sṛṣṭyādivarṇanam
atha suvarṇamukharyā kalyānadīsaṃgamaḥ ||
bharadvāja uvāca ||
suvarṇamukharī tatra saṃgatā maṃgalapradā ||
kalyānāma nadī puṇyā kālindī jāhnavīmiva
||1||अथ सुवर्णमुखर्या कल्यानदीसंगमः ॥
भरद्वाज उवाच ॥
सुवर्णमुखरी तत्र संगता मंगलप्रदा ॥
कल्यानाम नदी पुण्या कालिन्दी जाह्नवीमिव
vṛṣabhācalasaṃbhūtā tīrtharājavirājitā ||
nadīnāmuttamā kalyā kaluṣaughavināśinī
||2||वृषभाचलसंभूता तीर्थराजविराजिता ॥
नदीनामुत्तमा कल्या कलुषौघविनाशिनी
nānātarulatāvrātavibhūṣitataṭadvayā ||
munisaṃghasukhāvāsā puṇyāśramasamutkaṭā
||3||नानातरुलताव्रातविभूषिततटद्वया ॥
मुनिसंघसुखावासा पुण्याश्रमसमुत्कटा
dvijadattārdhyavilasatkuśākṣatalasattaṭā ||
apsaraḥkucakastūrīpaṃkakṣālanapaṃkilā
||4||द्विजदत्तार्ध्यविलसत्कुशाक्षतलसत्तटा ॥
अप्सरःकुचकस्तूरीपंकक्षालनपंकिला
dantāvalakaṭacyotanmadāmbusurabhīkṛtā ||
viprabhūpālavitatamakhayūpa śatāvṛtā
||5||दन्तावलकटच्योतन्मदाम्बुसुरभीकृता ॥
विप्रभूपालविततमखयूप शतावृता
anāvilajalāpūratoṣitāśeṣamānavā ||
ekaivālaṃ parā kartuṃ mahānadyostu pātakam
||6||अनाविलजलापूरतोषिताशेषमानवा ॥
एकैवालं परा कर्तुं महानद्योस्तु पातकम्
tayoḥ saṃgatayoḥ stotuṃ mahimānaṃ ka īśate ||
yatra brahmaśilānāma sarinmadhye ca vartate
||7||तयोः संगतयोः स्तोतुं महिमानं क ईशते ॥
यत्र ब्रह्मशिलानाम सरिन्मध्ये च वर्तते
agastyatapasā paścādgayā sāṃnidhyameti ca ||
nadīdvayajale tatra snātāḥ puṇye kurūdvaha
||8||अगस्त्यतपसा पश्चाद्गया सांनिध्यमेति च ॥
नदीद्वयजले तत्र स्नाताः पुण्ये कुरूद्वह
makhānāṃ pauṇḍarīkāṇāṃ śatasya phalamāpnuyuḥ ||
brahmahatyādipāpāni samāyāṃti parikṣayam
||9||मखानां पौण्डरीकाणां शतस्य फलमाप्नुयुः ॥
ब्रह्महत्यादिपापानि समायांति परिक्षयम्
tatrābhiṣekapūtānāṃ nadīdvitayasaṃgame ||
saṅgatā bhavanāśinyā kṛṣṇaveṇīva pāvanī
||10||तत्राभिषेकपूतानां नदीद्वितयसंगमे ॥
सङ्गता भवनाशिन्या कृष्णवेणीव पावनी
atha suvarṇamukharītīrasthitaśrīveṃkaṭācalavarṇanam ||
rājate svarṇamukharī kalyayā saṃgatā tadā
||11||अथ सुवर्णमुखरीतीरस्थितश्रीवेंकटाचलवर्णनम् ॥
राजते स्वर्णमुखरी कल्यया संगता तदा
athodīcyāṃ mahānadyā yojanārddhe virājate ||
yojanotsedhasahito vikhyāto veṃkaṭācalaḥ
||12||अथोदीच्यां महानद्या योजनार्द्धे विराजते ॥
योजनोत्सेधसहितो विख्यातो वेंकटाचलः
sarveṣāmeva tīrthānāmāśrayo'yaṃ nagottamaḥ ||
añjanānantavṛṣabhanīlakesaripotriṇaḥ
||13||सर्वेषामेव तीर्थानामाश्रयोऽयं नगोत्तमः ॥
अञ्जनानन्तवृषभनीलकेसरिपोत्रिणः
etānyupavanānyadreḥ syurnārāyaṇaveṃkaṭau ||
varāhavapuṣā pūrvaṃ svīkṛtatvānmadhudviṣā
||14||एतान्युपवनान्यद्रेः स्युर्नारायणवेंकटौ ॥
वराहवपुषा पूर्वं स्वीकृतत्वान्मधुद्विषा
varāhakṣetramityāryaiḥ kīrtito'yaṃ mahīdharaḥ ||
suvarṇamukharītīre vikhyāte veṃkaṭācale
||15||वराहक्षेत्रमित्यार्यैः कीर्तितोऽयं महीधरः ॥
सुवर्णमुखरीतीरे विख्याते वेंकटाचले
nivasatyacyuto nityamabdhīndratanayānvitaḥ ||
tasmingirau śriyā sārddhaṃ vasante veṃkaṭādhipam
||16||निवसत्यच्युतो नित्यमब्धीन्द्रतनयान्वितः ॥
तस्मिन्गिरौ श्रिया सार्द्धं वसन्ते वेंकटाधिपम्
sevante siddhagandharvamunimānavadānavāḥ ||
tasminvinyastacittānāṃ bhaktānāṃ puruṣottame
||17||सेवन्ते सिद्धगन्धर्वमुनिमानवदानवाः ॥
तस्मिन्विन्यस्तचित्तानां भक्तानां पुरुषोत्तमे
vāṃchitānyāśu sidhyaṃti naśyaṃti vipado'rjuna ||
ye smaraṃti jagannāthaṃ veṃkaṭādrinivāsinam
||18||वांछितान्याशु सिध्यंति नश्यंति विपदोऽर्जुन ॥
ये स्मरंति जगन्नाथं वेंकटाद्रिनिवासिनम्
nirastadoṣāste yāṃti śāśvataṃ padamavyayam
||19||निरस्तदोषास्ते यांति शाश्वतं पदमव्ययम्
arjuna uvāca
veṃkaṭādrau mahāpuṇye surāsuranamaskṛtaḥ ||
kathaṃ prādurabhūddevo bhagavānkamalāpatiḥ
||20||वेंकटाद्रौ महापुण्ये सुरासुरनमस्कृतः ॥
कथं प्रादुरभूद्देवो भगवान्कमलापतिः
kasya vā kṛtinastatra prasanno nijamadbhutam ||
rūpaṃ prakāśayāṃcakre bhuktimuktiphalapradam
||21||कस्य वा कृतिनस्तत्र प्रसन्नो निजमद्भुतम् ॥
रूपं प्रकाशयांचक्रे भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
viṣṇordevādidevasya mahimānaṃ mahāmune ||
śrotumicchāmi tattvena tanme kathaya vistarāt
||22||विष्णोर्देवादिदेवस्य महिमानं महामुने ॥
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन तन्मे कथय विस्तरात्
atha śrīveṃkaṭācalavāsibhagavadvaibhavavarṇanam ||
bharadvāja uvāca ||
śṛṇu veṃkaṭanāthasya mahimānaṃ samāhitaḥ ||
vistareṇa samākhyātuṃ brahmaṇāpi na śakyate
||23||अथ श्रीवेंकटाचलवासिभगवद्वैभववर्णनम् ॥
भरद्वाज उवाच ॥
शृणु वेंकटनाथस्य महिमानं समाहितः ॥
विस्तरेण समाख्यातुं ब्रह्मणापि न शक्यते
dhanyo'si devadevasya māhātmyaṃ madhuvidviṣaḥ ||
yadbhaktiyuktābhūttāta śrotuṃ matirarindama
||24||धन्योऽसि देवदेवस्य माहात्म्यं मधुविद्विषः ॥
यद्भक्तियुक्ताभूत्तात श्रोतुं मतिररिन्दम
kṛtapuṇyo'smyahaṃ pārtha sarvabhūtapaterhareḥ ||
pavitrāṇi caritrāṇi stoṣyante yanmayā'dhunā
||25||कृतपुण्योऽस्म्यहं पार्थ सर्वभूतपतेर्हरेः ॥
पवित्राणि चरित्राणि स्तोष्यन्ते यन्मयाऽधुना
purā bhāgīrathītīre janakāya mahātmane ||
kratudīkṣāprasaktāya viśuddhajñānaśāline
||26||पुरा भागीरथीतीरे जनकाय महात्मने ॥
क्रतुदीक्षाप्रसक्ताय विशुद्धज्ञानशालिने
vāmadevena kathitāṃ kathāṃ pāpapraṇāśinīm ||
kathayiṣyāmi te pārtha viṣṇukīrtanapāvanīm
||27||वामदेवेन कथितां कथां पापप्रणाशिनीम् ॥
कथयिष्यामि ते पार्थ विष्णुकीर्तनपावनीम्
sarveṣāmeva bhūtānāmādyo nārāyaṇaḥ prabhuḥ ||
jaganmayo jagatkartā citsvarūpo niraṃjanaḥ
||28||सर्वेषामेव भूतानामाद्यो नारायणः प्रभुः ॥
जगन्मयो जगत्कर्ता चित्स्वरूपो निरंजनः
sahasraśīrṣā bhagavānsahasrākṣaḥ sahasrapāt ||
yasya bhāsā jagadidaṃ vibhāti sacarācaram
||29||सहस्रशीर्षा भगवान्सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥
यस्य भासा जगदिदं विभाति सचराचरम्
tasmātparataraṃ tejastasmātparataraṃ tapaḥ ||
tasmātparataraṃ jñānaṃ yogastasmātparo na ca
||30||तस्मात्परतरं तेजस्तस्मात्परतरं तपः ॥
तस्मात्परतरं ज्ञानं योगस्तस्मात्परो न च
vidyā tasmādapi parā nāsti pārtha nararṣabha ||
sarveṣvapi ca bhūteṣu sadā sannihitaḥ prabhuḥ
||31||विद्या तस्मादपि परा नास्ति पार्थ नरर्षभ ॥
सर्वेष्वपि च भूतेषु सदा सन्निहितः प्रभुः
sarvāṇyapi ca bhūtāni tasminnevāsate sukham ||
sa eva yajño yajvā ca sādhanaṃ sruksruvādikam
||32||सर्वाण्यपि च भूतानि तस्मिन्नेवासते सुखम् ॥
स एव यज्ञो यज्वा च साधनं स्रुक्स्रुवादिकम्
phalaṃ phalapradātā ca tatsaṃprāpyā gatistathā ||
vahnau praṇīte paśunā prokṣitena prajuhvati ||
ye taṃ prayāṃti te yāṃti gatiṃ tatpratipāditām
||33||फलं फलप्रदाता च तत्संप्राप्या गतिस्तथा ॥
वह्नौ प्रणीते पशुना प्रोक्षितेन प्रजुह्वति ॥
ये तं प्रयांति ते यांति गतिं तत्प्रतिपादिताम्
karmabandhaṃ paśuṃ kṛtvā jñānāgnau saṃpravartite ||
ye juhvate tamuddiśya te tatsāyujyabhāginaḥ
||34||कर्मबन्धं पशुं कृत्वा ज्ञानाग्नौ संप्रवर्तिते ॥
ये जुह्वते तमुद्दिश्य ते तत्सायुज्यभागिनः
hariḥ sadāśivo brahmā mahendraḥ paramaḥ svarāṭ ||
sarveśvarasya tasyaite paryāyāḥ parikīrtitāḥ
||35||हरिः सदाशिवो ब्रह्मा महेन्द्रः परमः स्वराट् ॥
सर्वेश्वरस्य तस्यैते पर्यायाः परिकीर्तिताः
mamāhito'nusaṃdhatte ya idaṃ paramātmanaḥ ||
nārāyaṇasya māhātmyaṃ sa na yāti punarbhavam
||36||ममाहितोऽनुसंधत्ते य इदं परमात्मनः ॥
नारायणस्य माहात्म्यं स न याति पुनर्भवम्
cidānandamayaḥ sākṣī nirguṇo nirupādhikaḥ ||
nityo'pi bhajate tāṃtāmavasthāṃ sa yadṛcchayā
||37||चिदानन्दमयः साक्षी निर्गुणो निरुपाधिकः ॥
नित्योऽपि भजते तांतामवस्थां स यदृच्छया
pavitrāṇāṃ pavitraṃ yo hyagatīnāṃ parā gatiḥ ||
daivataṃ devatānāṃ ca śreyasāṃ śreya uttamam
||38||पवित्राणां पवित्रं यो ह्यगतीनां परा गतिः ॥
दैवतं देवतानां च श्रेयसां श्रेय उत्तमम्
bodhyānāṃ bodhya eko'sau dhyeyānāṃ dhyeya uttamaḥ ||
vinayānāṃ samadhiko vinayo nayasaṃyutaḥ
||39||बोध्यानां बोध्य एकोऽसौ ध्येयानां ध्येय उत्तमः ॥
विनयानां समधिको विनयो नयसंयुतः
tejasāṃ janakaṃ tejaḥ prakṛṣṭaṃ tapasāṃ tapaḥ ||
ādhāraḥ sarvabhūtānāmanādyanto janārdanaḥ
||40||तेजसां जनकं तेजः प्रकृष्टं तपसां तपः ॥
आधारः सर्वभूतानामनाद्यन्तो जनार्दनः
tasyedaṃ bhāvavijñāne mūḍhā brahmādayo'pi ca ||
ajo gṛhṇāti jananaṃ sarvātmā hanti vidviṣaḥ
||41||तस्येदं भावविज्ञाने मूढा ब्रह्मादयोऽपि च ॥
अजो गृह्णाति जननं सर्वात्मा हन्ति विद्विषः
svatantro'pi svabhaktānāṃ paratantraḥ pravartate ||
sa sākṣī karmaṇāṃ devaḥ sarvajño garuḍadhvajaḥ
||42||स्वतन्त्रोऽपि स्वभक्तानां परतन्त्रः प्रवर्तते ॥
स साक्षी कर्मणां देवः सर्वज्ञो गरुडध्वजः
tasya svarūpaṃ munayo mṛgayante samāhitāḥ ||
saṅkarṣaṇo vāsudevaḥ pradyumnaśca tathā punaḥ
||43||तस्य स्वरूपं मुनयो मृगयन्ते समाहिताः ॥
सङ्कर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नश्च तथा पुनः
aniruddha iti khyātaṃ tanmūrtīnāṃ catuṣṭayam ||
kīrtitaḥ praṇavaḥ paścāddhṛdayaṃ tasya bhāsvaram
||44||अनिरुद्ध इति ख्यातं तन्मूर्तीनां चतुष्टयम् ॥
कीर्तितः प्रणवः पश्चाद्धृदयं तस्य भास्वरम्
bhagavānvāsudevaśca mantro'yaṃ tatprakāśakaḥ
||45||भगवान्वासुदेवश्च मन्त्रोऽयं तत्प्रकाशकः
mantrarājamimaṃ nityaṃ prajapedyaḥ samāhitaḥ ||
sa viṣṇoḥ karuṇāyogātsiddhīnāṃ bhājanaṃ bhavet
||46||मन्त्रराजमिमं नित्यं प्रजपेद्यः समाहितः ॥
स विष्णोः करुणायोगात्सिद्धीनां भाजनं भवेत्
atha bhagavatkṛtabhūtasṛṣṭyādivarṇanam ||
āpannivārakaḥ saṃpatprāpako bhuktimuktidaḥ ||
yathā sasarja bhūtāni kalpādāveva mādhavaḥ
||47||अथ भगवत्कृतभूतसृष्ट्यादिवर्णनम् ॥
आपन्निवारकः संपत्प्रापको भुक्तिमुक्तिदः ॥
यथा ससर्ज भूतानि कल्पादावेव माधवः
tatsarvaṃ kathayiṣyāmi samāhitamanāḥ śṛṇu ||
tasya cintayataḥ sargaṃ tejorūpaṃ paraṃ hareḥ
||48||तत्सर्वं कथयिष्यामि समाहितमनाः शृणु ॥
तस्य चिन्तयतः सर्गं तेजोरूपं परं हरेः
viriṃca iti vikhyātaṃ rājasaṃ guṇamāśritam ||
tasya devasya vadanācchakro devaḥ sapāvakaḥ ||
jajñe yaśca trilokeśaḥ pākakarmaṇi yaḥ prabhuḥ
||49||विरिंच इति विख्यातं राजसं गुणमाश्रितम् ॥
तस्य देवस्य वदनाच्छक्रो देवः सपावकः ॥
जज्ञे यश्च त्रिलोकेशः पाककर्मणि यः प्रभुः
manasaścābhavaccandraḥ karuṇānityaśītalāt ||
apāṃ sarvauṣadhīnāṃ ca viprāṇāṃ rakṣakaḥ sadā
||50||मनसश्चाभवच्चन्द्रः करुणानित्यशीतलात् ॥
अपां सर्वौषधीनां च विप्राणां रक्षकः सदा
netrābhyāmudabhūtsūryastasya viśvaprakāśakaḥ ||
śītoṣṇavarṣakṛtkālakāraṇaṃ tejasāṃ nidhiḥ
||51||नेत्राभ्यामुदभूत्सूर्यस्तस्य विश्वप्रकाशकः ॥
शीतोष्णवर्षकृत्कालकारणं तेजसां निधिः
prāṇebhyo'sya jagatprāṇaḥ samīraḥ samajāyata ||
dhartā graharkṣasvargaṃgā vimānānāṃ mahābalaḥ
||52||प्राणेभ्योऽस्य जगत्प्राणः समीरः समजायत ॥
धर्ता ग्रहर्क्षस्वर्गंगा विमानानां महाबलः
nābhideśātsamutpannamantarikṣaṃ mahātmanaḥ ||
tasyāsīcchiraso vyoma bhūtasaṃbhavakāraṇam
||53||नाभिदेशात्समुत्पन्नमन्तरिक्षं महात्मनः ॥
तस्यासीच्छिरसो व्योम भूतसंभवकारणम्
pādāmbujābhyāmudabhūdbhūmirbhūtagaṇāśrayā ||
viniḥsṛtā diśaḥ sarvāḥ śrotrābhyāṃ paramātmanaḥ
||54||पादाम्बुजाभ्यामुदभूद्भूमिर्भूतगणाश्रया ॥
विनिःसृता दिशः सर्वाः श्रोत्राभ्यां परमात्मनः
bhūrbhuvādyāstathā lokāḥ smaraṇāttasya jajñire ||
rasātalādilokāśca yakṣarakṣogaṇādayaḥ
||55||भूर्भुवाद्यास्तथा लोकाः स्मरणात्तस्य जज्ञिरे ॥
रसातलादिलोकाश्च यक्षरक्षोगणादयः
mukhabāhūrupādebhyo janayāmāsa sa kramāt ||
brāhmaṇānkṣattriyānvaiśyāñchūdrādīṃśca kurūdvaha
||56||मुखबाहूरुपादेभ्यो जनयामास स क्रमात् ॥
ब्राह्मणान्क्षत्त्रियान्वैश्याञ्छूद्रादींश्च कुरूद्वह
chandāṃsi yajñasturagā gāvo meṣāvikādayaḥ ||
atarkyaprabhavāṃ tasmādutpattiṃ pratipedire
||57||छन्दांसि यज्ञस्तुरगा गावो मेषाविकादयः ॥
अतर्क्यप्रभवां तस्मादुत्पत्तिं प्रतिपेदिरे
saṃkalpāddevadevasya tasya sthāvarajaṃgamam ||
bhūtajātamabhūtkālo bhūto bhāvī bhavaṃstathā
||58||संकल्पाद्देवदेवस्य तस्य स्थावरजंगमम् ॥
भूतजातमभूत्कालो भूतो भावी भवंस्तथा
pibatyambu samudrāṇāṃ baḍavānalarūpadhṛka ||
kalpāntakāle tatsarvaṃ visṛjatyātmani sthitam
||59||पिबत्यम्बु समुद्राणां बडवानलरूपधृक ॥
कल्पान्तकाले तत्सर्वं विसृजत्यात्मनि स्थितम्
sañcārayati bhūtānāṃ vṛttiṃ sūryendurūpadhṛk ||
tamonirasanāccāpi kāladharmapravartanāt
||60||सञ्चारयति भूतानां वृत्तिं सूर्येन्दुरूपधृक् ॥
तमोनिरसनाच्चापि कालधर्मप्रवर्तनात्
jaganti kalpavirame vinyasya svodarāntare ||
līlābālākṛtiḥ śete vaṭapatre mahāmbudhau
||61||जगन्ति कल्पविरमे विन्यस्य स्वोदरान्तरे ॥
लीलाबालाकृतिः शेते वटपत्रे महाम्बुधौ
atha codagrabhogīndrabhogatalpe sukhocite ||
yoganidrāmavāpnoti sadvitīyo'bjavāsayā
||62||अथ चोदग्रभोगीन्द्रभोगतल्पे सुखोचिते ॥
योगनिद्रामवाप्नोति सद्वितीयोऽब्जवासया
nābhikāsārasaṃbhūtājjanayāmāsa paṃkajāt
||63||नाभिकासारसंभूताज्जनयामास पंकजात्
sarveṣāṃ jagatāṃ nātho vidhātāraṃ caturmukham
||64||सर्वेषां जगतां नाथो विधातारं चतुर्मुखम्
līlā hyeṣā mukundasya svecchāyogapravartinaḥ ||
vijñāyate na kenā'pi yāthārthyena sa īśvaraḥ
||64||लीला ह्येषा मुकुन्दस्य स्वेच्छायोगप्रवर्तिनः ॥
विज्ञायते न केनाऽपि याथार्थ्येन स ईश्वरः
yadā dharmasya hāniḥ syādadharmo vardhate yadā ||
yadā vā mahatīṃ pīḍāṃ bhajante devatāgaṇāḥ
||65||यदा धर्मस्य हानिः स्यादधर्मो वर्धते यदा ॥
यदा वा महतीं पीडां भजन्ते देवतागणाः
yadāvalepadurvārā yāṃti vṛddhiṃ suradruhaḥ ||
bhūmerbhūmijanānāṃ ca yadodeti mahadbhayam
||66||यदावलेपदुर्वारा यांति वृद्धिं सुरद्रुहः ॥
भूमेर्भूमिजनानां च यदोदेति महद्भयम्
yadā vā nijabhaktānāṃ sādhūnāmanivāritā ||
durantātaṃkajananī vipatsamupajāyate
||67||यदा वा निजभक्तानां साधूनामनिवारिता ॥
दुरन्तातंकजननी विपत्समुपजायते
tadā tadanurūpāṇi rūpāṇyāsthāya kautukāt ||
adharmamavadhūyāśu kurute jagato hitam
||68||तदा तदनुरूपाणि रूपाण्यास्थाय कौतुकात् ॥
अधर्ममवधूयाशु कुरुते जगतो हितम्
sṛjati vidhisamākhyo rājasenātmanā'sau vahati harisamākhyaḥ sattvaniṣṭhaḥ prapañcam ||
harati harasamākhyastāmasīmetya vṛttiṃ madhumathanamahimnāmasti vettā na ko'pi
||69||सृजति विधिसमाख्यो राजसेनात्मनाऽसौ वहति हरिसमाख्यः सत्त्वनिष्ठः प्रपञ्चम् ॥
हरति हरसमाख्यस्तामसीमेत्य वृत्तिं मधुमथनमहिम्नामस्ति वेत्ता न कोऽपि
yajñāṃgaiḥ kṛtasakalāṃgasaṃdhibaṃdhaṃ vārāhaṃ vapuradhigamya lokanāthaḥ ||
śaile'sminnabhajadasau yathā nivāsaṃ tadvakṣye śṛṇu vibudhādhināthasūno
||70||यज्ञांगैः कृतसकलांगसंधिबंधं वाराहं वपुरधिगम्य लोकनाथः ॥
शैलेऽस्मिन्नभजदसौ यथा निवासं तद्वक्ष्ये शृणु विबुधाधिनाथसूनो
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīveṃkaṭācalamāhātmye suvarṇamukharīmāhātmye viṣṇumāhātmyaprastāve sṛṣṭyādivarṇanaṃnāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ || 35 ||