toṇḍamāṃścakravartivṛttavarṇanam
atha toṇḍamānnṛpasya svapituḥ sakāśādrājyaprāptiḥ ||
śrīśuka uvāca ||
idaṃ padmasaronāma rājanpāpapraṇāśanam ||
kīrtanātsmaraṇātsnānānnṛṇāṃ lakṣmīpradaṃ bhuvi ||
kṛtvā snānaṃ tvamapyasminvraja svapituraṃtikam
||1||अथ तोण्डमान्नृपस्य स्वपितुः सकाशाद्राज्यप्राप्तिः ॥
श्रीशुक उवाच ॥
इदं पद्मसरोनाम राजन्पापप्रणाशनम् ॥
कीर्तनात्स्मरणात्स्नानान्नृणां लक्ष्मीप्रदं भुवि ॥
कृत्वा स्नानं त्वमप्यस्मिन्व्रज स्वपितुरंतिकम्
śrīvarāha uvāca
etacchukavacaḥ śrutvā snātvā padmasarovare
||2||एतच्छुकवचः श्रुत्वा स्नात्वा पद्मसरोवरे
taṃ natvā hayamāruhya toṇḍamānsvapuraṃ yayau ||
taṃ pitā yuvarājānaṃ kṛtvā trīnvatsarānatha
||3||तं नत्वा हयमारुह्य तोण्डमान्स्वपुरं ययौ ॥
तं पिता युवराजानं कृत्वा त्रीन्वत्सरानथ
raṃjakatvaṃ ca sāmarthyaṃ śauryaṃ vīryaṃ suśīlatām ||
bhaktiṃ vipreṣu putrasya vīkṣya rājā svamaṃtribhiḥ
||4||रंजकत्वं च सामर्थ्यं शौर्यं वीर्यं सुशीलताम् ॥
भक्तिं विप्रेषु पुत्रस्य वीक्ष्य राजा स्वमंत्रिभिः
svapade sthāpayāmāsa svabhiṣicya vidhānataḥ ||
anunīya sutaṃ patnyā sārdhaṃ rājā vanaṃ yayau
||5||स्वपदे स्थापयामास स्वभिषिच्य विधानतः ॥
अनुनीय सुतं पत्न्या सार्धं राजा वनं ययौ
atha vasorvalmīke śrīvarāhasandarśanam ||
toṇḍamānapi sāmrājyaṃ labdhvā rājyaṃ cakāra ha ||
niṣādasya vane devo vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ
||6||अथ वसोर्वल्मीके श्रीवराहसन्दर्शनम् ॥
तोण्डमानपि साम्राज्यं लब्ध्वा राज्यं चकार ह ॥
निषादस्य वने देवो वाराहं रूपमास्थितः
śyāmākapakvaṃ bhakṣitvā rātraurātrau cacāra ha ||
padāni sa varāhasya cānviyeṣa divādivā
||7||श्यामाकपक्वं भक्षित्वा रात्रौरात्रौ चचार ह ॥
पदानि स वराहस्य चान्वियेष दिवादिवा
adṛṣṭvā taṃ varāhaṃ sa rātrau jāgraddhanurdharaḥ ||
sthito'paśyaccarantaṃ taṃ caṃdrakoṭisamaprabham
||8||अदृष्ट्वा तं वराहं स रात्रौ जाग्रद्धनुर्धरः ॥
स्थितोऽपश्यच्चरन्तं तं चंद्रकोटिसमप्रभम्
varāhaṃ subhagākāraṃ śyāmākavanamadhyataḥ ||
taṃ dṛṣṭvā dhanurādāya siṃhanādaṃ cakāra ha
||9||वराहं सुभगाकारं श्यामाकवनमध्यतः ॥
तं दृष्ट्वा धनुरादाय सिंहनादं चकार ह
varāhastaddhvaniṃ śrutvā vanānniṣkramya satvaram ||
yayau taṃ cāpyanuyayau varāhaṃ sa niṣādapaḥ
||10||वराहस्तद्ध्वनिं श्रुत्वा वनान्निष्क्रम्य सत्वरम् ॥
ययौ तं चाप्यनुययौ वराहं स निषादपः
rātriśeṣamanudrutya vane caṃdrasamaprabham ||
valmīkaṃ praviśantaṃ ca dadarśa sa niṣādapaḥ
||11||रात्रिशेषमनुद्रुत्य वने चंद्रसमप्रभम् ॥
वल्मीकं प्रविशन्तं च ददर्श स निषादपः
gacchaṃtaṃ pūrṇimācandramastaṃ girivaraṃ yathā ||
vismito'khānayatkopādvalmīkaṃ sa niṣādapaḥ
||12||गच्छंतं पूर्णिमाचन्द्रमस्तं गिरिवरं यथा ॥
विस्मितोऽखानयत्कोपाद्वल्मीकं स निषादपः
dharāvarāho dadṛśe mūrcchito'yaṃ papāta ha ||
pitaraṃ mūrcchitaṃ dṛṣṭvā tatputro bhaktimāṃstadā
||13||धरावराहो ददृशे मूर्च्छितोऽयं पपात ह ॥
पितरं मूर्च्छितं दृष्ट्वा तत्पुत्रो भक्तिमांस्तदा
varāhadevaṃ tuṣṭāva tena prīto'bhavaddhariḥ ||
āviśya pitaraṃ tasya provāca madhusūdanaḥ
||14||वराहदेवं तुष्टाव तेन प्रीतोऽभवद्धरिः ॥
आविश्य पितरं तस्य प्रोवाच मधुसूदनः
śrībhagavānuvāca
ahaṃ varāha deveśo nityamasminvasāmyaham ||
rājñe tvamuktvā māmatra pratiṣṭhāpyaiva pūjaya
||15||अहं वराह देवेशो नित्यमस्मिन्वसाम्यहम् ॥
राज्ञे त्वमुक्त्वा मामत्र प्रतिष्ठाप्यैव पूजय
valmīkaṃ kṛṣṇagokṣīraiḥ kṣālayitvā tadutthite ||
śilātale ca vārāhamuddhṛtya dharaṇīsthitam
||16||वल्मीकं कृष्णगोक्षीरैः क्षालयित्वा तदुत्थिते ॥
शिलातले च वाराहमुद्धृत्य धरणीस्थितम्
kārayitvā pratiṣṭhāpya viprairvaikhānasaiśca mām ||
pūjayedvividhairbhogaistoṇḍamānrājasattamaḥ
||17||कारयित्वा प्रतिष्ठाप्य विप्रैर्वैखानसैश्च माम् ॥
पूजयेद्विविधैर्भोगैस्तोण्डमान्राजसत्तमः
ityuktvā taṃ jahau devaḥ sa ca svastho babhūva ha ||
sukhāsīnaṃ tu pitaraṃ namaskṛtya niṣādajaḥ
||18||इत्युक्त्वा तं जहौ देवः स च स्वस्थो बभूव ह ॥
सुखासीनं तु पितरं नमस्कृत्य निषादजः
nyavedayaddevavacaḥ pitre sarvaṃ yathātatham ||
sa śrutvā vismito bhūtvā kṛtsnaṃ putravacaḥ śubham
||19||न्यवेदयद्देववचः पित्रे सर्वं यथातथम् ॥
स श्रुत्वा विस्मितो भूत्वा कृत्स्नं पुत्रवचः शुभम्
atha toṇḍamannṛpāya vasuniveditavārāhodaṃtaḥ ||
rājñe vaktuṃ yayau śīghraṃ niṣādaḥ svānugaiḥ saha ||
vasurniṣādādhipatī rājadvāramupāgamat
||20||अथ तोण्डमन्नृपाय वसुनिवेदितवाराहोदंतः ॥
राज्ञे वक्तुं ययौ शीघ्रं निषादः स्वानुगैः सह ॥
वसुर्निषादाधिपती राजद्वारमुपागमत्
niṣādādhipamājñāya dvārapālairnṛpottamaḥ ||
āhūya taṃ niṣādeśaṃ sabhāyāṃ maṃtribhiḥ saha
||21||निषादाधिपमाज्ञाय द्वारपालैर्नृपोत्तमः ॥
आहूय तं निषादेशं सभायां मंत्रिभिः सह
satkṛtya taṃ vasuṃ rājā saputraṃ saparicchadam ||
papraccha prītimānrājā vasuṃ taṃ vanagocaram ||
kimāgamanakṛtyaṃ te vada tvaṃ vanagocara
||22||सत्कृत्य तं वसुं राजा सपुत्रं सपरिच्छदम् ॥
पप्रच्छ प्रीतिमान्राजा वसुं तं वनगोचरम् ॥
किमागमनकृत्यं ते वद त्वं वनगोचर
vasuruvāca
rājanmama vane dṛṣṭamāścaryaṃ śṛṇu bhūpate
||23||राजन्मम वने दृष्टमाश्चर्यं शृणु भूपते
kaścicchvetavarāhastu śyāmākamacaranniśi ||
taṃ varāhaṃ dhanuṣpāṇiranvadhāvamahaṃ nṛpa
||24||कश्चिच्छ्वेतवराहस्तु श्यामाकमचरन्निशि ॥
तं वराहं धनुष्पाणिरन्वधावमहं नृप
anudruto vāyuvego gatvā valmīkamāviśat ||
svāmipuṣkariṇītīre paśyate mama bhūpate
||25||अनुद्रुतो वायुवेगो गत्वा वल्मीकमाविशत् ॥
स्वामिपुष्करिणीतीरे पश्यते मम भूपते
valmīkamakhanaṃ krodhānmūrcchito nyapataṃ bhuvi ||
matputro'yaṃ samāgatya māṃ dṛṣṭvā mūrcchitaṃ bhuvi
||26||वल्मीकमखनं क्रोधान्मूर्च्छितो न्यपतं भुवि ॥
मत्पुत्रोऽयं समागत्य मां दृष्ट्वा मूर्च्छितं भुवि
śucirbhūtvā devadevaṃ tuṣṭāva madhusūdanam ||
tato mayi samāviśya varāho'dhyavadatsutam
||27||शुचिर्भूत्वा देवदेवं तुष्टाव मधुसूदनम् ॥
ततो मयि समाविश्य वराहोऽध्यवदत्सुतम्
rājñe nivedaya kṣipraṃ maccaritraṃ niṣādapa ||
kṛṣṇagokṣīrasekena valmīkaṃ kṣālayennṛpaḥ
||28||राज्ञे निवेदय क्षिप्रं मच्चरित्रं निषादप ॥
कृष्णगोक्षीरसेकेन वल्मीकं क्षालयेन्नृपः
dṛśyate ca śilā kācidvalmīkasthā suśobhanā ||
vāmāṃkasthabhuvaṃ māṃ ca varāhavadanaṃ sthitam
||29||दृश्यते च शिला काचिद्वल्मीकस्था सुशोभना ॥
वामांकस्थभुवं मां च वराहवदनं स्थितम्
kārayitvā śilpinātha pratiṣṭhāpya munīśvaraiḥ ||
vaikhānasairmunivarairarcayettoṇḍamānapi
||30||कारयित्वा शिल्पिनाथ प्रतिष्ठाप्य मुनीश्वरैः ॥
वैखानसैर्मुनिवरैरर्चयेत्तोण्डमानपि
atha gatvā śrīnivāsaṃ valmīkāvṛtapaddvayam ||
kapilākṛṣṇagokṣīrasecanaiḥ kṣālayecchanaiḥ
||31||अथ गत्वा श्रीनिवासं वल्मीकावृतपद्द्वयम् ॥
कपिलाकृष्णगोक्षीरसेचनैः क्षालयेच्छनैः
āpādapīṭhaparyaṃtaṃ kṣālayitvā dinedine ||
kuryātprākāramubhayoruttare dakṣiṇe tathā
||32||आपादपीठपर्यंतं क्षालयित्वा दिनेदिने ॥
कुर्यात्प्राकारमुभयोरुत्तरे दक्षिणे तथा
ityuktvā caiva mā'muṃcaddevaḥ svastho'bhavaṃ nṛpa ||
idaṃ te vaktumāyāto devadevacikīrṣitam
||33||इत्युक्त्वा चैव माऽमुंचद्देवः स्वस्थोऽभवं नृप ॥
इदं ते वक्तुमायातो देवदेवचिकीर्षितम्
atha nṛpasya niṣādavākyasvapnābhyāṃ bilamārgeṇa śeṣācalagamanam ||
śrīvarāha uvāca ||
toṇḍamānapi tacchrutvā suprīto vismito'bhavat ||
tataḥ kāryaṃ viniścitya mantribhiḥ puṣkarādibhiḥ
||34||अथ नृपस्य निषादवाक्यस्वप्नाभ्यां बिलमार्गेण शेषाचलगमनम् ॥
श्रीवराह उवाच ॥
तोण्डमानपि तच्छ्रुत्वा सुप्रीतो विस्मितोऽभवत् ॥
ततः कार्यं विनिश्चित्य मन्त्रिभिः पुष्करादिभिः
vekaṭādriṃ jigamiṣurgopānāhūya sarvaśaḥ ||
kṛṣṇāśca kapilā gāvo yāḥ kāścitsaṃti māmikāḥ
||35||वेकटाद्रिं जिगमिषुर्गोपानाहूय सर्वशः ॥
कृष्णाश्च कपिला गावो याः काश्चित्संति मामिकाः
tāḥ savatsā ānayadhvaṃ veṃkaṭādrisamīpataḥ ||
ityājñāpya nṛpo gopāñchvo yātreti ca mantriṇaḥ
||36||ताः सवत्सा आनयध्वं वेंकटाद्रिसमीपतः ॥
इत्याज्ञाप्य नृपो गोपाञ्छ्वो यात्रेति च मन्त्रिणः
visṛjya prakṛtīḥ sarvā viveśāṃtaḥpuraṃ vaśī ||
uktvā kathāṃ tāṃ patnībhyaḥ suṣvāpa niśi pārthivaḥ
||37||विसृज्य प्रकृतीः सर्वा विवेशांतःपुरं वशी ॥
उक्त्वा कथां तां पत्नीभ्यः सुष्वाप निशि पार्थिवः
taṃ svapne śrīnivāso'pi bilamārgaṃ hyadarśayat ||
svapurādābilaṃ mārge pallavānasṛjaddhariḥ
||38||तं स्वप्ने श्रीनिवासोऽपि बिलमार्गं ह्यदर्शयत् ॥
स्वपुरादाबिलं मार्गे पल्लवानसृजद्धरिः
evaṃ svapnaṃ nṛpo dṛṣṭvā prātarutthāya satvaraḥ ||
āhūya mantriṇaḥ sarvānprakṛtīrbrāhmaṇānapi
||39||एवं स्वप्नं नृपो दृष्ट्वा प्रातरुत्थाय सत्वरः ॥
आहूय मन्त्रिणः सर्वान्प्रकृतीर्ब्राह्मणानपि
svapnaṃ tathāvidhaṃ coktvā'paśyaddvāre'tha pallavān ||
yukte muhūrte prayayau hayamāruhya toṇḍamān
||40||स्वप्नं तथाविधं चोक्त्वाऽपश्यद्द्वारेऽथ पल्लवान् ॥
युक्ते मुहूर्ते प्रययौ हयमारुह्य तोण्डमान्
paśyanpallavabhaṃgāṃśca śanaiḥ prīto yayau bilam ||
dṛṣṭvā vismayamāpanno nirmame tatra pattanam
||41||पश्यन्पल्लवभंगांश्च शनैः प्रीतो ययौ बिलम् ॥
दृष्ट्वा विस्मयमापन्नो निर्ममे तत्र पत्तनम्
atha bhagavaduktyā toṇḍamannṛpakṛtakṣīrābhiṣekavapranirmāṇādikam ||
bilamaṃtaḥpure kṛtvā prākāraṃ cāpyakārayat ||
vasaṃstatra nṛpendro'sau nirjitya pṛthivīmimām
||42||अथ भगवदुक्त्या तोण्डमन्नृपकृतक्षीराभिषेकवप्रनिर्माणादिकम् ॥
बिलमंतःपुरे कृत्वा प्राकारं चाप्यकारयत् ॥
वसंस्तत्र नृपेन्द्रोऽसौ निर्जित्य पृथिवीमिमाम्
yathoktaṃ devadevena kṣīraprakṣālanādikam ||
kṛtvā prākāranirmāṇaṃ kartumudyogamāyayau
||43||यथोक्तं देवदेवेन क्षीरप्रक्षालनादिकम् ॥
कृत्वा प्राकारनिर्माणं कर्तुमुद्योगमाययौ
tadānīṃ devadevena svayamājñāpito nṛpaḥ ||
tiṃtiṇīṃ caṃpakaṃ cobhau pālayaitau nagottamau
||44||तदानीं देवदेवेन स्वयमाज्ञापितो नृपः ॥
तिंतिणीं चंपकं चोभौ पालयैतौ नगोत्तमौ
mama cāsthānikī ciṃcā lakṣmyāḥ sthānaṃ ca caṃpakaḥ ||
namaskāryau nṛpaistau hi ṛṣidevanaraiḥ sadā
||45||मम चास्थानिकी चिंचा लक्ष्म्याः स्थानं च चंपकः ॥
नमस्कार्यौ नृपैस्तौ हि ऋषिदेवनरैः सदा
saṃsthāpyaitau nṛpaśreṣṭha cchedayānyānnagottamān ||
prākāramātraṃ kuru me dvāragopurasaṃyutam
||46||संस्थाप्यैतौ नृपश्रेष्ठ च्छेदयान्यान्नगोत्तमान् ॥
प्राकारमात्रं कुरु मे द्वारगोपुरसंयुतम्
vimānaṃ tu bhavadvaṃśyo nāmnā nārāyaṇo nṛpaḥ ||
kārayiṣyati madbhaktaḥ svarṇenālaṃkariṣyati
||47||विमानं तु भवद्वंश्यो नाम्ना नारायणो नृपः ॥
कारयिष्यति मद्भक्तः स्वर्णेनालंकरिष्यति
śrīvarāha uvāca
evamuktvā toṇḍamānaṃ virarāma śriyaḥ patiḥ
||48||एवमुक्त्वा तोण्डमानं विरराम श्रियः पतिः
evaṃ devavacaḥ śrutvā kṛtvā prākārameva ca ||
pūjayāmāsa munibhirvaikhānasakulodbhavaiḥ
||49||एवं देववचः श्रुत्वा कृत्वा प्राकारमेव च ॥
पूजयामास मुनिभिर्वैखानसकुलोद्भवैः
nityaṃ bilena cāgatya devaṃ natvā nṛpottamaḥ ||
rājyaṃ cakāra dharmeṇa bhuṃjāno bhogamuttamam
||50||नित्यं बिलेन चागत्य देवं नत्वा नृपोत्तमः ॥
राज्यं चकार धर्मेण भुंजानो भोगमुत्तमम्
atha gaṃgāsnānāgatavīraśarmākhyavipracaritram ||
etasminneva kāle tu dākṣiṇātyo dvijottamaḥ
||51||अथ गंगास्नानागतवीरशर्माख्यविप्रचरित्रम् ॥
एतस्मिन्नेव काले तु दाक्षिणात्यो द्विजोत्तमः
gaṃgāsnānāya gacchanvai sadāraḥ prayayau purāt ||
mārge'tha garbhiṇī jātā brāhmaṇī brāhmaṇaḥ sa ca
||52||गंगास्नानाय गच्छन्वै सदारः प्रययौ पुरात् ॥
मार्गेऽथ गर्भिणी जाता ब्राह्मणी ब्राह्मणः स च
tāṃ tu garbhavatīṃ dṛṣṭvā svātmānugamane'kṣamām ||
rājānaṃ draṣṭukāmo'sau rājadvāramupāgamat
||53||तां तु गर्भवतीं दृष्ट्वा स्वात्मानुगमनेऽक्षमाम् ॥
राजानं द्रष्टुकामोऽसौ राजद्वारमुपागमत्
dvāḥsthenājñāpito rājā tamāhūya dvijottamam ||
pūjayitvā tu vidhivatpapraccha kuśalaṃ dvijam
||54||द्वाःस्थेनाज्ञापितो राजा तमाहूय द्विजोत्तमम् ॥
पूजयित्वा तु विधिवत्पप्रच्छ कुशलं द्विजम्
rājovāca
kimāgamanakṛtyaṃ te kiṃ kariṣyāmyahaṃ dvija ||
brāhmaṇa uvāca ||
vāsiṣṭho vīraśarmāhaṃ sāmavedī nṛpottama
||55||किमागमनकृत्यं ते किं करिष्याम्यहं द्विज ॥
ब्राह्मण उवाच ॥
वासिष्ठो वीरशर्माहं सामवेदी नृपोत्तम
sadāro nirgato rāktagaṃgāsnānāya sādaraḥ ||
mārge ca garbhiṇī ceyaṃ kauśikī puṇyaśālinī
||56||सदारो निर्गतो राक्तगंगास्नानाय सादरः ॥
मार्गे च गर्भिणी चेयं कौशिकी पुण्यशालिनी
nāmnā lakṣmīriti khyātā śīlā ca pativratā ||
saṃsthāpyaināṃ tava gṛhe vrataṃ nirvartayāmyaham
||57||नाम्ना लक्ष्मीरिति ख्याता शीला च पतिव्रता ॥
संस्थाप्यैनां तव गृहे व्रतं निर्वर्तयाम्यहम्
tasmādrājanprayacchāsyai yatheṣṭaṃ bhaktavetane ||
tāvacca rakṣyatāṃ lakṣmīryāvadāgamanaṃ mama
||58||तस्माद्राजन्प्रयच्छास्यै यथेष्टं भक्तवेतने ॥
तावच्च रक्ष्यतां लक्ष्मीर्यावदागमनं मम
śrīvarāha uvāca
rājā tasya vacaḥ śrutvā taṃḍulāni dhanānyapi ||
dattvā ṣaṇmāsaparyantaṃ gṛhamaṃtaḥpure dadau
||59||राजा तस्य वचः श्रुत्वा तंडुलानि धनान्यपि ॥
दत्त्वा षण्मासपर्यन्तं गृहमंतःपुरे ददौ
tāṃ nyasya brāhmaṇaḥ prīto gaṃgāsnānāya niryayau ||
gatvā bhāgīrathīṃ gaṃgāṃ prayāge kṣetra uttame
||60||तां न्यस्य ब्राह्मणः प्रीतो गंगास्नानाय निर्ययौ ॥
गत्वा भागीरथीं गंगां प्रयागे क्षेत्र उत्तमे
snātvā kāśīṃ tato gatvā tatroṣitvā dinatrayam ||
gayāṃ prāpya pitṛśrāddhamakarodbrāhmaṇottamaḥ
||61||स्नात्वा काशीं ततो गत्वा तत्रोषित्वा दिनत्रयम् ॥
गयां प्राप्य पितृश्राद्धमकरोद्ब्राह्मणोत्तमः
gatvāyodhyāmapi purīṃ prayayau badarīvanam ||
sālagrāmaṃ tato gatvā svadeśaṃ prati niryayau
||62||गत्वायोध्यामपि पुरीं प्रययौ बदरीवनम् ॥
सालग्रामं ततो गत्वा स्वदेशं प्रति निर्ययौ
saṃvatsaradvaye'tīte caitre māsi śubhe dine ||
nivṛtto'sau dvijaśreṣṭhaḥ śanairāgatya mādhave
||63||संवत्सरद्वयेऽतीते चैत्रे मासि शुभे दिने ॥
निवृत्तोऽसौ द्विजश्रेष्ठः शनैरागत्य माधवे
ekādaśyāṃ śuklapakṣe punā rājānamāyayau ||
rājā tu vismṛtya tadā brāhmaṇīṃ nāsmarannṛpaḥ
||64||एकादश्यां शुक्लपक्षे पुना राजानमाययौ ॥
राजा तु विस्मृत्य तदा ब्राह्मणीं नास्मरन्नृपः
brāhmaṇī māninī gehe mṛtā śuṣkā babhūva ha ||
vīraśarmā tato vipro gaṃgātoyakaraṃḍakam
||65||ब्राह्मणी मानिनी गेहे मृता शुष्का बभूव ह ॥
वीरशर्मा ततो विप्रो गंगातोयकरंडकम्
vimucya bandhanaṃ tvekaṃ gaṃgāṃbhaḥkarakaṃ śubham ||
prādāya rājñe papraccha patnī kuśalinīti me
||66||विमुच्य बन्धनं त्वेकं गंगांभःकरकं शुभम् ॥
प्रादाय राज्ञे पप्रच्छ पत्नी कुशलिनीति मे
smṛtvātha rājā vipraṃ taṃ sthīyatāmiti cābravīt ||
antaḥpuraṃ tato gatvā tāmapaśyanmṛtāṃ gṛhe
||67||स्मृत्वाथ राजा विप्रं तं स्थीयतामिति चाब्रवीत् ॥
अन्तःपुरं ततो गत्वा तामपश्यन्मृतां गृहे
anuktvā brahmaṇe tasmai praviśya bilamuttamam ||
śrīnṛsiṃhaṃ namaskṛtya punaḥ prāpya bilottamam
||68||अनुक्त्वा ब्रह्मणे तस्मै प्रविश्य बिलमुत्तमम् ॥
श्रीनृसिंहं नमस्कृत्य पुनः प्राप्य बिलोत्तमम्
śrīnivāsaṃ yayau draṣṭuṃ śrībhūmisahitaṃ param ||
taṃ dṛṣṭvā sahasāyāṃtaṃ jugūhāte dharārame
||69||श्रीनिवासं ययौ द्रष्टुं श्रीभूमिसहितं परम् ॥
तं दृष्ट्वा सहसायांतं जुगूहाते धरारमे
praṇamantamavocattaṃ kimakāle nṛpāgataḥ ||
nṛpo'vadatpraṇamyeśaṃ bhīto'tha brāhmaṇīṃ mṛtām
||70||प्रणमन्तमवोचत्तं किमकाले नृपागतः ॥
नृपोऽवदत्प्रणम्येशं भीतोऽथ ब्राह्मणीं मृताम्
atha asthisarovaramāhātmyam ||
tacchrutvā devadevo'pi mā bhai rājandvijottamāt ||
āndolikāṃ tāmāropya strībhiḥ svābhiḥ samanvitām
||71||अथ अस्थिसरोवरमाहात्म्यम् ॥
तच्छ्रुत्वा देवदेवोऽपि मा भै राजन्द्विजोत्तमात् ॥
आन्दोलिकां तामारोप्य स्त्रीभिः स्वाभिः समन्विताम्
madālayātpūrvabhāge dvādaśyāṃ snāpaya prabho ||
asthināmni sarasyasminnapamṛtyunivāraṇe
||72||मदालयात्पूर्वभागे द्वादश्यां स्नापय प्रभो ॥
अस्थिनाम्नि सरस्यस्मिन्नपमृत्युनिवारणे
prāptajīvā samaṃ strībhirbrāhmaṇena ca yokṣyate ||
śīghraṃ yāhi nṛpaśreṣṭha yathoktaṃ vacanaṃ kuru
||73||प्राप्तजीवा समं स्त्रीभिर्ब्राह्मणेन च योक्ष्यते ॥
शीघ्रं याहि नृपश्रेष्ठ यथोक्तं वचनं कुरु
iti devavacaḥ śrutvā prayayau svapuraṃ nṛpaḥ ||
āndolikāsu ramyāsu striya āropya tāmapi
||74||इति देववचः श्रुत्वा प्रययौ स्वपुरं नृपः ॥
आन्दोलिकासु रम्यासु स्त्रिय आरोप्य तामपि
brāhmaṇaṃ ca puraskṛtya draṣṭuṃ devaṃ yayau nṛpaḥ ||
asthikūṭasaraḥ prāpya snāpayāmāsa tāḥ striyaḥ ||
tvagasthirūpā sā cāpi tābhiḥ kṣiptā sarovare ||
prāptajīvā yathāpūrvaṃ suvyaṃjitaśarīrajā
||76||ब्राह्मणं च पुरस्कृत्य द्रष्टुं देवं ययौ नृपः ॥
अस्थिकूटसरः प्राप्य स्नापयामास ताः स्त्रियः ॥
त्वगस्थिरूपा सा चापि ताभिः क्षिप्ता सरोवरे ॥
प्राप्तजीवा यथापूर्वं सुव्यंजितशरीरजा
utthitā sarasaḥ snātvā rājñībhiḥ sahamaṃgalā ||
prāptā ca brāhmaṇaṃ prītā bhartāraṃ punarāgatam
||77||उत्थिता सरसः स्नात्वा राज्ञीभिः सहमंगला ॥
प्राप्ता च ब्राह्मणं प्रीता भर्तारं पुनरागतम्
rājā hariṃ pūjayitvā brāhmaṇāya dhanaṃ dadau ||
sahasraniṣkaparyaṃtaṃ vastrāṇi vividhāni ca
||78||राजा हरिं पूजयित्वा ब्राह्मणाय धनं ददौ ॥
सहस्रनिष्कपर्यंतं वस्त्राणि विविधानि च
svadeśagamanāyaiva sādaraṃ visasarja ha ||
vipraḥ śrutvā striyo vṛttaṃ prabhāvaṃ veṃkaṭeśituḥ
||79||स्वदेशगमनायैव सादरं विससर्ज ह ॥
विप्रः श्रुत्वा स्त्रियो वृत्तं प्रभावं वेंकटेशितुः
āśīḥ prayujya rājñe'tha svadeśaṃ prayayau dvijaḥ ||
vipre gate śrīnivāso rājānaṃ punarabravīt
||80||आशीः प्रयुज्य राज्ञेऽथ स्वदेशं प्रययौ द्विजः ॥
विप्रे गते श्रीनिवासो राजानं पुनरब्रवीत्
dinedine ca madhyāhne naivedyānetaraṃ nṛpa ||
āgatya māmarcayitvā yatheṣṭaṃ svarṇapaṃkajaiḥ
||81||दिनेदिने च मध्याह्ने नैवेद्यानेतरं नृप ॥
आगत्य मामर्चयित्वा यथेष्टं स्वर्णपंकजैः
gatvā purīṃ svadharmeṇa rājyaṃ kuru narādhipa ||
yadyadiṣṭaṃ tava nṛpa bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||82||गत्वा पुरीं स्वधर्मेण राज्यं कुरु नराधिप ॥
यद्यदिष्टं तव नृप भविष्यति न संशयः
nāgaṃtavyamakāle tu tvayā nṛpa kadācana ||
evaṃ kālārcanaṃ kṛtvā gatvā tvaṃ svapuraṃ vasa
||83||नागंतव्यमकाले तु त्वया नृप कदाचन ॥
एवं कालार्चनं कृत्वा गत्वा त्वं स्वपुरं वस
rājovāca
tathā kariṣye deveśa madhyāhne cārcayāmyaham ||
iti devājñayā nityamarcayansvarṇapaṃkajaiḥ
||84||तथा करिष्ये देवेश मध्याह्ने चार्चयाम्यहम् ॥
इति देवाज्ञया नित्यमर्चयन्स्वर्णपंकजैः
tadūrdhvaṃ tulasīpuṣpaṃ jāttvapaśyatsa mṛṇmayam
||85||तदूर्ध्वं तुलसीपुष्पं जात्त्वपश्यत्स मृण्मयम्
atha kurvagrāmasthakulālavaṃśajabhīmākhyabhaktodantaḥ ||
vismito devadeveśamapṛcchannṛpasattamaḥ ||
rājovāca ||
kenārcyase mṛnmayaiśca kamalaistulasīsamaiḥ
||86||अथ कुर्वग्रामस्थकुलालवंशजभीमाख्यभक्तोदन्तः ॥
विस्मितो देवदेवेशमपृच्छन्नृपसत्तमः ॥
राजोवाच ॥
केनार्च्यसे मृन्मयैश्च कमलैस्तुलसीसमैः
rājñā pṛṣṭo devadevaḥ smṛtvā rājānamabravīt ||
kaścitkulālo madbhaktaḥ kurvagrāme vasatyasau
||87||राज्ञा पृष्टो देवदेवः स्मृत्वा राजानमब्रवीत् ॥
कश्चित्कुलालो मद्भक्तः कुर्वग्रामे वसत्यसौ
svagṛhe'rcayate rājaṃstadaṃgīkriyate mayā ||
iti devavacaḥ śrutvā taṃ draṣṭuṃ prayayau nṛpaḥ
||88||स्वगृहेऽर्चयते राजंस्तदंगीक्रियते मया ॥
इति देववचः श्रुत्वा तं द्रष्टुं प्रययौ नृपः
gatvā kurvapuraṃ tasya kulālasya gṛhaṃ yayau ||
rājānamāgataṃ dṛṣṭvā praṇamyaivāgrataḥ sthitaḥ
||89||गत्वा कुर्वपुरं तस्य कुलालस्य गृहं ययौ ॥
राजानमागतं दृष्ट्वा प्रणम्यैवाग्रतः स्थितः
sthitaṃ taṃ bhīmanāmānaṃ papraccha nṛpasattamaḥ ||
toṇḍamānuvāca ||
bhīma pūjayase devaṃ kathaṃ vada kulottama
||90||स्थितं तं भीमनामानं पप्रच्छ नृपसत्तमः ॥
तोण्डमानुवाच ॥
भीम पूजयसे देवं कथं वद कुलोत्तम
śrīvarāha uvāca
pṛṣṭaḥ prāha kulālo'pi jātu jāne na cārcanam ||
kenoktaṃ nṛpatiśreṣṭha kulālo'rcayatīti hi
||91||पृष्टः प्राह कुलालोऽपि जातु जाने न चार्चनम् ॥
केनोक्तं नृपतिश्रेष्ठ कुलालोऽर्चयतीति हि
toṇḍamānuvāca
devena śrīnivāsena mamoktaṃ hi tvadarcanam ||
sa tu śrutvā nṛpavacaḥ smṛtvā devavaraṃ purā
||92||देवेन श्रीनिवासेन ममोक्तं हि त्वदर्चनम् ॥
स तु श्रुत्वा नृपवचः स्मृत्वा देववरं पुरा
bhīma uvāca
yadā prakāśitā pūjā yadā rājā samāgataḥ ||
toṇḍamāṃstena saṃvādastadā mokṣaṃ gamiṣyasi
||93||यदा प्रकाशिता पूजा यदा राजा समागतः ॥
तोण्डमांस्तेन संवादस्तदा मोक्षं गमिष्यसि
iti pūrvaṃ varaṃ devo dattavānvekaṭeśvaraḥ
||94||इति पूर्वं वरं देवो दत्तवान्वेकटेश्वरः
atha kurvagrāmasthabhīmākhyabhaktasya patnyā saha vaikuṇṭhaprāptiḥ ||
ityuktvātha kulālo'pi patnyā sārdhaṃ tathaiva ca ||
vimānamāgataṃ dṛṣṭvā devaṃ dṛṣṭvā janārdanam
||95||अथ कुर्वग्रामस्थभीमाख्यभक्तस्य पत्न्या सह वैकुण्ठप्राप्तिः ॥
इत्युक्त्वाथ कुलालोऽपि पत्न्या सार्धं तथैव च ॥
विमानमागतं दृष्ट्वा देवं दृष्ट्वा जनार्दनम्
praṇamanprajahau prāṇānsadāro bhaktasattamaḥ ||
paśyato rājarājasya vimānamadhiruhya ca
||96||प्रणमन्प्रजहौ प्राणान्सदारो भक्तसत्तमः ॥
पश्यतो राजराजस्य विमानमधिरुह्य च
divyarūpadharo devyā sārdhaṃ viṣṇupadaṃ yayau ||
dṛṣṭvā rājādbhutaṃ tatra svapuraṃ prāpya harṣitaḥ
||97||दिव्यरूपधरो देव्या सार्धं विष्णुपदं ययौ ॥
दृष्ट्वा राजाद्भुतं तत्र स्वपुरं प्राप्य हर्षितः
svaputraṃ śrīnivāsākhyamabhiṣicya vidhānataḥ ||
paripālaya dharmeṇa mānavāṃśca vasundharām
||98||स्वपुत्रं श्रीनिवासाख्यमभिषिच्य विधानतः ॥
परिपालय धर्मेण मानवांश्च वसुन्धराम्
ityājñāpya sutaṃ dhīmāṃstatāpa paramaṃ tapaḥ ||
tapyatastasya devo'pi pratyakṣamabhavaddhariḥ
||99||इत्याज्ञाप्य सुतं धीमांस्तताप परमं तपः ॥
तप्यतस्तस्य देवोऽपि प्रत्यक्षमभवद्धरिः
atha śrīnivāsakṛpayā toṇḍamannṛpasya sārūpyaprāptiḥ ||
āruhya garuḍaṃ devo ramābhūmisamanvitaḥ
||100||अथ श्रीनिवासकृपया तोण्डमन्नृपस्य सारूप्यप्राप्तिः ॥
आरुह्य गरुडं देवो रमाभूमिसमन्वितः
śrībhagavānuvāca
kiṃ karomi nṛpaśreṣṭha tapasā toṣitastava ||
ityukto devadevena toṇḍamānapi rājarāṭ
||101||किं करोमि नृपश्रेष्ठ तपसा तोषितस्तव ॥
इत्युक्तो देवदेवेन तोण्डमानपि राजराट्
prītimānprāñjalirbhūtvā sagadgadamuvāca ha ||
tvalloke vastumicchāmi jarāmaraṇavarjite
||102||प्रीतिमान्प्राञ्जलिर्भूत्वा सगद्गदमुवाच ह ॥
त्वल्लोके वस्तुमिच्छामि जरामरणवर्जिते
idameva varaṃ dehi mādhavaitanmamepsitam
||103||इदमेव वरं देहि माधवैतन्ममेप्सितम्
śrīvarāha uvāca
ityuktvā nipapātorvyāṃ sāṣṭāṃgaṃ devasannidhau ||
tadā kalevaraṃ muktvā vimānaṃ tvāruroha ca
||104||इत्युक्त्वा निपपातोर्व्यां साष्टांगं देवसन्निधौ ॥
तदा कलेवरं मुक्त्वा विमानं त्वारुरोह च
gandharvaiḥ stūyamāno'sau sārūpyaṃ prāpya śārṅgiṇaḥ ||
yacchokamohahataṃ jarāmaraṇavarjitam
||105||गन्धर्वैः स्तूयमानोऽसौ सारूप्यं प्राप्य शार्ङ्गिणः ॥
यच्छोकमोहहतं जरामरणवर्जितम्
punarāvṛttirahitaṃ tadviṣṇoḥ padamāyayau
||106||पुनरावृत्तिरहितं तद्विष्णोः पदमाययौ
athaitanmāhātmyaśravaṇapaṭhanaphalaśrutiḥ ||
etadbhaviṣyaṃ deveśi mayoktaṃ varavarṇini ||
yaḥ śrāvayedyaḥ śṛṇuyādviṣṇulokaṃ sa gacchati
||107||अथैतन्माहात्म्यश्रवणपठनफलश्रुतिः ॥
एतद्भविष्यं देवेशि मयोक्तं वरवर्णिनि ॥
यः श्रावयेद्यः शृणुयाद्विष्णुलोकं स गच्छति
śrīsūta uvāca
ityuktaṃ devadevena sabhaviṣyaṃ sahottaram ||
śṛṇuyādyaḥ paṭhedbhaktyā kathāṃ puṇyāṃ purātanīm
||108||इत्युक्तं देवदेवेन सभविष्यं सहोत्तरम् ॥
शृणुयाद्यः पठेद्भक्त्या कथां पुण्यां पुरातनीम्
sa tu bhuktvākhilānkāmānante viṣṇupadaṃ vrajet
||109||स तु भुक्त्वाखिलान्कामानन्ते विष्णुपदं व्रजेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīveṃkaṭācalamāhātmye dharaṇīvarāhasaṃvāde bhaviṣyadvarṇane toṇḍamāṃścakravartivṛttavarṇanaṃnāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||