ pātakānmucyate kṣaṇāt ||
evaṃ śrutvā munervākyaṃ yajñadevo mahāmatiḥ
||42||अथ सुमतेः स्वामिपुष्करिणीस्नानाद्ब्रह्महत्या विमुक्तिः ॥
स्नाति चेत्तव पुत्रोऽयं पातकान्मुच्यते क्षणात् ॥
एवं श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं यज्ञदेवो महामतिः
putramādāya sumatiṃ svāmipuṣkariṇīṃgataḥ ||
snāpayāmāsa sumatiṃ hatyayā pīḍitaṃ sutam
||43||पुत्रमादाय सुमतिं स्वामिपुष्करिणींगतः ॥
स्नापयामास सुमतिं हत्यया पीडितं सुतम्
ākāśavāṇī taṃ vipramuvāca madhurasvarā ||
yajñadeva mahābhāga snānenānena suvrata
||44||आकाशवाणी तं विप्रमुवाच मधुरस्वरा ॥
यज्ञदेव महाभाग स्नानेनानेन सुव्रत
pūto'bhavattava sutaḥ saṃśayaṃ mā kṛthā dvija ||
evaṃprabhāvaṃ tattīrthaṃ pāpavṛkṣakuṭhārakam
||45||पूतोऽभवत्तव सुतः संशयं मा कृथा द्विज ॥
एवंप्रभावं तत्तीर्थं पापवृक्षकुठारकम्
evaṃ vaḥ kathitaṃ viprā itihāsaṃ purātanam ||
śṛṇvatāṃ paṭhatāṃ cāpi vājapeyaphalaṃ labhet
||46||एवं वः कथितं विप्रा इतिहासं पुरातनम् ॥
शृण्वतां पठतां चापि वाजपेयफलं लभेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīveṃkaṭācalamāhātmye svāmipuṣkariṇītīrthamahimānuvarṇanaṃnāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||