svāmipuṣkariṇītīrthamahimānuvarṇanam
atha svāmipuṣkariṇī snānāttāmisrādinarakanistāraḥ ||
ṛṣaya ūcuḥ ||
sūta sarvārthatattvajña vedavedāṃgapāraga ||
śrīsvāmipuṣkariṇyāśca vaibhavaṃ vada naḥ prabho
||1||अथ स्वामिपुष्करिणी स्नानात्तामिस्रादिनरकनिस्तारः ॥
ऋषय ऊचुः ॥
सूत सर्वार्थतत्त्वज्ञ वेदवेदांगपारग ॥
श्रीस्वामिपुष्करिण्याश्च वैभवं वद नः प्रभो
yasyāḥ smaraṇamātreṇa muktaḥ syānmānavo bhuvi
||2||यस्याः स्मरणमात्रेण मुक्तः स्यान्मानवो भुवि
śrīsūta uvāca
svāmitīrthaṃ praśaṃsanti snāṃti vā kathayaṃti ye ||
aṣṭāviṃśatibhedāṃste narakānnopabhuñjate
||3||स्वामितीर्थं प्रशंसन्ति स्नांति वा कथयंति ये ॥
अष्टाविंशतिभेदांस्ते नरकान्नोपभुञ्जते
tāmisramandhatāmisraṃ mahārauravarauravau ||
kumbhīpākaṃ kālasūtramasipatravanaṃ tathā
||4||तामिस्रमन्धतामिस्रं महारौरवरौरवौ ॥
कुम्भीपाकं कालसूत्रमसिपत्रवनं तथा
kṛmibhakṣo'ndhakūpaśca saṃdaṃśaḥ śālmalī tathā ||
lālābhakṣo hyavīciśca sārameyādanaṃ tathā
||5||कृमिभक्षोऽन्धकूपश्च संदंशः शाल्मली तथा ॥
लालाभक्षो ह्यवीचिश्च सारमेयादनं तथा
tathaiva vajrakaṇakaḥ kṣārakardamapātanam ||
rakṣogaṇāśanaṃ cāpi śūlaprotanirodhanam
||6||तथैव वज्रकणकः क्षारकर्दमपातनम् ॥
रक्षोगणाशनं चापि शूलप्रोतनिरोधनम्
tirodhānābhidhaṃ viprāstathā sūcīmukhābhidham ||
pūyaśoṇitabhakṣaṃ ca viṣāgniparipīḍanam
||7||तिरोधानाभिधं विप्रास्तथा सूचीमुखाभिधम् ॥
पूयशोणितभक्षं च विषाग्निपरिपीडनम्
aṣṭāviṃśatisaṃkhyātametannarakasaṃcayam ||
na yāti manujo viprāḥ svāmitīrthanimajjanāt
||8||अष्टाविंशतिसंख्यातमेतन्नरकसंचयम् ॥
न याति मनुजो विप्राः स्वामितीर्थनिमज्जनात्
vittāpatyakalatrāṇāṃ yo'nyeṣāmapahārakaḥ ||
sa kālapāśabaddho'yaṃ yamadūtairbhayānakaiḥ
||9||वित्तापत्यकलत्राणां योऽन्येषामपहारकः ॥
स कालपाशबद्धोऽयं यमदूतैर्भयानकैः
tāmisre narake ghore pātyate bahuvatsaram ||
snāti cetsvāmitīrthe sa tasminnāsau nipātyate
||10||तामिस्रे नरके घोरे पात्यते बहुवत्सरम् ॥
स्नाति चेत्स्वामितीर्थे स तस्मिन्नासौ निपात्यते
mātaraṃ pitaraṃ viprānyo dveṣṭi puruṣādhamaḥ ||
sa kālasūtranarake vistṛtāyutayojane
||11||मातरं पितरं विप्रान्यो द्वेष्टि पुरुषाधमः ॥
स कालसूत्रनरके विस्तृतायुतयोजने
adhastādagnisantapte uparyarkamarīcibhiḥ ||
khale tāmramaye viprāḥ pātyate kṣudhayārditaḥ
||12||अधस्तादग्निसन्तप्ते उपर्यर्कमरीचिभिः ॥
खले ताम्रमये विप्राः पात्यते क्षुधयार्दितः
snāti cetpuṣkariṇyāṃ vai tasminnā'sau nipātyate ||
yo vedamārgamullaṃghya vartate kupathe naraḥ
||13||स्नाति चेत्पुष्करिण्यां वै तस्मिन्नाऽसौ निपात्यते ॥
यो वेदमार्गमुल्लंघ्य वर्तते कुपथे नरः
so'sipatravane ghore pātyate yamakiṃkaraiḥ ||
snāti cetsvāmitīrthe tu tasminnā'sau nipātyate
||14||सोऽसिपत्रवने घोरे पात्यते यमकिंकरैः ॥
स्नाति चेत्स्वामितीर्थे तु तस्मिन्नाऽसौ निपात्यते
yo'śnāti paṃktibhedena pakvaṃ sūpādikaṃ naraḥ ||
akṛtvā paṃcayajñānvā bhuṃkte mohena sa dvijāḥ
||15||योऽश्नाति पंक्तिभेदेन पक्वं सूपादिकं नरः ॥
अकृत्वा पंचयज्ञान्वा भुंक्ते मोहेन स द्विजाः
pātyate'yaṃ yamabhaṭairnarake kṛmibhojane ||
bhakṣyamāṇaḥ kṛmiśatairbhakṣayankṛmisaṃcayān
||16||पात्यतेऽयं यमभटैर्नरके कृमिभोजने ॥
भक्ष्यमाणः कृमिशतैर्भक्षयन्कृमिसंचयान्
svayaṃ ca kṛmibhūtaḥ saṃstiṣṭhedyāvadaghakṣayam ||
snāti cetsvāmitīrthe vai tasminnā'sau nipātyate
||17||स्वयं च कृमिभूतः संस्तिष्ठेद्यावदघक्षयम् ॥
स्नाति चेत्स्वामितीर्थे वै तस्मिन्नाऽसौ निपात्यते
yo haredvipravittāni snehena balato'pi vā ||
anyeṣāmapi vittāni rājā tatpuruṣo'pi vā
||18||यो हरेद्विप्रवित्तानि स्नेहेन बलतोऽपि वा ॥
अन्येषामपि वित्तानि राजा तत्पुरुषोऽपि वा
ayomayāgnikuṃḍeṣu saṃdaṃśaiḥ so'pi pīḍitaḥ ||
saṃdaṃśe narake ghore pātyate yamapūruṣaiḥ
||19||अयोमयाग्निकुंडेषु संदंशैः सोऽपि पीडितः ॥
संदंशे नरके घोरे पात्यते यमपूरुषैः
snāti cetsvāmitīrthe tu tasminnāsau nipātyate ||
agamyāṃ yobhigaccheta striyaṃ vai puruṣādhamaḥ
||20||स्नाति चेत्स्वामितीर्थे तु तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥
अगम्यां योभिगच्छेत स्त्रियं वै पुरुषाधमः
agamyaṃ puruṣaṃ yoṣidabhigaccheta vā dvijāḥ ||
tāvayomayanārīṃ ca puruṣaṃ cāpyayomayam
||21||अगम्यं पुरुषं योषिदभिगच्छेत वा द्विजाः ॥
तावयोमयनारीं च पुरुषं चाप्ययोमयम्
taptāvāliṅgya tiṣṭhantau yāvaccandradivākaram ||
sūcyākhye narake ghore pātyete yamakiṃkaraiḥ
||22||तप्तावालिङ्ग्य तिष्ठन्तौ यावच्चन्द्रदिवाकरम् ॥
सूच्याख्ये नरके घोरे पात्येते यमकिंकरैः
snāti cetsvāmitīrthe ca tasminnāsau nipāpyate ||
bādhate sarvajantūnyo nānopāyairupadravaiḥ
||23||स्नाति चेत्स्वामितीर्थे च तस्मिन्नासौ निपाप्यते ॥
बाधते सर्वजन्तून्यो नानोपायैरुपद्रवैः
śālmalīnarake ghore pātyate bahukaṇṭake ||
snāti cetsvāmitīrthe tu tasminnāsau nipātyate
||24||शाल्मलीनरके घोरे पात्यते बहुकण्टके ॥
स्नाति चेत्स्वामितीर्थे तु तस्मिन्नासौ निपात्यते
rājā vā rājabhṛtyo vā yaḥ pāṣaṇḍamanudrutaḥ ||
bhedako dharmasetūnāṃ vaitaraṇyāṃ nipātyate
||25||राजा वा राजभृत्यो वा यः पाषण्डमनुद्रुतः ॥
भेदको धर्मसेतूनां वैतरण्यां निपात्यते
snāti cetsvāmitīrthe tu tasminnāsau nipātyate ||
vṛṣalīsaṅgaduṣṭo vā śaucādyācāravarjitaḥ
||26||स्नाति चेत्स्वामितीर्थे तु तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥
वृषलीसङ्गदुष्टो वा शौचाद्याचारवर्जितः
tyaktalajjastyaktavedaḥ paśucaryārataḥ sadā ||
sa pūyaviṣṭhāmūtrāsṛkchleṣmapittādipūrite
||27||त्यक्तलज्जस्त्यक्तवेदः पशुचर्यारतः सदा ॥
स पूयविष्ठामूत्रासृक्छ्लेष्मपित्तादिपूरिते
atibībhatsanarake pātyate yamakiṃkaraiḥ ||
snāti cetsvāmitīrthe tu tasminnāsau nipātyate
||28||अतिबीभत्सनरके पात्यते यमकिंकरैः ॥
स्नाति चेत्स्वामितीर्थे तु तस्मिन्नासौ निपात्यते
yaḥ śvabhirmṛgayurvanyānbāṇairvā bādhate mṛgān ||
sa vidhyamāno bāṇaughaiḥ paratra yamakiṃkaraiḥ
||29||यः श्वभिर्मृगयुर्वन्यान्बाणैर्वा बाधते मृगान् ॥
स विध्यमानो बाणौघैः परत्र यमकिंकरैः
prāṇarodhākhyanarake pātyate yamakiṃkaraiḥ ||
snāti cetsvāmitīrthe tu tasminnāsau nipātyate
||30||प्राणरोधाख्यनरके पात्यते यमकिंकरैः ॥
स्नाति चेत्स्वामितीर्थे तु तस्मिन्नासौ निपात्यते
dāmbhiko yaḥ paśūnyajñe vidhyanuṣṭhānavarjitaḥ ||
hantyasau paralokeṣu vaiśase narake dvijāḥ
||31||दाम्भिको यः पशून्यज्ञे विध्यनुष्ठानवर्जितः ॥
हन्त्यसौ परलोकेषु वैशसे नरके द्विजाः
kartyamāno yamabhaṭaiḥ pātyate yamakiṃkaraiḥ ||
snāti cetpuṣkariṇyāṃ vai tasminnāsau nipātyate
||32||कर्त्यमानो यमभटैः पात्यते यमकिंकरैः ॥
स्नाति चेत्पुष्करिण्यां वै तस्मिन्नासौ निपात्यते
ātmabhāryāṃ savarṇāṃ yo retaḥ pāyayate yadi ||
paratra retaḥpāyī sa retaḥkuṇḍe nipātyate
||33||आत्मभार्यां सवर्णां यो रेतः पाययते यदि ॥
परत्र रेतःपायी स रेतःकुण्डे निपात्यते
snāti cetpuṣkariṇyāṃ vai tasminnāsau nipātyate ||
yo dasyurmārgamāśritya garado grāmadāhakaḥ
||34||स्नाति चेत्पुष्करिण्यां वै तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥
यो दस्युर्मार्गमाश्रित्य गरदो ग्रामदाहकः
vaṇigdravyāpahārī ca sa paratra dvijottamāḥ ||
vajradaṃṣṭrābhidhe ghore pātyate narake ciram
||35||वणिग्द्रव्यापहारी च स परत्र द्विजोत्तमाः ॥
वज्रदंष्ट्राभिधे घोरे पात्यते नरके चिरम्
snāti cetsvāmitīrthe tu tasminnāsau nipātyate ||
vidyante yāni cānyāni narakāṇi paratra vai
||36||स्नाति चेत्स्वामितीर्थे तु तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥
विद्यन्ते यानि चान्यानि नरकाणि परत्र वै
tāni nāpnoti manujaḥ svāmitīrthanimajjanāt ||
puṣkariṇyāṃ sakṛtsnānādaśvamedhaphalaṃ labhet
||37||तानि नाप्नोति मनुजः स्वामितीर्थनिमज्जनात् ॥
पुष्करिण्यां सकृत्स्नानादश्वमेधफलं लभेत्
ātmavidyā bhavetsākṣānmuktiścāpi caturvidhā ||
na pāpe ramate buddhirna bhaveduḥkhameva vā
||38||आत्मविद्या भवेत्साक्षान्मुक्तिश्चापि चतुर्विधा ॥
न पापे रमते बुद्धिर्न भवेदुःखमेव वा
tulāpuruṣadānena yatphalaṃ labhyate naraiḥ ||
tatphalaṃ labhyate pumbhiḥ svāmitīrthanimajjanāt
||39||तुलापुरुषदानेन यत्फलं लभ्यते नरैः ॥
तत्फलं लभ्यते पुम्भिः स्वामितीर्थनिमज्जनात्
gosahasrapradānena yatpuṇyaṃ hi bhavennṛṇām ||
tatpuṇyaṃ labhate martyaḥ svāmitīrthanimajanāt
||40||गोसहस्रप्रदानेन यत्पुण्यं हि भवेन्नृणाम् ॥
तत्पुण्यं लभते मर्त्यः स्वामितीर्थनिमजनात्
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yaṃ yamicchati pūruṣaḥ ||
taṃ taṃ sadyaḥ samāpnoti svāmitīrthanimajjanāt
||41||धर्मार्थकाममोक्षाणां यं यमिच्छति पूरुषः ॥
तं तं सद्यः समाप्नोति स्वामितीर्थनिमज्जनात्
mahāpātakayukto vā yukto vā sarvapātakaiḥ ||
sadyaḥ pūto bhavedviprāḥ svāmitīrthanimajjanāt
||42||महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः ॥
सद्यः पूतो भवेद्विप्राः स्वामितीर्थनिमज्जनात्
prajñā lakṣmīryaśaḥ saṃpajjñānaṃ dharmo viraktatā ||
manaḥśuddhirbhavennṛṇāṃ svāmitīrthaniṣevaṇāt
||43||प्रज्ञा लक्ष्मीर्यशः संपज्ज्ञानं धर्मो विरक्तता ॥
मनःशुद्धिर्भवेन्नृणां स्वामितीर्थनिषेवणात्
brahmahatyā'yutaṃ cāpi surāpānāyutaṃ tathā ||
ayutaṃ gurudārāṇāṃ gamanaṃ pāpakāriṇām
||44||ब्रह्महत्याऽयुतं चापि सुरापानायुतं तथा ॥
अयुतं गुरुदाराणां गमनं पापकारिणाम्
steyāyutaṃ suvarṇānāṃ tatsaṃsargāśca koṭiśaḥ ||
śīghraṃ vilayamāyānti svāmitīrthanimajjanāt
||45||स्तेयायुतं सुवर्णानां तत्संसर्गाश्च कोटिशः ॥
शीघ्रं विलयमायान्ति स्वामितीर्थनिमज्जनात्
brahmahatyāsamānāni surāpānasamāni ca ||
gurustrīgamanenāpi yāni tulyāni cāstikāḥ
||46||ब्रह्महत्यासमानानि सुरापानसमानि च ॥
गुरुस्त्रीगमनेनापि यानि तुल्यानि चास्तिकाः
suvarṇasteyatulyāni tatsaṃsargasamāni ca ||
tāni sarvāṇi naśyanti svāmitīrthanimajjanāt
||47||सुवर्णस्तेयतुल्यानि तत्संसर्गसमानि च ॥
तानि सर्वाणि नश्यन्ति स्वामितीर्थनिमज्जनात्
atha svāmitīrthamahimāśraddhālūnāṃ mahānarakaprāptiḥ ||
ukteṣveteṣu sandeho na karttavyaḥ kadācana ||
jihvāgre paraśuṃ taptaṃ prakṣipaṃti ca kiṃkarāḥ
||48||अथ स्वामितीर्थमहिमाश्रद्धालूनां महानरकप्राप्तिः ॥
उक्तेष्वेतेषु सन्देहो न कर्त्तव्यः कदाचन ॥
जिह्वाग्रे परशुं तप्तं प्रक्षिपंति च किंकराः
arthavādamimaṃ sarvaṃ bruvanvai narakaṃ vrajet ||
sūkaraḥ sa hi vijñeyaḥ sarvakarmabahiṣkṛtaḥ
||49||अर्थवादमिमं सर्वं ब्रुवन्वै नरकं व्रजेत् ॥
सूकरः स हि विज्ञेयः सर्वकर्मबहिष्कृतः
aho maurkhyamaho maurkhyamaho maurkhyaṃ dvijottamāḥ ||
svāmitīrthābhidhe tīrthe sarvapātakanāśane
||50||अहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यं द्विजोत्तमाः ॥
स्वामितीर्थाभिधे तीर्थे सर्वपातकनाशने
advaitajñānade puṃsāṃ bhuktimuktipradāyini ||
iṣṭakāmaprade nityaṃ tathaivājñānanāśane
||51||अद्वैतज्ञानदे पुंसां भुक्तिमुक्तिप्रदायिनि ॥
इष्टकामप्रदे नित्यं तथैवाज्ञाननाशने
sthite'pi tadvihāyāyaṃ ramatenyatra vai janaḥ ||
aho mohasya māhātmyaṃ mayā vaktuṃ na śakyate
||52||स्थितेऽपि तद्विहायायं रमतेन्यत्र वै जनः ॥
अहो मोहस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते
snātasya svāmitīrthe tu nāntakādbhayamasti vai ||
svāmitīrthaṃ ca paśyaṃti tatra snāṃti ca ye narāḥ
||53||स्नातस्य स्वामितीर्थे तु नान्तकाद्भयमस्ति वै ॥
स्वामितीर्थं च पश्यंति तत्र स्नांति च ये नराः
stuvanti ca praśaṃsaṃti spṛśaṃti ca namanti ca ||
na pibanti hi te stanyaṃ mātṝṇāṃ dvijapuṃgavāḥ
||54||स्तुवन्ति च प्रशंसंति स्पृशंति च नमन्ति च ॥
न पिबन्ति हि ते स्तन्यं मातॄणां द्विजपुंगवाः
evaṃ vaḥ kathitaṃ viprāḥ svāmitīrthasya vaibhavam ||
bhuktimuktipradaṃ nṛṇāṃ sarvapāpanibarhaṇam
||55||एवं वः कथितं विप्राः स्वामितीर्थस्य वैभवम् ॥
भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां सर्वपापनिबर्हणम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīveṃkaṭācalamāhātmye śrī svāmipuṣkariṇītīrthamahimānuvarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||