ākāśagaṃgāmāhātmyavarṇanam
atha dānārhasatpātranirṇayaḥ ||
ṛṣaya ūcuḥ ||
bhagavansūta sarvajña vedavedāntakovida ||
dānāni kasmai deyāni dānakālaśca kīdṛśaḥ
||1||अथ दानार्हसत्पात्रनिर्णयः ॥
ऋषय ऊचुः ॥
भगवन्सूत सर्वज्ञ वेदवेदान्तकोविद ॥
दानानि कस्मै देयानि दानकालश्च कीदृशः
kaśca tatpratigṛhṇīyātsarvaṃ no vaktumarhasi
||2||कश्च तत्प्रतिगृह्णीयात्सर्वं नो वक्तुमर्हसि
śrīsūta uvāca
mahāpuṇyaprade kṣetre veṃkaṭākhye dvijottamāḥ ||
sarveṣāmeva varṇānāṃ brāhmaṇaḥ paramo guruḥ
||3||महापुण्यप्रदे क्षेत्रे वेंकटाख्ये द्विजोत्तमाः ॥
सर्वेषामेव वर्णानां ब्राह्मणः परमो गुरुः
tasmai dānāni deyāni sa tārayati paṃḍitaḥ ||
brāhmaṇaḥ pratigṛhṇīyādvarjayitvā tvavarṇakam
||4||तस्मै दानानि देयानि स तारयति पंडितः ॥
ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयाद्वर्जयित्वा त्ववर्णकम्
ṣaṇḍasya putrahīnasya daṃbhācāraratasya ca ||
vedavidveṣiṇaścaiva dvijavidveṣiṇastathā
||5||षण्डस्य पुत्रहीनस्य दंभाचाररतस्य च ॥
वेदविद्वेषिणश्चैव द्विजविद्वेषिणस्तथा
svakarmatyāginaścāpi dattaṃ bhavati niṣphalam ||
paradāraratasyāpi paradravyaratasya ca
||6||स्वकर्मत्यागिनश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥
परदाररतस्यापि परद्रव्यरतस्य च
gāyakasyāpi viprasya dattaṃ bhavati niṣphalam ||
asūyāviṣṭamanasaḥ kṛtaghnasya ca māyinaḥ
||7||गायकस्यापि विप्रस्य दत्तं भवति निष्फलम् ॥
असूयाविष्टमनसः कृतघ्नस्य च मायिनः
jñānaśūnyasya viprasya dattaṃ bhavati niṣphalam ||
nityaṃ yāñcāparasyāpi hiṃsakasyābalasya ca
||8||ज्ञानशून्यस्य विप्रस्य दत्तं भवति निष्फलम् ॥
नित्यं याञ्चापरस्यापि हिंसकस्याबलस्य च
nāmavikrayiṇaścaiva vedavikrayiṇastathā ||
smṛtivikrayiṇaścaiva dharmavikrayiṇastathā
||9||नामविक्रयिणश्चैव वेदविक्रयिणस्तथा ॥
स्मृतिविक्रयिणश्चैव धर्मविक्रयिणस्तथा
paropatāpaśīlasya dattaṃ bhavati niṣphalam ||
ye kecitpāpaniratā ninditāḥ sukṛtaistathā
||10||परोपतापशीलस्य दत्तं भवति निष्फलम् ॥
ये केचित्पापनिरता निन्दिताः सुकृतैस्तथा
na tebhyaḥ pratigṛhṇīyānna deyaṃ vāpi kiñcana ||
satkarmaniratāyaiva śrotriyāyāhitāgnaye
||11||न तेभ्यः प्रतिगृह्णीयान्न देयं वापि किञ्चन ॥
सत्कर्मनिरतायैव श्रोत्रियायाहिताग्नये
vṛttihīnāya vai deyaṃ daridrāya kuṭumbine ||
devapūjāsu saktāya purāṇakathakāya ca
||12||वृत्तिहीनाय वै देयं दरिद्राय कुटुम्बिने ॥
देवपूजासु सक्ताय पुराणकथकाय च
deyaṃ prayatnato viprā daridrasya viśeṣataḥ ||
bahunā kimihoktena śṛṇudhvaṃ dvijasattamāḥ
||13||देयं प्रयत्नतो विप्रा दरिद्रस्य विशेषतः ॥
बहुना किमिहोक्तेन शृणुध्वं द्विजसत्तमाः
sarveṣāṃ brāhmaṇānāṃ ca pradātuṃ śakyate sadā ||
vandhyābhartre pradattañcedrāsabho jāyate naraḥ
||14||सर्वेषां ब्राह्मणानां च प्रदातुं शक्यते सदा ॥
वन्ध्याभर्त्रे प्रदत्तञ्चेद्रासभो जायते नरः
nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ putrahīnaṃ jaḍaṃ khalam ||
steyinaṃ kitavaṃ caiva kadācinnābhivādayet
||15||नास्तिकं भिन्नमर्यादं पुत्रहीनं जडं खलम् ॥
स्तेयिनं कितवं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत्
pāṣaṇḍaṃ patitaṃ vrātyaṃ vedavikrayiṇaṃ tathā ||
kṛtaghnaṃ pāpanirataṃ kadācinnābhivādayet
||16||पाषण्डं पतितं व्रात्यं वेदविक्रयिणं तथा ॥
कृतघ्नं पापनिरतं कदाचिन्नाभिवादयेत्
tathā snānaṃ prakurvantaṃ samitpuṣpakaraṃ tathā ||
udapātradharañcaiva bhuṃjantaṃ nābhivādayet
||17||तथा स्नानं प्रकुर्वन्तं समित्पुष्पकरं तथा ॥
उदपात्रधरञ्चैव भुंजन्तं नाभिवादयेत्
vivādaśālinaṃ caṇḍaṃ vamantaṃ janamadhyagam ||
bhikṣānnadhāriṇaṃ caiva śayānaṃ nābhivādayet
||18||विवादशालिनं चण्डं वमन्तं जनमध्यगम् ॥
भिक्षान्नधारिणं चैव शयानं नाभिवादयेत्
vandhyāñca puṣpiṇīṃ jārāṃ sūtikāṃ garbhapātinīm ||
vrataghnīñca tathā caṇḍīṃ kadācinnābhivādayet
||19||वन्ध्याञ्च पुष्पिणीं जारां सूतिकां गर्भपातिनीम् ॥
व्रतघ्नीञ्च तथा चण्डीं कदाचिन्नाभिवादयेत्
sabhāyāṃ yajñaśālāyāṃ devatāyataneṣvapi ||
pratyekaṃ tu namaskāro hanti puṇyaṃ purātanam
||20||सभायां यज्ञशालायां देवतायतनेष्वपि ॥
प्रत्येकं तु नमस्कारो हन्ति पुण्यं पुरातनम्
śrāddhavrate niyuktañca devatābhyarcakaṃ tathā ||
yajñaṃ ca tarpaṇañcaiva kurvantaṃ nābhivādayet
||21||श्राद्धव्रते नियुक्तञ्च देवताभ्यर्चकं तथा ॥
यज्ञं च तर्पणञ्चैव कुर्वन्तं नाभिवादयेत्
kurvate vandanaṃ yastu na kuryātprativandanam ||
nābhivādyaḥ sa vijñeyo yathā śūdrastathaiva ca
||22||कुर्वते वन्दनं यस्तु न कुर्यात्प्रतिवन्दनम् ॥
नाभिवाद्यः स विज्ञेयो यथा शूद्रस्तथैव च
tasmātsarvepu kāleṣu buddhimānbrāhmaṇottamaḥ ||
vandhyāpatiṃ dvijaṃ krūraṃ kadācinnābhivādayet
||23||तस्मात्सर्वेपु कालेषु बुद्धिमान्ब्राह्मणोत्तमः ॥
वन्ध्यापतिं द्विजं क्रूरं कदाचिन्नाभिवादयेत्
athākāśagaṃgāmāhātmyam ||
śrīsūta uvāca ||
atretihāsaṃ vakṣyāmi puṇyaśīlasya dhīmataḥ ||
sanatkumāramunaye nāradena prabhāṣitam
||24||अथाकाशगंगामाहात्म्यम् ॥
श्रीसूत उवाच ॥
अत्रेतिहासं वक्ष्यामि पुण्यशीलस्य धीमतः ॥
सनत्कुमारमुनये नारदेन प्रभाषितम्
tadvakṣyāmi muniśreṣṭhāḥ śṛṇudhvaṃ susamāhitāḥ ||
purā godāvarītīre sarvadharmaparāyaṇaḥ
||25||तद्वक्ष्यामि मुनिश्रेष्ठाः शृणुध्वं सुसमाहिताः ॥
पुरा गोदावरीतीरे सर्वधर्मपरायणः
puṇyaśīlo dvijavaraḥ satyavādī jitendriyaḥ ||
dayāvānsarvabhūteṣu devāgnidvijapūjakaḥ
||26||पुण्यशीलो द्विजवरः सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥
दयावान्सर्वभूतेषु देवाग्निद्विजपूजकः
karmaṇā janmaśuddhaśca mātāpitṛhite rataḥ ||
gurubhaktiḥ sadākṣiṇyo brahmaṇyaḥ sādhusaṃmataḥ
||27||कर्मणा जन्मशुद्धश्च मातापितृहिते रतः ॥
गुरुभक्तिः सदाक्षिण्यो ब्रह्मण्यः साधुसंमतः
etādṛśaguṇairyuktaḥ puṇyaśīlasya dhīmataḥ
||28||एतादृशगुणैर्युक्तः पुण्यशीलस्य धीमतः
atha puṇyaśīlasya vandhyāpatinimantraṇena gardabhamukhatvaprāptiḥ ||
gṛhaṃ samprāptavānvipro vedavedāṃgapāragaḥ ||
prārthitaḥ puṇyaśīlena pitṛśrāddhe'tivegataḥ
||29||अथ पुण्यशीलस्य वन्ध्यापतिनिमन्त्रणेन गर्दभमुखत्वप्राप्तिः ॥
गृहं सम्प्राप्तवान्विप्रो वेदवेदांगपारगः ॥
प्रार्थितः पुण्यशीलेन पितृश्राद्धेऽतिवेगतः
taṃ vipraṃ śrotriyaṃ śāntaṃ pitṛśrāddhe niyojya vai ||
śrāddhaṃ cakāra dharmātmā pratyābdikamanuttamam
||30||तं विप्रं श्रोत्रियं शान्तं पितृश्राद्धे नियोज्य वै ॥
श्राद्धं चकार धर्मात्मा प्रत्याब्दिकमनुत्तमम्
tataḥ kālāntare tasya puṇyaśīlasya cānane ||
vairūpyaṃ prāptamatyugraṃ rāsabhānanavattadā
||31||ततः कालान्तरे तस्य पुण्यशीलस्य चानने ॥
वैरूप्यं प्राप्तमत्युग्रं रासभाननवत्तदा
tataḥ khinnamanā bhūtvā puṇyaśīlo'tidhārmikaḥ ||
niḥśvasya bahudhā khinnaḥ prapede'gastyayoginaḥ
||32||ततः खिन्नमना भूत्वा पुण्यशीलोऽतिधार्मिकः ॥
निःश्वस्य बहुधा खिन्नः प्रपेदेऽगस्त्ययोगिनः
suvarṇamukharītīre ṛṣisaṃghaniṣevite ||
āśramaṃ paramaṃ divyaṃ sarvakāmaphalapradam
||33||सुवर्णमुखरीतीरे ऋषिसंघनिषेविते ॥
आश्रमं परमं दिव्यं सर्वकामफलप्रदम्
tatrāśrame munivaraiḥ sevyamānamaharniśam ||
dṛṣṭvāgastyaṃ mahātmānaṃ sarvalokahitaiṣiṇam
||34||तत्राश्रमे मुनिवरैः सेव्यमानमहर्निशम् ॥
दृष्ट्वागस्त्यं महात्मानं सर्वलोकहितैषिणम्
praṇāmamakarottasmai gārdabhāsyo'tiduḥkhitaḥ
||35||प्रणाममकरोत्तस्मै गार्दभास्योऽतिदुःखितः
puṇyaśīla uvāca
taponidhe namastubhyamagastya munisevita ||
kutsitāsyaṃ mahāpāpaṃ rakṣarakṣa dayānidhe
||36||तपोनिधे नमस्तुभ्यमगस्त्य मुनिसेवित ॥
कुत्सितास्यं महापापं रक्षरक्ष दयानिधे
kena doṣeṇa me cātra mukhasyāsītkurūpatā
||37||केन दोषेण मे चात्र मुखस्यासीत्कुरूपता
mayi prītyā mahābhāga vadasva munisattama
||38||मयि प्रीत्या महाभाग वदस्व मुनिसत्तम
agastya uvāca
vipravarya mahābhāga puṇyaśīla mahāmate ||
ānanasya virūpaṃ vai śṛṇu nānyamanā dvija
||39||विप्रवर्य महाभाग पुण्यशील महामते ॥
आननस्य विरूपं वै शृणु नान्यमना द्विज
atha vandhyāpateḥ śrāddhanimantraṇānarhatvakathanam ||
kañcidvipraṃ guṇanidhiṃ vedavedāṃgapāragam ||
śrotriyaṃ putrarahitaṃ śrāddhe tvaṃ viniyuktavān
||40||अथ वन्ध्यापतेः श्राद्धनिमन्त्रणानर्हत्वकथनम् ॥
कञ्चिद्विप्रं गुणनिधिं वेदवेदांगपारगम् ॥
श्रोत्रियं पुत्ररहितं श्राद्धे त्वं विनियुक्तवान्
tena doṣeṇa mahatā mukhe tava virūpatā ||
ye loke havyakavyādau vandhyāyāḥ svāminaṃ dvijam
||41||तेन दोषेण महता मुखे तव विरूपता ॥
ये लोके हव्यकव्यादौ वन्ध्यायाः स्वामिनं द्विजम्
niyojayanti te yānti mukhe gardabharūpatām ||
śubhakarmaṇi vā vipra paitṛke vāpi karmaṇi
||42||नियोजयन्ति ते यान्ति मुखे गर्दभरूपताम् ॥
शुभकर्मणि वा विप्र पैतृके वापि कर्मणि
vandhyāpatiṃ mahāpāpaṃ kadācinna nimantrayet ||
vandhyāpatiṃ mahākrūraṃ vṛṣalīpatimeva vā
||43||वन्ध्यापतिं महापापं कदाचिन्न निमन्त्रयेत् ॥
वन्ध्यापतिं महाक्रूरं वृषलीपतिमेव वा
śreyaskāmī hi vipreṃdra śrāddhe tu na nimantrayet ||
vedaśāstrādiyukto'pi kulīnaḥ karmaṭho'pi vā
||44||श्रेयस्कामी हि विप्रेंद्र श्राद्धे तु न निमन्त्रयेत् ॥
वेदशास्त्रादियुक्तोऽपि कुलीनः कर्मठोऽपि वा
vandhyābhartā dvijaśreṣṭha śrāddhe tyājyaḥ kathañcana ||
jyotiṣṭomādiyajñeṣu vrateṣu ca tapaḥsu ca
||45||वन्ध्याभर्ता द्विजश्रेष्ठ श्राद्धे त्याज्यः कथञ्चन ॥
ज्योतिष्टोमादियज्ञेषु व्रतेषु च तपःसु च
samartho'pi dvijaśreṣṭhaḥ śrāddhe vandhyāpatiṃ tyajet ||
alabhye tu dvije pātre tantumātropajīvinam
||46||समर्थोऽपि द्विजश्रेष्ठः श्राद्धे वन्ध्यापतिं त्यजेत् ॥
अलभ्ये तु द्विजे पात्रे तन्तुमात्रोपजीविनम्
putravantaṃ sadācāraṃ śrāddhārthaṃ tu nimantrayet ||
tadabhāve dvijaśreṣṭha putraṃ vā'nujameva vā
||47||पुत्रवन्तं सदाचारं श्राद्धार्थं तु निमन्त्रयेत् ॥
तदभावे द्विजश्रेष्ठ पुत्रं वाऽनुजमेव वा
ātmānaṃ vā niyuñjīta śrāddhe vandhyāpatiṃ tyajet ||
puṇyaśīla mahābhāga coddhṛtya bhujamucyate
||48||आत्मानं वा नियुञ्जीत श्राद्धे वन्ध्यापतिं त्यजेत् ॥
पुण्यशील महाभाग चोद्धृत्य भुजमुच्यते
sarvathā putrahīnaṃ tu śrāddhārthaṃ na niyojayet ||
vandhyāpatiṃ dvijaṃ yastu śrāddhakartā niyokṣyati
||49||सर्वथा पुत्रहीनं तु श्राद्धार्थं न नियोजयेत् ॥
वन्ध्यापतिं द्विजं यस्तु श्राद्धकर्ता नियोक्ष्यति
tacchrāddhamāsuraṃ jñeyaṃ kartā ca narakaṃ vrajet
||50||तच्छ्राद्धमासुरं ज्ञेयं कर्ता च नरकं व्रजेत्
athākāśagaṃgāsnānena puṇyaśīlasya tadvikṛtinivṛttiḥ ||
bahunātra kimuktena taddoṣavinivṛttaye ||
upāyaṃ te pravakṣyāmi svarṇamukhyāstaṭe śubhe
||51||अथाकाशगंगास्नानेन पुण्यशीलस्य तद्विकृतिनिवृत्तिः ॥
बहुनात्र किमुक्तेन तद्दोषविनिवृत्तये ॥
उपायं ते प्रवक्ष्यामि स्वर्णमुख्यास्तटे शुभे
vartate devasaṃghaiśca sevito veṃkaṭācalaḥ ||
meruputro mahāpuṇyaḥ sarvakāmaphalapradaḥ
||52||वर्तते देवसंघैश्च सेवितो वेंकटाचलः ॥
मेरुपुत्रो महापुण्यः सर्वकामफलप्रदः
tasminveṃkaṭaśailendre surāsuranamaskṛte ||
viyadgaṃgeti nāmnā vai tīrthamasti mahattaram
||53||तस्मिन्वेंकटशैलेन्द्रे सुरासुरनमस्कृते ॥
वियद्गंगेति नाम्ना वै तीर्थमस्ति महत्तरम्
sarvapāpapraśamanamāyurārogyavardhanam ||
tvaṃ gatvā veṃkaṭaṃ śailaṃ svāmipuṣkariṇījale
||54||सर्वपापप्रशमनमायुरारोग्यवर्धनम् ॥
त्वं गत्वा वेंकटं शैलं स्वामिपुष्करिणीजले
snātvā saṃkalpapūrvaṃ tu gaṃgātīrthamanantaram ||
gatvā tīrthavidhānena snānaṃ kuru mahāmate
||55||स्नात्वा संकल्पपूर्वं तु गंगातीर्थमनन्तरम् ॥
गत्वा तीर्थविधानेन स्नानं कुरु महामते
snānamātrāttataḥ sadyo mukhasyāsya mahāmate ||
vairūpyaṃ tatkṣaṇādeva naṃkṣyatyeva na saṃśayaḥ
||56||स्नानमात्रात्ततः सद्यो मुखस्यास्य महामते ॥
वैरूप्यं तत्क्षणादेव नंक्ष्यत्येव न संशयः
evamuktaḥ puṇyaśīlo hyagastyena mahātmanā ||
taṃ praṇamya mahātmānaṃ veṃkaṭādriṃ tato yayau
||57||एवमुक्तः पुण्यशीलो ह्यगस्त्येन महात्मना ॥
तं प्रणम्य महात्मानं वेंकटाद्रिं ततो ययौ
tatra gatvā mahābhāgaḥ svāmipuṣkariṇījale ||
snātvā niyamapūrvaṃ tu viyadgaṃgāsamīpagaḥ
||58||तत्र गत्वा महाभागः स्वामिपुष्करिणीजले ॥
स्नात्वा नियमपूर्वं तु वियद्गंगासमीपगः
tatra snānena dharmātmā kāmavakropamaṃ mukham ||
prāptavānpuṇyaśīlastu aho tīrthasya vaibhavam
||59||तत्र स्नानेन धर्मात्मा कामवक्रोपमं मुखम् ॥
प्राप्तवान्पुण्यशीलस्तु अहो तीर्थस्य वैभवम्
śrīsūta uvāca
evaṃ vaḥ kathitaṃ viprā nāradena prabhāṣitam ||
sanatkumāramunaye śaunakādyā mahaujasaḥ
||60||एवं वः कथितं विप्रा नारदेन प्रभाषितम् ॥
सनत्कुमारमुनये शौनकाद्या महौजसः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīveṃkaṭācalamāhātmya ākāśagaṃgāmāhātmyavarṇanaṃnāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 22 ||