varāhāvatārakīrtanam
atha varāhakṛtadharaṇyuddharaṇakramaḥ ||
bharadvāja uvāca ||
purā niśātyaye dhātuḥ prabuddho madhusūdanaḥ ||
punaḥ pravṛttiṃ bhūtānāmanviyeṣa dhiyā bhṛśam
||1||अथ वराहकृतधरण्युद्धरणक्रमः ॥
भरद्वाज उवाच ॥
पुरा निशात्यये धातुः प्रबुद्धो मधुसूदनः ॥
पुनः प्रवृत्तिं भूतानामन्वियेष धिया भृशम्
vinā vasumatīmanye bhūtaughadharaṇakṣamāḥ ||
na bhavantīti hṛdaye tarkastasyājaniṣṭa ca
||2||विना वसुमतीमन्ये भूतौघधरणक्षमाः ॥
न भवन्तीति हृदये तर्कस्तस्याजनिष्ट च
apaśyatpraṇidhānena mahīṃ pātālagocarām ||
atimātrabhayodvignāṃ parītāṃ mahatāmbunā
||3||अपश्यत्प्रणिधानेन महीं पातालगोचराम् ॥
अतिमात्रभयोद्विग्नां परीतां महताम्बुना
pratipede tadā rūpaṃ bhūsamuddharaṇocitam ||
upakarmoṣṭhamanalajihvaṃ praṇavaghoṣaṇam
||4||प्रतिपेदे तदा रूपं भूसमुद्धरणोचितम् ॥
उपकर्मोष्ठमनलजिह्वं प्रणवघोषणम्
caturāmnāyacaraṇaṃ prāyaścittakhurāṃcitam ||
prāgvaṃśakāyaṃ vilasaddarbharomāvalīyutam
||5||चतुराम्नायचरणं प्रायश्चित्तखुरांचितम् ॥
प्राग्वंशकायं विलसद्दर्भरोमावलीयुतम्
pravargyāvartasaṃpannaṃ dakṣiṇāgnyudarānvitam ||
sruktuṇḍamakhilaiḥ sarvaiḥ saṃvibhaktāṃgasandhikam
||6||प्रवर्ग्यावर्तसंपन्नं दक्षिणाग्न्युदरान्वितम् ॥
स्रुक्तुण्डमखिलैः सर्वैः संविभक्तांगसन्धिकम्
divyasūktasaṭājālaṃ paratrahmaśirastathā ||
havyakavyarayopetaṃ viśuddhapaśujānukam
||7||दिव्यसूक्तसटाजालं परत्रह्मशिरस्तथा ॥
हव्यकव्यरयोपेतं विशुद्धपशुजानुकम्
uktātyuktādikacchandomārgamaṃtra balānvitam ||
sarvayajñamayaṃ divyaṃ vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ
||8||उक्तात्युक्तादिकच्छन्दोमार्गमंत्र बलान्वितम् ॥
सर्वयज्ञमयं दिव्यं वाराहं रूपमास्थितः
anveṣṭuṃ dharaṇīmabdherviveśa salilāṃtaram ||
daṃṣṭrābālaśaśāṃkotthalasatkāṃticayairhaṭhāt
||9||अन्वेष्टुं धरणीमब्धेर्विवेश सलिलांतरम् ॥
दंष्ट्राबालशशांकोत्थलसत्कांतिचयैर्हठात्
kalpāṃtasamayasphītaṃ tamisramapasārayan ||
abhibhūtāṃbubhṛdghoṣairmuhurbrahmāṇḍakandarām
||10||कल्पांतसमयस्फीतं तमिस्रमपसारयन् ॥
अभिभूतांबुभृद्घोषैर्मुहुर्ब्रह्माण्डकन्दराम्
ninādamukharāṃ kurvangāḍhairghurughurusvanaiḥ ||
khuraprakhuravinyāsairjarjarīkṛtavigraham
||11||निनादमुखरां कुर्वन्गाढैर्घुरुघुरुस्वनैः ॥
खुरप्रखुरविन्यासैर्जर्जरीकृतविग्रहम्
itastato viluṭhayannuragāṇāmadhīśvaram ||
tīvrairniḥśvāsapavanairāpātālaṃ saritpateḥ
||12||इतस्ततो विलुठयन्नुरगाणामधीश्वरम् ॥
तीव्रैर्निःश्वासपवनैरापातालं सरित्पतेः
prāpayannatalasparśamantaraṃ darśanīyatām ||
atidīrgheṇa pātreṇa magnonmagnena vāridheḥ
||13||प्रापयन्नतलस्पर्शमन्तरं दर्शनीयताम् ॥
अतिदीर्घेण पात्रेण मग्नोन्मग्नेन वारिधेः
saṃkṣobhitāni pāthāṃsi kurvannantaryayau tadā ||
saptapātālamūlādhaḥ sthitāṃ toye bhayākulām
||14||संक्षोभितानि पाथांसि कुर्वन्नन्तर्ययौ तदा ॥
सप्तपातालमूलाधः स्थितां तोये भयाकुलाम्
vepamānāṃ samālokya dharaṇīṃ hṛṣṭamānasaḥ ||
tāmāropya svadaṃṣṭrāgramunmamajja saritpateḥ
||15||वेपमानां समालोक्य धरणीं हृष्टमानसः ॥
तामारोप्य स्वदंष्ट्राग्रमुन्ममज्ज सरित्पतेः
saṃstūyamāno munibhirjanalokanivāsibhiḥ ||
tasminnudvahati premṇā deve vasumatīṃ kṣaṇam
||16||संस्तूयमानो मुनिभिर्जनलोकनिवासिभिः ॥
तस्मिन्नुद्वहति प्रेम्णा देवे वसुमतीं क्षणम्
pratisārā babhūvādho vāridhemarṅgalocitā ||
taduttāraṇavelāyāṃ varāhavapuṣo'rjuna
||17||प्रतिसारा बभूवाधो वारिधेमर्ङ्गलोचिता ॥
तदुत्तारणवेलायां वराहवपुषोऽर्जुन
gambhīraghoṣairambhodhiḥ prāpa maṃgalatūryatām ||
udvṛttavīcivikṣiptaśīkarāsārasaṃgataḥ
||18||गम्भीरघोषैरम्भोधिः प्राप मंगलतूर्यताम् ॥
उद्वृत्तवीचिविक्षिप्तशीकरासारसंगतः
bheje muktāphalacayo maṃgalākṣatavibhramam ||
udūḍhā tena devena sā babhau salilāplutā
||19||भेजे मुक्ताफलचयो मंगलाक्षतविभ्रमम् ॥
उदूढा तेन देवेन सा बभौ सलिलाप्लुता
gāḍharāgasamutpannasvedaklinnatanūriva ||
itthamuddhṛtya bhagavānmahīṃ pātālamūlataḥ
||20||गाढरागसमुत्पन्नस्वेदक्लिन्नतनूरिव ॥
इत्थमुद्धृत्य भगवान्महीं पातालमूलतः
sudṛḍhaṃ sthāpayāmāsa madhye'mbunidhipāthasām ||
tenoddhṛtāyāṃ medinyāṃ pūrṇaṃ tadbhūnabhontare
||21||सुदृढं स्थापयामास मध्येऽम्बुनिधिपाथसाम् ॥
तेनोद्धृतायां मेदिन्यां पूर्णं तद्भूनभोन्तरे
jalaṃ tatkṛtamaryādā'vyavacchinnamabhūttadā ||
saṃsthāpya pṛthivīmitthaṃ tadīyādhārasiddhaye
||22||जलं तत्कृतमर्यादाऽव्यवच्छिन्नमभूत्तदा ॥
संस्थाप्य पृथिवीमित्थं तदीयाधारसिद्धये
diggajānahirājaṃ ca kamaṭhaṃ ca nyaveśayat ||
teṣāmapi ca sarveṣāmādhāratvena sādaram
||23||दिग्गजानहिराजं च कमठं च न्यवेशयत् ॥
तेषामपि च सर्वेषामाधारत्वेन सादरम्
avyaktarūpāṃ svāṃ śaktiṃ yuyoja ca dayānidhiḥ ||
tato dharāṃ samuddhṛtya sthitaṃ kiṭitanuṃ harim
||24||अव्यक्तरूपां स्वां शक्तिं युयोज च दयानिधिः ॥
ततो धरां समुद्धृत्य स्थितं किटितनुं हरिम्
tuṣṭuvuḥ sanakādyāstaṃ janalokanivāsinaḥ ||
tadā varāhavapuṣamārādhya puruṣottamam
||25||तुष्टुवुः सनकाद्यास्तं जनलोकनिवासिनः ॥
तदा वराहवपुषमाराध्य पुरुषोत्तमम्
tadājñayā jagadbrahmā yathāpūrvamakalpayat
||26||तदाज्ञया जगद्ब्रह्मा यथापूर्वमकल्पयत्
arjuna uvāca
kalpāntasalile magnā kathaṃ tiṣṭhati bhūriyam ||
saptapātālalokādhaḥ kimādhārā mahāmune
||27||कल्पान्तसलिले मग्ना कथं तिष्ठति भूरियम् ॥
सप्तपाताललोकाधः किमाधारा महामुने
kalpakālaḥ kiyāneṣa syāttadvṛttiśca kīdṛśī
||28||कल्पकालः कियानेष स्यात्तद्वृत्तिश्च कीदृशी
atha kalpavṛttāṃtavarṇanapūrvakaṃ śvetavarāhāvatāravarṇanam ||
etadvistārya sakalaṃ mama brahmanmune vada
||29||अथ कल्पवृत्तांतवर्णनपूर्वकं श्वेतवराहावतारवर्णनम् ॥
एतद्विस्तार्य सकलं मम ब्रह्मन्मुने वद
bharadvāja uvāca
vināḍikānāṃ ṣaṣṭyā syānnāḍikaikā dinaṃ bhavet ||
tatṣaṣṭyā divasāstriṃśanmāsaḥ pakṣadvayātmakaḥ
||30||विनाडिकानां षष्ट्या स्यान्नाडिकैका दिनं भवेत् ॥
तत्षष्ट्या दिवसास्त्रिंशन्मासः पक्षद्वयात्मकः
māsau dvāvṛturityuktastaiḥ ṣaṅbhirvatsaro bhavet ||
ayanadvitayākāraḥ śītavarṣoṣṇasaṃśrayaḥ
||31||मासौ द्वावृतुरित्युक्तस्तैः षङ्भिर्वत्सरो भवेत् ॥
अयनद्वितयाकारः शीतवर्षोष्णसंश्रयः
devāsurāṇāmanyoyamahorātraṃ viparyayāt ||
uttaraṃ dakṣiṇe bhānorayane te yathākramam
||32||देवासुराणामन्योयमहोरात्रं विपर्ययात् ॥
उत्तरं दक्षिणे भानोरयने ते यथाक्रमम्
mānuṣābdaiḥ khakhavyomakhākṣipāvakasāgaraiḥ ||
mahāyugaṃ bhavetpārtha kṛtādyākārasaṃyutam
||33||मानुषाब्दैः खखव्योमखाक्षिपावकसागरैः ॥
महायुगं भवेत्पार्थ कृताद्याकारसंयुतम्
saptatyā saikayā kālo yugānāmantaraṃ manoḥ ||
asmiñchvetavarāhākhye kalpe jātānmanūñchṛṇu
||34||सप्तत्या सैकया कालो युगानामन्तरं मनोः ॥
अस्मिञ्छ्वेतवराहाख्ये कल्पे जातान्मनूञ्छृणु
svāyaṃbhuvaḥ syātprathamastataḥ svārociṣo manuḥ ||
uttamastāmasākhyaśca raivataścākṣuṣāhvayaḥ
||35||स्वायंभुवः स्यात्प्रथमस्ततः स्वारोचिषो मनुः ॥
उत्तमस्तामसाख्यश्च रैवतश्चाक्षुषाह्वयः
ete gatāḥ prāṅmanavaḥ ṣaṭsendrasuratāpasāḥ ||
vaivasvato vartate'dya saptamo manurarjuna
||36||एते गताः प्राङ्मनवः षट्सेन्द्रसुरतापसाः ॥
वैवस्वतो वर्ततेऽद्य सप्तमो मनुरर्जुन
ādityavasurudrādyāstatkāle devatāgaṇāḥ ||
iṣṭvāśvamedhaśatakaṃ tejasvī prāpa śakratām
||37||आदित्यवसुरुद्राद्यास्तत्काले देवतागणाः ॥
इष्ट्वाश्वमेधशतकं तेजस्वी प्राप शक्रताम्
viśvāmitro'hamatriśca jamadagniśca kaśyapaḥ ||
vasiṣṭho gautamaścaiva te vai saptarṣayo'rjuna
||38||विश्वामित्रोऽहमत्रिश्च जमदग्निश्च कश्यपः ॥
वसिष्ठो गौतमश्चैव ते वै सप्तर्षयोऽर्जुन
ikṣvākupramukhāḥ śūrā manuputrā mahābalāḥ ||
avaniṃ pālayāmāsurnityaṃ dharmaparāyaṇāḥ
||39||इक्ष्वाकुप्रमुखाः शूरा मनुपुत्रा महाबलाः ॥
अवनिं पालयामासुर्नित्यं धर्मपरायणाः
sūryadakṣabrahmadharmarudrāṇāṃ pañca sūnavaḥ ||
sāvarṇiraucyabhaumādyā bhaviṣyanmanusaptakam
||40||सूर्यदक्षब्रह्मधर्मरुद्राणां पञ्च सूनवः ॥
सावर्णिरौच्यभौमाद्या भविष्यन्मनुसप्तकम्
caturdaśa vidhātuste bhavanti manavo'hani ||
tatkalpasaṃjñaṃ tasyānte niśā syāttatsamā śṛṇu
||41||चतुर्दश विधातुस्ते भवन्ति मनवोऽहनि ॥
तत्कल्पसंज्ञं तस्यान्ते निशा स्यात्तत्समा शृणु
dināvasānasamaye brahmaṇaḥ pāṇḍunandana ||
jāyate'vagraho ghoraḥ pṛthivyāṃ śatavārṣikaḥ
||42||दिनावसानसमये ब्रह्मणः पाण्डुनन्दन ॥
जायतेऽवग्रहो घोरः पृथिव्यां शतवार्षिकः
tasminnavagrahe pṛthvyāṃ nīrasāyāṃ dhanañjaya ||
caturvidhāni bhūtāni samāyānti parikṣayam
||43||तस्मिन्नवग्रहे पृथ्व्यां नीरसायां धनञ्जय ॥
चतुर्विधानि भूतानि समायान्ति परिक्षयम्
tadā taptaśikhākārairupeto gharmadīdhitiḥ ||
mayūkhairagnisadṛśairvamadbhiḥ pāvakacchaṭāḥ
||44||तदा तप्तशिखाकारैरुपेतो घर्मदीधितिः ॥
मयूखैरग्निसदृशैर्वमद्भिः पावकच्छटाः
vinaṣṭagrāmanagaraśailavṛkṣādikānanā ||
kūrmapṛṣṭhopamorvī syāttaptāyaḥpiṇḍasannibhā
||45||विनष्टग्रामनगरशैलवृक्षादिकानना ॥
कूर्मपृष्ठोपमोर्वी स्यात्तप्तायःपिण्डसन्निभा
tato vidhāturgātrebhyaḥ samutpannā mahāghanāḥ ||
ācchādayanto gaganaṃ garjitadhvānabandhurāḥ
||46||ततो विधातुर्गात्रेभ्यः समुत्पन्ना महाघनाः ॥
आच्छादयन्तो गगनं गर्जितध्वानबन्धुराः
sitapītāruṇaśyāmāścitravarṇāśca bhīṣaṇāḥ ||
śailebhasaudhavṛkṣādinānārūpasamanvitāḥ
||47||सितपीतारुणश्यामाश्चित्रवर्णाश्च भीषणाः ॥
शैलेभसौधवृक्षादिनानारूपसमन्विताः
te śatābdamitaṃ kālaṃ mahāvṛṣṭiṃ vitanvate ||
tenāmbhasā śamaṃ yāti sūryodbhūto mahānalaḥ
||48||ते शताब्दमितं कालं महावृष्टिं वितन्वते ॥
तेनाम्भसा शमं याति सूर्योद्भूतो महानलः
bhūyaśca śatavarṣāṇi varṣantyugraṃ mahāghanāḥ ||
tadambhasā samudvelā vikṛtiṃ yānti vārddhayaḥ
||49||भूयश्च शतवर्षाणि वर्षन्त्युग्रं महाघनाः ॥
तदम्भसा समुद्वेला विकृतिं यान्ति वार्द्धयः
kalpāntāmbudanirmuktaṃ lokānvyāpnoti tajjalam ||
bhūrbhuvaḥsvarmaharlokānāvṛṇoti tamo mahat ||
tadā nimagnā salile mahī pātālamūlagā
||50||कल्पान्ताम्बुदनिर्मुक्तं लोकान्व्याप्नोति तज्जलम् ॥
भूर्भुवःस्वर्महर्लोकानावृणोति तमो महत् ॥
तदा निमग्ना सलिले मही पातालमूलगा
anaṣṭā kathamapyāste brahmaśaktyavalambitā ||
atha niḥśvāsasaṃbhūto māruto brahmaṇo'rjuna
||51||अनष्टा कथमप्यास्ते ब्रह्मशक्त्यवलम्बिता ॥
अथ निःश्वाससंभूतो मारुतो ब्रह्मणोऽर्जुन
utsārayati tānsarvānkalpāntotthānmahāghanān ||
evaṃ pravṛddhaḥ pavanaḥ śatasaṃvatsarātmakam
||52||उत्सारयति तान्सर्वान्कल्पान्तोत्थान्महाघनान् ॥
एवं प्रवृद्धः पवनः शतसंवत्सरात्मकम्
kālaṃ nirantaraṃ vāti durnivārarayotthitaḥ ||
tamugramanilaṃ hitvā harernābhisaroruhe
||53||कालं निरन्तरं वाति दुर्निवाररयोत्थितः ॥
तमुग्रमनिलं हित्वा हरेर्नाभिसरोरुहे
yoganidrāmavāpnoti tasminpāthasi padmabhūḥ ||
yoganidrānuṣaktasya yāti tasya jagadvibhoḥ
||54||योगनिद्रामवाप्नोति तस्मिन्पाथसि पद्मभूः ॥
योगनिद्रानुषक्तस्य याति तस्य जगद्विभोः
tāvatī śarvarī pārtha dinaṃ yāvatpramāṇakam ||
niśāyāṃ samatītāyāmutthito vegavānpunaḥ
||55||तावती शर्वरी पार्थ दिनं यावत्प्रमाणकम् ॥
निशायां समतीतायामुत्थितो वेगवान्पुनः
sṛjapyakhilajantūnvai pūrvavacchāsanāddhareḥ ||
kalpekalpe samucitai rūpaiḥ pāti jagaddhariḥ
||56||सृजप्यखिलजन्तून्वै पूर्ववच्छासनाद्धरेः ॥
कल्पेकल्पे समुचितै रूपैः पाति जगद्धरिः
asminkalpe śvetavarṇāṃ prāptavānyajñapotritām ||
varāhavapuṣā devo viharannavanītale
||57||अस्मिन्कल्पे श्वेतवर्णां प्राप्तवान्यज्ञपोत्रिताम् ॥
वराहवपुषा देवो विहरन्नवनीतले
svapūrvaniyatāvāsaṃ prapede veṃkaṭācalam ||
svāmipuṣkariṇītīre caraṃściramadhokṣajaḥ
||58||स्वपूर्वनियतावासं प्रपेदे वेंकटाचलम् ॥
स्वामिपुष्करिणीतीरे चरंश्चिरमधोक्षजः
bhaktyā paramayā yuktamapaśyajjalajāsanam ||
saṃpūjya prārthayāmāsa brahmā taṃ bhūtabhāvanam
||59||भक्त्या परमया युक्तमपश्यज्जलजासनम् ॥
संपूज्य प्रार्थयामास ब्रह्मा तं भूतभावनम्
purātanīṃ nijāṃ svāminbhaja divyāṃ tanūmiti ||
gṛhītvānunayaṃ tasya tyaktvā tāṃ sūkarākṛtim
||60||पुरातनीं निजां स्वामिन्भज दिव्यां तनूमिति ॥
गृहीत्वानुनयं तस्य त्यक्त्वा तां सूकराकृतिम्
ananyabhajanīyāṃ svāṃ prāpa viśvātmikāṃ tanum ||
tathāsthitaṃ girau tatra kṛtvāpyutsāhamūrjitam
||61||अनन्यभजनीयां स्वां प्राप विश्वात्मिकां तनुम् ॥
तथास्थितं गिरौ तत्र कृत्वाप्युत्साहमूर्जितम्
draṣṭuṃ na śekuḥ sarve'pi kālena bahunāpi ca
||62||द्रष्टुं न शेकुः सर्वेऽपि कालेन बहुनापि च
arjuna uvāca
darśanasmaraṇādīnāṃ hariritthamagocaraḥ ||
kathaṃ pratyakṣatāṃ prāpa mānuṣāṇāṃ mahāmune
||63||दर्शनस्मरणादीनां हरिरित्थमगोचरः ॥
कथं प्रत्यक्षतां प्राप मानुषाणां महामुने
bhāgyabhūto'tha jagatāṃ yaḥ ko vā''rādhya taṃ vibhum ||
iha prakāśayāmāsa kathāmetāṃ nivedaya
||64||भाग्यभूतोऽथ जगतां यः को वाऽऽराध्य तं विभुम् ॥
इह प्रकाशयामास कथामेतां निवेदय
harikathāśravaṇaṃ duritāpahaṃ kathayatāṃ sakalāgamavidbhavān ||
sukṛtināṃ nanu saṃprati dhuryatā munivareṇya mamādya samāgatā
||65||हरिकथाश्रवणं दुरितापहं कथयतां सकलागमविद्भवान् ॥
सुकृतिनां ननु संप्रति धुर्यता मुनिवरेण्य ममाद्य समागता
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīveṃkaṭācalamāhātmye suvarṇamukharīmāhātmyapraśaṃsāyāṃ varāhāvatārakīrtanaṃ nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36 ||