bhobhostapodhanāḥ sarve naimiṣāraṇyavāsinaḥ
atha rāmānujākhyadvijavṛttāntaḥ ||
śrīsūta uvāca ||
bhobhostapodhanāḥ sarve naimiṣāraṇyavāsinaḥ ||
ākāśagaṃgātīrthasya māhātmyaṃ pravadāmyaham
||1||अथ रामानुजाख्यद्विजवृत्तान्तः ॥
श्रीसूत उवाच ॥
भोभोस्तपोधनाः सर्वे नैमिषारण्यवासिनः ॥
आकाशगंगातीर्थस्य माहात्म्यं प्रवदाम्यहम्
ākāśagaṃgānikaṭe sarvaśāstrārthapāragaḥ ||
rāmānuja iti khyāto viṣṇubhakto jitendriyaḥ
||2||आकाशगंगानिकटे सर्वशास्त्रार्थपारगः ॥
रामानुज इति ख्यातो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः
tapaścakāra dharmātmā vaikhānasamate sthitaḥ ||
grīṣme paṃcāgnimadhyastho viṣṇudhyānaparāyaṇaḥ
||3||तपश्चकार धर्मात्मा वैखानसमते स्थितः ॥
ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्थो विष्णुध्यानपरायणः
japannaṣṭākṣaraṃ maṃtraṃ dhyāyanhṛdi janārdanam ||
varṣāsvākāśago nityaṃ hemanteṣu jaleśayaḥ
||4||जपन्नष्टाक्षरं मंत्रं ध्यायन्हृदि जनार्दनम् ॥
वर्षास्वाकाशगो नित्यं हेमन्तेषु जलेशयः
sarvabhūtahito dāntaḥ sarvadvandvavivarjitaḥ ||
varṣāṇi katicitso'yaṃ jīrṇaparṇāśanobhavat
||5||सर्वभूतहितो दान्तः सर्वद्वन्द्वविवर्जितः ॥
वर्षाणि कतिचित्सोऽयं जीर्णपर्णाशनोभवत्
kañcitkālaṃ jalāhāro vāyubhakṣaḥ kiyatsamāḥ
||6||कञ्चित्कालं जलाहारो वायुभक्षः कियत्समाः
athākāśagaṃgātīre rāmānujatapastuṣṭabhagavadāvirbhāvaḥ ||
atha tattapasā tuṣṭo bhagavānbhaktavatsalaḥ ||
pratyakṣatāmagāttasya śaṃkhacakragadādharaḥ
||7||अथाकाशगंगातीरे रामानुजतपस्तुष्टभगवदाविर्भावः ॥
अथ तत्तपसा तुष्टो भगवान्भक्तवत्सलः ॥
प्रत्यक्षतामगात्तस्य शंखचक्रगदाधरः
vikacāmbujapatrākṣaḥ sūryakoṭisamaprabhaḥ ||
vinatānandanārūḍhaśchatracāmaraśobhitaḥ
||8||विकचाम्बुजपत्राक्षः सूर्यकोटिसमप्रभः ॥
विनतानन्दनारूढश्छत्रचामरशोभितः
hārakeyūramukuṭaḥ kaṭakādivibhūṣitaḥ ||
viṣvaksenasunandādi kiṅkaraiḥ parivāritaḥ
||9||हारकेयूरमुकुटः कटकादिविभूषितः ॥
विष्वक्सेनसुनन्दादि किङ्करैः परिवारितः
vīṇāveṇumṛdaṃgādivādakairnāradādibhiḥ ||
gīyamānaḥ suvibhavaḥ pītāmbaravirājitaḥ
||10||वीणावेणुमृदंगादिवादकैर्नारदादिभिः ॥
गीयमानः सुविभवः पीताम्बरविराजितः
lakṣmīvirājitorasko nīlameghanivacchaviḥ ||
sanakādimahāyogisevitaḥ pārśvayordvayoḥ
||11||लक्ष्मीविराजितोरस्को नीलमेघनिवच्छविः ॥
सनकादिमहायोगिसेवितः पार्श्वयोर्द्वयोः
mandasmitena sakalaṃ mohayanbhuvanatrayam ||
svabhāsā mānayansarvā diśo daśa virājayan
||12||मन्दस्मितेन सकलं मोहयन्भुवनत्रयम् ॥
स्वभासा मानयन्सर्वा दिशो दश विराजयन्
subhaktasulabho devo veṃkaṭeśo dayānidhiḥ ||
punaḥ sannidadhe tasya rāmānujamahāmuneḥ
||13||सुभक्तसुलभो देवो वेंकटेशो दयानिधिः ॥
पुनः सन्निदधे तस्य रामानुजमहामुनेः
āvirbhūtaṃ tadā dṛṣṭvā śrīnivāsaṃ kṛpānidhim ||
pītāmbaradharaṃ devaṃ tuṣṭiṃ prāpa mahāmuniḥ
||14||आविर्भूतं तदा दृष्ट्वा श्रीनिवासं कृपानिधिम् ॥
पीताम्बरधरं देवं तुष्टिं प्राप महामुनिः
bhaktyā paramayā yuktastuṣṭāva jagadīśvaram
||15||भक्त्या परमया युक्तस्तुष्टाव जगदीश्वरम्
atha rāmānujākhyaviprakṛtabhagavatstutiḥ ||
rāmānuja uvāca ||
namo devādhidevāya śaṅkhacakragadābhṛte ||
namo nityāya śuddhāya veṃkaṭaśāya te namaḥ
||16||अथ रामानुजाख्यविप्रकृतभगवत्स्तुतिः ॥
रामानुज उवाच ॥
नमो देवाधिदेवाय शङ्खचक्रगदाभृते ॥
नमो नित्याय शुद्धाय वेंकटशाय ते नमः
namo bhaktārtihaṃtre te havyakavyasvarūpiṇe ||
namastrimūrtaye tubhyaṃ sṛṣṭisthityantakāriṇe
||17||नमो भक्तार्तिहंत्रे ते हव्यकव्यस्वरूपिणे ॥
नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सृष्टिस्थित्यन्तकारिणे
namaḥ pareśāya namo'tibhūmne namo'stu lakṣmīpataye vidhātre ||
namo'stu sūryenduvilocanāya namo viriñcādyabhivanditāya
||18||नमः परेशाय नमोऽतिभूम्ने नमोऽस्तु लक्ष्मीपतये विधात्रे ॥
नमोऽस्तु सूर्येन्दुविलोचनाय नमो विरिञ्चाद्यभिवन्दिताय
yo nāma jātyādivikalpahīnaḥ samastadoṣairapi varjito yaḥ ||
samastasaṃsārabhayāpahāriṇe tasmai namo daityavināśakāya
||19||यो नाम जात्यादिविकल्पहीनः समस्तदोषैरपि वर्जितो यः ॥
समस्तसंसारभयापहारिणे तस्मै नमो दैत्यविनाशकाय
vedāṃtavedyāya rameśvarāya vṛṣādivāsāya vidhātṛpitre ||
namonamaḥ sarvajanārtihāriṇe nārāyaṇāyāmitavikramāya
||20||वेदांतवेद्याय रमेश्वराय वृषादिवासाय विधातृपित्रे ॥
नमोनमः सर्वजनार्तिहारिणे नारायणायामितविक्रमाय
namastubhyaṃ bhagavate vāsudevāya śārṅgiṇe ||
bhūyobhūyo namastubhyaṃ veṃkaṭādrinivāsine
||21||नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय शार्ङ्गिणे ॥
भूयोभूयो नमस्तुभ्यं वेंकटाद्रिनिवासिने
iti stutvā veṃkaṭeśaṃ śrīnivāsaṃ jagadgurum ||
rāmānujo munistūṣṇīmāste vipravarottamaḥ
||22||इति स्तुत्वा वेंकटेशं श्रीनिवासं जगद्गुरुम् ॥
रामानुजो मुनिस्तूष्णीमास्ते विप्रवरोत्तमः
śrutvā stutiṃ śrutisukhāṃ stutastasya mahātmanaḥ ||
avāpa paramaṃ toṣaṃ veṃkaṭācalanāyakaḥ
||23||श्रुत्वा स्तुतिं श्रुतिसुखां स्तुतस्तस्य महात्मनः ॥
अवाप परमं तोषं वेंकटाचलनायकः
athāliṅgya muniṃ śauriścaturbhirbāhubhistadā ||
babhāṣe prītisaṃyukto varaṃ vai vriyatāmiti
||24||अथालिङ्ग्य मुनिं शौरिश्चतुर्भिर्बाहुभिस्तदा ॥
बभाषे प्रीतिसंयुक्तो वरं वै व्रियतामिति
tuṣṭo'smi tapasā te'dya stotreṇāpi mahāmune ||
namaskāreṇa ca prīto varado'haṃ tavāgataḥ
||25||तुष्टोऽस्मि तपसा तेऽद्य स्तोत्रेणापि महामुने ॥
नमस्कारेण च प्रीतो वरदोऽहं तवागतः
atha rāmānujākhyaviprakṛtabhagavatprārthanā ||
rāmānuja uvāca ||
nārāyaṇa ramānātha śrīnivāsa jaganmaya ||
janārdana jagaddhāma govinda narakāntaka
||26||अथ रामानुजाख्यविप्रकृतभगवत्प्रार्थना ॥
रामानुज उवाच ॥
नारायण रमानाथ श्रीनिवास जगन्मय ॥
जनार्दन जगद्धाम गोविन्द नरकान्तक
tvaddarśanātkṛtārtho'smi veṃkaṭādriśiromaṇe ||
tvāṃ namasyaṃti dharmiṣṭhā yatastvaṃ dharmapālakaḥ
||27||त्वद्दर्शनात्कृतार्थोऽस्मि वेंकटाद्रिशिरोमणे ॥
त्वां नमस्यंति धर्मिष्ठा यतस्त्वं धर्मपालकः
yaṃ na vetti bhavo brahmā yaṃ na vetti trayī tathā ||
tvāṃ vedmi paramātmānaṃ kimasmādadhikaṃ param
||28||यं न वेत्ति भवो ब्रह्मा यं न वेत्ति त्रयी तथा ॥
त्वां वेद्मि परमात्मानं किमस्मादधिकं परम्
yogino yaṃ na paśyaṃti yaṃ na paśyaṃti karmaṭhāḥ ||
paśyāmi paramātmānaṃ kimasmādadhikaṃ param
||29||योगिनो यं न पश्यंति यं न पश्यंति कर्मठाः ॥
पश्यामि परमात्मानं किमस्मादधिकं परम्
etena ca kṛtārtho'smi veṃkaṭeśa jagatpate ||
yannāmasmṛtimātreṇa mahāpātakino'pi ca
||30||एतेन च कृतार्थोऽस्मि वेंकटेश जगत्पते ॥
यन्नामस्मृतिमात्रेण महापातकिनोऽपि च
muktiṃ prayāṃti manujāstaṃ paśyāmi janārdanam ||
tvatpādapadmayugale niścalā bhaktirastu me
||31||मुक्तिं प्रयांति मनुजास्तं पश्यामि जनार्दनम् ॥
त्वत्पादपद्मयुगले निश्चला भक्तिरस्तु मे
atha bhagavadvarṇitākāśagaṃgātīrthasnānakālaḥ ||
śrībhagavānuvāca ||
mayi bhaktirdṛḍhā testu rāmānuja mahāmate ||
śṛṇu cāpyaparaṃ vākyamucyate te mayā dvija
||32||अथ भगवद्वर्णिताकाशगंगातीर्थस्नानकालः ॥
श्रीभगवानुवाच ॥
मयि भक्तिर्दृढा तेस्तु रामानुज महामते ॥
शृणु चाप्यपरं वाक्यमुच्यते ते मया द्विज
meṣasaṃkramaṇe bhānościtrānakṣatrasaṃyute ||
paurṇamāsyāṃ ca gaṃgāyāṃ snānaṃ kurvanti ye janāḥ
||33||मेषसंक्रमणे भानोश्चित्रानक्षत्रसंयुते ॥
पौर्णमास्यां च गंगायां स्नानं कुर्वन्ति ये जनाः
te yāṃti paramaṃ dhāma punarāvṛttivarjitam ||
viyadgaṃgāsamīpe tvaṃ vasa rāmānuja dvija
||34||ते यांति परमं धाम पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥
वियद्गंगासमीपे त्वं वस रामानुज द्विज
etatprārabdhadehāṃte matsvarūpamavāpsyasi ||
bahunā kimihoktena viyadgaṃgājale śubhe
||35||एतत्प्रारब्धदेहांते मत्स्वरूपमवाप्स्यसि ॥
बहुना किमिहोक्तेन वियद्गंगाजले शुभे
snānti ye vai janāḥ sarve te vai bhāgavatottamāḥ ||
bhavanti muniśārdūla nātra kāryā vicāraṇā
||36||स्नान्ति ये वै जनाः सर्वे ते वै भागवतोत्तमाः ॥
भवन्ति मुनिशार्दूल नात्र कार्या विचारणा
rāmānuja uvāca
kiṃlakṣaṇā bhāgavatā jñāyante kena karmaṇā ||
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ kautūhalaparo yataḥ
||37||किंलक्षणा भागवता ज्ञायन्ते केन कर्मणा ॥
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कौतूहलपरो यतः
atha bhagavadvarṇitabhāgavatalakṣaṇāni ||
śrīveṃkaṭeśa uvāca ||
lakṣma bhāgavatānāṃ tu śṛṇuṣva munisattama
||38||अथ भगवद्वर्णितभागवतलक्षणानि ॥
श्रीवेंकटेश उवाच ॥
लक्ष्म भागवतानां तु शृणुष्व मुनिसत्तम
vaktuṃ teṣāṃ prabhāvaṃ tu śakyate nābdakoṭibhiḥ
||39||वक्तुं तेषां प्रभावं तु शक्यते नाब्दकोटिभिः
ye hitāḥ sarvajantūnāṃ gatāsūyā vimatsarāḥ ||
jñānino niḥspṛhāḥ śāntāste vai bhāgavatottamāḥ
||40||ये हिताः सर्वजन्तूनां गतासूया विमत्सराः ॥
ज्ञानिनो निःस्पृहाः शान्तास्ते वै भागवतोत्तमाः
karmaṇā manasā vācā parapīḍāṃ na kurvate ||
aparigrahaśīlāśca te vai bhāgavatottamāḥ
||41||कर्मणा मनसा वाचा परपीडां न कुर्वते ॥
अपरिग्रहशीलाश्च ते वै भागवतोत्तमाः
satkathāśravaṇe yeṣāṃ vartate sāttvikī matiḥ ||
matpādāmbujabhaktā ye te vai bhāgavatottamāḥ
||42||सत्कथाश्रवणे येषां वर्तते सात्त्विकी मतिः ॥
मत्पादाम्बुजभक्ता ये ते वै भागवतोत्तमाः
mātāpitrośca śuśrūṣāṃ kurvate ye narottamāḥ ||
ye tu devārcanaratā ye tu tatsādhakā narāḥ ||
pūjāṃ dṛṣṭvā tu modante te vai bhāgavatottamāḥ
||43||मातापित्रोश्च शुश्रूषां कुर्वते ये नरोत्तमाः ॥
ये तु देवार्चनरता ये तु तत्साधका नराः ॥
पूजां दृष्ट्वा तु मोदन्ते ते वै भागवतोत्तमाः
varṇināṃ ca yatīnāṃ ca paricaryāparāśca ye ||
paranindāmakurvāṇāste vai bhāgavatottamāḥ
||44||वर्णिनां च यतीनां च परिचर्यापराश्च ये ॥
परनिन्दामकुर्वाणास्ते वै भागवतोत्तमाः
sarveṣāṃ hitavākyāni ye vadanti narottamāḥ ||
ye guṇagrāhiṇo loke te vai bhāgavatottamāḥ
||45||सर्वेषां हितवाक्यानि ये वदन्ति नरोत्तमाः ॥
ये गुणग्राहिणो लोके ते वै भागवतोत्तमाः
ātmavatsarvabhūtāni ye paśyanti narottamāḥ ||
tulyāḥ śatruṣu mitreṣu te vai bhāgavatāḥ smṛtāḥ
||46||आत्मवत्सर्वभूतानि ये पश्यन्ति नरोत्तमाः ॥
तुल्याः शत्रुषु मित्रेषु ते वै भागवताः स्मृताः
dharmaśāstrapravaktāraḥ satyavākyaratāśca ye ||
teṣāṃ śuśrūṣavo ye ca te vai bhāgavatottamāḥ
||47||धर्मशास्त्रप्रवक्तारः सत्यवाक्यरताश्च ये ॥
तेषां शुश्रूषवो ये च ते वै भागवतोत्तमाः
vyākurvanti purāṇāni tāni śṛṇvanti ye tathā ||
tadvaktari ca bhaktā ye te vai bhāgavatottamāḥ
||48||व्याकुर्वन्ति पुराणानि तानि शृण्वन्ति ये तथा ॥
तद्वक्तरि च भक्ता ये ते वै भागवतोत्तमाः
ye gobrāhmaṇaśuśrūṣāṃ kurvanti satataṃ narāḥ ||
tīrthayātrāparā ye ca te vai bhāgavatottamāḥ
||49||ये गोब्राह्मणशुश्रूषां कुर्वन्ति सततं नराः ॥
तीर्थयात्रापरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः
anyeṣāmudayaṃ dṛṣṭvā ye'bhinandaṃti mānavāḥ ||
harināmaparā ye ca te vai bhāgavatottamāḥ
||50||अन्येषामुदयं दृष्ट्वा येऽभिनन्दंति मानवाः ॥
हरिनामपरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः
ārāmāropaṇaratāstaṭākaparirakṣakāḥ ||
kāsārakūpakartāraste vai bhāgavatottamāḥ
||51||आरामारोपणरतास्तटाकपरिरक्षकाः ॥
कासारकूपकर्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः
ye vai taṭākakartāro devasadmāni kurvate ||
gāyatrīniratā ye ca te vai bhāgavatottamāḥ
||52||ये वै तटाककर्तारो देवसद्मानि कुर्वते ॥
गायत्रीनिरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः
ye'bhinandaṃti nāmāni hareḥ śrutvā'tiharṣitāḥ ||
romāñcitaśarīrāśca te vai bhāgavatottamāḥ
||53||येऽभिनन्दंति नामानि हरेः श्रुत्वाऽतिहर्षिताः ॥
रोमाञ्चितशरीराश्च ते वै भागवतोत्तमाः
tulasīkānanaṃ dṛṣṭvā ye namaskurvate narāḥ ||
tatkāṣṭhāṃkitakarṇā ye te vai bhāgavatottamāḥ
||54||तुलसीकाननं दृष्ट्वा ये नमस्कुर्वते नराः ॥
तत्काष्ठांकितकर्णा ये ते वै भागवतोत्तमाः
tulasīgandhamāghrāya santoṣaṃ kurvate tu ye ||
tanmūlamuddharā ye ca te vai bhāgavatottamāḥ
||55||तुलसीगन्धमाघ्राय सन्तोषं कुर्वते तु ये ॥
तन्मूलमुद्धरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः
svāśramācāraniratāstathaivātithipūjakāḥ ||
ye ca vedārthavaktāraste vai bhāgavatottamāḥ
||56||स्वाश्रमाचारनिरतास्तथैवातिथिपूजकाः ॥
ये च वेदार्थवक्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः
viditāni ca śāstrāṇi parārthaṃ pravadanti ye ||
sarvatra guṇabhājo ye te vai bhāgavatottamāḥ
||57||विदितानि च शास्त्राणि परार्थं प्रवदन्ति ये ॥
सर्वत्र गुणभाजो ये ते वै भागवतोत्तमाः
pānīyadānaniratā hyannadānaratāśca ye ||
ekādaśīvrataparāste vai bhāgavatottamāḥ
||58||पानीयदाननिरता ह्यन्नदानरताश्च ये ॥
एकादशीव्रतपरास्ते वै भागवतोत्तमाः
godānaniratā ye ca kanyādānaratāśca ye ||
madarthaṃ karmakartāraste vai bhāgavatottamāḥ
||59||गोदाननिरता ये च कन्यादानरताश्च ये ॥
मदर्थं कर्मकर्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः
manmānasāśca madbhaktā ye madbhajanalolupāḥ ||
mannāmasmaraṇāsaktāste vai bhāgavatottamāḥ
||60||मन्मानसाश्च मद्भक्ता ये मद्भजनलोलुपाः ॥
मन्नामस्मरणासक्तास्ते वै भागवतोत्तमाः
bahunātra kimuktena saṃkṣepātte bravīmyaham ||
sadguṇāya pravartaṃte te vai bhāgavatottamāḥ
||61||बहुनात्र किमुक्तेन संक्षेपात्ते ब्रवीम्यहम् ॥
सद्गुणाय प्रवर्तंते ते वै भागवतोत्तमाः
ete bhāgavatā viprāḥ kecidatra prakīrtitāḥ ||
mamāpi gadituṃ śakyā nābdakoṭiśatairapi
||62||एते भागवता विप्राः केचिदत्र प्रकीर्तिताः ॥
ममापि गदितुं शक्या नाब्दकोटिशतैरपि
rāmānuja mahābhāga madbhaktānāṃ ca lakṣaṇam ||
mayi bhakte tvayi prītyā yuktaṃ kila mahāmate
||63||रामानुज महाभाग मद्भक्तानां च लक्षणम् ॥
मयि भक्ते त्वयि प्रीत्या युक्तं किल महामते
śrīsūta uvāca
evaṃ vaḥ kathitaṃ viprāḥ śaunakādyā mahaujasaḥ ||
vṛṣādrau ca viyadgaṃgātīrthamāhātmyamuttamama
||64||एवं वः कथितं विप्राः शौनकाद्या महौजसः ॥
वृषाद्रौ च वियद्गंगातीर्थमाहात्म्यमुत्तमम
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīveṃkaṭācalamāhātmye ākāśagaṃgāmāhātmya rāmānujavipravratacaryādivarṇanaṃnāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 21 ||