svāmipuṣkariṇīmahimānuvarṇanam
atha dharmaguptacaritravarṇanam ||
śrīsūta uvāca ||
bhūyopi saṃpravakṣyāmi svāmitīrthasya vaibhavam ||
yuṣmākamādareṇā'haṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ
||1||अथ धर्मगुप्तचरित्रवर्णनम् ॥
श्रीसूत उवाच ॥
भूयोपि संप्रवक्ष्यामि स्वामितीर्थस्य वैभवम् ॥
युष्माकमादरेणाऽहं नैमिषारण्यवासिनः
nandonāma mahārājaḥ somavaṃśasamudbhavaḥ ||
dharmeṇa pālayāmāsa sāgarāntāṃ dharāmimām
||2||नन्दोनाम महाराजः सोमवंशसमुद्भवः ॥
धर्मेण पालयामास सागरान्तां धरामिमाम्
tasya putraḥ samabhavaddharmagupta iti smṛtaḥ ||
rājyarakṣādhuraṃ nando nijaputre nidhāya saḥ
||3||तस्य पुत्रः समभवद्धर्मगुप्त इति स्मृतः ॥
राज्यरक्षाधुरं नन्दो निजपुत्रे निधाय सः
jiteṃdriyo jitāhāraḥ praviveśa tapovanam ||
tāte tapovanaṃ yāte dharmaguptābhidho nṛpaḥ
||4||जितेंद्रियो जिताहारः प्रविवेश तपोवनम् ॥
ताते तपोवनं याते धर्मगुप्ताभिधो नृपः
medinīṃ pālayāmāsa dharmajño nītitatparaḥ ||
īje vahuvidhairyajñairdevānindra purogamān
||5||मेदिनीं पालयामास धर्मज्ञो नीतितत्परः ॥
ईजे वहुविधैर्यज्ञैर्देवानिन्द्र पुरोगमान्
brāhmaṇānāṃ dadau vittaṃ kṣetrāṇi ca bahūni saḥ ||
sarve svadharmaniratāstasminrājani śāsati
||6||ब्राह्मणानां ददौ वित्तं क्षेत्राणि च बहूनि सः ॥
सर्वे स्वधर्मनिरतास्तस्मिन्राजनि शासति
kadācinnābhavanpīḍāstasmiṃścorādisaṃbhavāḥ ||
kadāciddharmagupto'yamāruhya turagottamam
||7||कदाचिन्नाभवन्पीडास्तस्मिंश्चोरादिसंभवाः ॥
कदाचिद्धर्मगुप्तोऽयमारुह्य तुरगोत्तमम्
vanaṃ viveśa vipreṃdrā mṛgayārasakautukī ||
tamālatālahintālakuravākuladiṅmukhe
||8||वनं विवेश विप्रेंद्रा मृगयारसकौतुकी ॥
तमालतालहिन्तालकुरवाकुलदिङ्मुखे
vicacāra vane tasminsiṃsahavyāghrabhayānake ||
mattālikulasannādasaṃmūrcchitadigantare
||9||विचचार वने तस्मिन्सिंसहव्याघ्रभयानके ॥
मत्तालिकुलसन्नादसंमूर्च्छितदिगन्तरे
padmakalhārakumudanīlotpalavanākule ||
taṭāke rasasaṃpūrṇe tapasvijanamaṇḍite
||10||पद्मकल्हारकुमुदनीलोत्पलवनाकुले ॥
तटाके रससंपूर्णे तपस्विजनमण्डिते
tasminvane sañcarato dharmaguptasya bhūpateḥ ||
abhūdvibhāvarī viprāstamasāvṛtadiṅmukhā
||11||तस्मिन्वने सञ्चरतो धर्मगुप्तस्य भूपतेः ॥
अभूद्विभावरी विप्रास्तमसावृतदिङ्मुखा
rājā'pi paścimāṃ sandhyāmupāsya vinayānvitaḥ ||
jajāpa ca vane tatra gāyatrīṃ vedamātaram
||12||राजाऽपि पश्चिमां सन्ध्यामुपास्य विनयान्वितः ॥
जजाप च वने तत्र गायत्रीं वेदमातरम्
siṃhavyāghrādibhītyāsminvṛkṣamekaṃ samāśrite ||
rājaputre tadabhyāśamṛkṣaḥ siṃhabhayārditaḥ
||13||सिंहव्याघ्रादिभीत्यास्मिन्वृक्षमेकं समाश्रिते ॥
राजपुत्रे तदभ्याशमृक्षः सिंहभयार्दितः
anvadhāvata vṛkṣaṃ tamekaḥ siṃho vanecaraḥ ||
anudrutaḥ sa siṃhena ṛkṣo vṛkṣamupāruhat
||14||अन्वधावत वृक्षं तमेकः सिंहो वनेचरः ॥
अनुद्रुतः स सिंहेन ऋक्षो वृक्षमुपारुहत्
āruhya ṛkṣo vṛkṣaṃ taṃ dadarśa jagatīpatim ||
vṛkṣasthitaṃ mahātmānaṃ mahābalaparākramam
||15||आरुह्य ऋक्षो वृक्षं तं ददर्श जगतीपतिम् ॥
वृक्षस्थितं महात्मानं महाबलपराक्रमम्
uvāca bhūpatiṃ dṛṣṭvā ṛkṣoyaṃ vanagocaraḥ ||
mā bhītiṃ kuru rājeṃdra vatsyāvo rajanīmiha
||16||उवाच भूपतिं दृष्ट्वा ऋक्षोयं वनगोचरः ॥
मा भीतिं कुरु राजेंद्र वत्स्यावो रजनीमिह
mahāsattvo mahākāyo mahādaṃṣṭrasamākulaḥ ||
vṛkṣamūlaṃ samāyātaḥ siṃho'yamatibhīṣaṇaḥ
||17||महासत्त्वो महाकायो महादंष्ट्रसमाकुलः ॥
वृक्षमूलं समायातः सिंहोऽयमतिभीषणः
rātryardhaṃ bhaja nidrāṃ tvaṃ rakṣyamāṇo mayodyataḥ ||
tataḥ prasuptaṃ māṃ rakṣa śarvaryardhaṃ mahāmate
||18||रात्र्यर्धं भज निद्रां त्वं रक्ष्यमाणो मयोद्यतः ॥
ततः प्रसुप्तं मां रक्ष शर्वर्यर्धं महामते
iti tadvākyamākarṇya supte nandasute hariḥ ||
provāca ṛkṣaṃ supto'yaṃ nṛpo me tyajyatāmiti
||19||इति तद्वाक्यमाकर्ण्य सुप्ते नन्दसुते हरिः ॥
प्रोवाच ऋक्षं सुप्तोऽयं नृपो मे त्यज्यतामिति
taṃ siṃhamabravīdṛkṣo dharmajño dvijasattamāḥ ||
bhavāndharmaṃ na jānīte mṛgarāja vanecara
||20||तं सिंहमब्रवीदृक्षो धर्मज्ञो द्विजसत्तमाः ॥
भवान्धर्मं न जानीते मृगराज वनेचर
viśvāsaghātināṃ loke mahākaṣṭaṃ bhavatyaho ||
na hi mitradruhāṃ pāpaṃ naśyedyajñāyutairapi
||21||विश्वासघातिनां लोके महाकष्टं भवत्यहो ॥
न हि मित्रद्रुहां पापं नश्येद्यज्ञायुतैरपि
brahmahatyādipāpānāṃ kathañcinniṣkṛtirbhavet ||
viśvāsaghātināṃ pāpaṃ na naśyejjanmakoṭibhiḥ
||22||ब्रह्महत्यादिपापानां कथञ्चिन्निष्कृतिर्भवेत् ॥
विश्वासघातिनां पापं न नश्येज्जन्मकोटिभिः
nāhaṃ meruṃ mahābhāraṃ manye pañcāsya bhūtale ||
mahābhāramimaṃ manye lokaviśvāsaghātakam
||23||नाहं मेरुं महाभारं मन्ये पञ्चास्य भूतले ॥
महाभारमिमं मन्ये लोकविश्वासघातकम्
evamukto'tha ṛkṣeṇa siṃhastūṣṇīṃ babhūva ha ||
dharmagupte prabuddhe tu ṛkṣaḥ suṣvāpa bhūruhe
||24||एवमुक्तोऽथ ऋक्षेण सिंहस्तूष्णीं बभूव ह ॥
धर्मगुप्ते प्रबुद्धे तु ऋक्षः सुष्वाप भूरुहे
tataḥ siṃho'bravīdbhūpamenamṛkṣaṃ tyajasva me ||
evamukto'tha siṃhena rājā suptamaśaṃkitaḥ
||25||ततः सिंहोऽब्रवीद्भूपमेनमृक्षं त्यजस्व मे ॥
एवमुक्तोऽथ सिंहेन राजा सुप्तमशंकितः
svāṃkanyastaśiraskaṃ tamṛkṣaṃ tatyāja bhūtale ||
pātyamānastato rājñā samālambitapādapaḥ
||26||स्वांकन्यस्तशिरस्कं तमृक्षं तत्याज भूतले ॥
पात्यमानस्ततो राज्ञा समालम्बितपादपः
ṛkṣaḥ puṇyavaśādvṛkṣānna papāta mahītale ||
sa ṛkṣo nṛpamabhyetya kopādvākyamabhāṣata
||27||ऋक्षः पुण्यवशाद्वृक्षान्न पपात महीतले ॥
स ऋक्षो नृपमभ्येत्य कोपाद्वाक्यमभाषत
kāmarūpadharo rājannahaṃ bhṛgukulodbhavaḥ ||
dhyānakāṣṭhābhidho nāmnā ṛkṣarūpamadhārayam
||28||कामरूपधरो राजन्नहं भृगुकुलोद्भवः ॥
ध्यानकाष्ठाभिधो नाम्ना ऋक्षरूपमधारयम्
kasmādanāgasaṃ suptamatyākṣīnmāṃ bhavānnṛpa ||
macchāpādatiśīghraṃ tvamunmattaścara bhūtale
||29||कस्मादनागसं सुप्तमत्याक्षीन्मां भवान्नृप ॥
मच्छापादतिशीघ्रं त्वमुन्मत्तश्चर भूतले
iti śaptvā munirbhūpaṃ tataḥ siṃhamabhāṣata ||
na siṃhastvaṃ mahāyakṣaḥ kuberasacivaḥ purā
||30||इति शप्त्वा मुनिर्भूपं ततः सिंहमभाषत ॥
न सिंहस्त्वं महायक्षः कुबेरसचिवः पुरा
himavadgirimāsādya kadācittaṃ vadhūsakhaḥ ||
ajñānādgautamābhyāśe vihāramatanormudā
||31||हिमवद्गिरिमासाद्य कदाचित्तं वधूसखः ॥
अज्ञानाद्गौतमाभ्याशे विहारमतनोर्मुदा
gautamo'pyuṭajāddaivātsamidāharaṇāya vai ||
nirgatastvāṃ vivasanaṃ dṛṣṭvā śāpamudāharat
||32||गौतमोऽप्युटजाद्दैवात्समिदाहरणाय वै ॥
निर्गतस्त्वां विवसनं दृष्ट्वा शापमुदाहरत्
yasmānmamāśrame'dya tvaṃ vivastraḥ sthitavānasi ||
ataḥ siṃhatvamadyaiva bhavitā te na saṃśayaḥ
||33||यस्मान्ममाश्रमेऽद्य त्वं विवस्त्रः स्थितवानसि ॥
अतः सिंहत्वमद्यैव भविता ते न संशयः
iti gautamaśāpena siṃhatvamagamatpurā ||
kuberasacivo yakṣo bhadranāmā bhavānpurā
||34||इति गौतमशापेन सिंहत्वमगमत्पुरा ॥
कुबेरसचिवो यक्षो भद्रनामा भवान्पुरा
kubero dharmaśīlo hi tadbhṛtyāśca tathaiva hi ||
ataḥ kimarthaṃ tvaṃ haṃsi māmṛṣiṃ vanagocaram
||35||कुबेरो धर्मशीलो हि तद्भृत्याश्च तथैव हि ॥
अतः किमर्थं त्वं हंसि मामृषिं वनगोचरम्
etatsarvamahaṃ dhyānājjānāmi hi mṛgādhipa ||
ityukto dhyānakāṣṭhena tyaktvā siṃhatvamāśu saḥ
||36||एतत्सर्वमहं ध्यानाज्जानामि हि मृगाधिप ॥
इत्युक्तो ध्यानकाष्ठेन त्यक्त्वा सिंहत्वमाशु सः
yakṣarūpaṃ gato divyaṃ kuberasacivātmakam ||
dhyānakāṣṭhamasāvāha prāṃjaliḥ praṇato munim
||37||यक्षरूपं गतो दिव्यं कुबेरसचिवात्मकम् ॥
ध्यानकाष्ठमसावाह प्रांजलिः प्रणतो मुनिम्
adya jñātaṃ mayā sarvaṃ pūrvavṛttaṃ mahāmune ||
gautamaḥ śāpakāle me śāpāntamapi coktavān
||38||अद्य ज्ञातं मया सर्वं पूर्ववृत्तं महामुने ॥
गौतमः शापकाले मे शापान्तमपि चोक्तवान्
dhyānakāṣṭhena saṃvāda ṛkṣarūpeṇa te yadā ||
tadā nirdhūya siṃhatvaṃ yakṣarūpamavāpsyasi
||39||ध्यानकाष्ठेन संवाद ऋक्षरूपेण ते यदा ॥
तदा निर्धूय सिंहत्वं यक्षरूपमवाप्स्यसि
iti māmabravīdbrahmangautamo munipuṅgavaḥ ||
adya siṃhatvanāśānme jānāmi tvāṃ mahāmune
||40||इति मामब्रवीद्ब्रह्मन्गौतमो मुनिपुङ्गवः ॥
अद्य सिंहत्वनाशान्मे जानामि त्वां महामुने
dhyānakāṣṭhābhidhaṃ śuddhaṃ kāmarūpadharaṃ sadā ||
ityuktvā taṃ praṇamyātha dhyānakāṣṭhaṃ sa yakṣarāṭ
||41||ध्यानकाष्ठाभिधं शुद्धं कामरूपधरं सदा ॥
इत्युक्त्वा तं प्रणम्याथ ध्यानकाष्ठं स यक्षराट्
vimānavaramāruhya prayayāvalakāpurīm ||
unmattarūpaṃ taṃ dṛṣṭvā mantriṇastu nṛpottamam
||42||विमानवरमारुह्य प्रययावलकापुरीम् ॥
उन्मत्तरूपं तं दृष्ट्वा मन्त्रिणस्तु नृपोत्तमम्
pituḥ sakāśamāninyū revātīre nṛpottamam ||
tasmai nivedayāmāsurmatibhraṃśaṃ sutasya ca
||43||पितुः सकाशमानिन्यू रेवातीरे नृपोत्तमम् ॥
तस्मै निवेदयामासुर्मतिभ्रंशं सुतस्य च
jñātvā tu putravṛttāntaṃ pitā vai naṃdanastadā
||44||ज्ञात्वा तु पुत्रवृत्तान्तं पिता वै नंदनस्तदा
atha jaiminivākyātsvāmitīrthasnātasya dharmaguptasyonmādanivṛttiḥ ||
putramādāya sahasā jaiminerantikaṃ yayau ||
tasmai nivedayāmāsa putravṛttāntamāditaḥ
||45||अथ जैमिनिवाक्यात्स्वामितीर्थस्नातस्य धर्मगुप्तस्योन्मादनिवृत्तिः ॥
पुत्रमादाय सहसा जैमिनेरन्तिकं ययौ ॥
तस्मै निवेदयामास पुत्रवृत्तान्तमादितः
bhagavañjaimine putro mamādyonmattatāṃ gataḥ ||
asyonmādavināśāya brūhyupāyaṃ mahāmune
||46||भगवञ्जैमिने पुत्रो ममाद्योन्मत्ततां गतः ॥
अस्योन्मादविनाशाय ब्रूह्युपायं महामुने
iti pṛṣṭaściraṃ dadhyau jaiminirmunipuṃgavaḥ ||
dhyātvā tu suciraṃ kālaṃ nṛpanandanamabravīt
||47||इति पृष्टश्चिरं दध्यौ जैमिनिर्मुनिपुंगवः ॥
ध्यात्वा तु सुचिरं कालं नृपनन्दनमब्रवीत्
dhyānakāṣṭhasya śāpena hyunmattaste suto'bhavat ||
tasya śāpasya mokṣārthamupāyaṃ prabravīmi te
||48||ध्यानकाष्ठस्य शापेन ह्युन्मत्तस्ते सुतोऽभवत् ॥
तस्य शापस्य मोक्षार्थमुपायं प्रब्रवीमि ते
suvarṇamukharītīre veṃkaṭenāma parvate ||
sarvapāpahare puṇye nānādhātuvinirmite
||49||सुवर्णमुखरीतीरे वेंकटेनाम पर्वते ॥
सर्वपापहरे पुण्ये नानाधातुविनिर्मिते
svāmipuṣkariṇī ceti tīrthamasti mahattaram ||
pavitrāṇāṃ pavitraṃ hi maṃgalānāṃ ca maṃgalam
||50||स्वामिपुष्करिणी चेति तीर्थमस्ति महत्तरम् ॥
पवित्राणां पवित्रं हि मंगलानां च मंगलम्
śrutisiddhaṃ mahāpuṇyaṃ brahmahatyādiśodhakam ||
nītvā tatra sutaṃ te'dya snāpayasva mahāmate
||51||श्रुतिसिद्धं महापुण्यं ब्रह्महत्यादिशोधकम् ॥
नीत्वा तत्र सुतं तेऽद्य स्नापयस्व महामते
unmādastatkṣaṇādeva tasya naśyenna saṃśayaḥ ||
ityuktastaṃ praṇamyāsau jaiminiṃ munipuṃgavam
||52||उन्मादस्तत्क्षणादेव तस्य नश्येन्न संशयः ॥
इत्युक्तस्तं प्रणम्यासौ जैमिनिं मुनिपुंगवम्
nandaḥ putraṃ samādāya svāmipuṣkariṇīṃ yayau ||
tatra ca snāpayāmāsa putraṃ niyamapūrvakam
||53||नन्दः पुत्रं समादाय स्वामिपुष्करिणीं ययौ ॥
तत्र च स्नापयामास पुत्रं नियमपूर्वकम्
snānamātrāttataḥ sadyo naṣṭonmādo'bhavatsutaḥ ||
svayaṃ sasnau sa nando'pi svāmipuṣkariṇījale
||54||स्नानमात्रात्ततः सद्यो नष्टोन्मादोऽभवत्सुतः ॥
स्वयं सस्नौ स नन्दोऽपि स्वामिपुष्करिणीजले
uṣitvā dinamekaṃ tu sahaputraḥ pitā tadā ||
sevitvā veṃkaṭeśaṃ ca śrīnivāsaṃ kṛpānidhim
||55||उषित्वा दिनमेकं तु सहपुत्रः पिता तदा ॥
सेवित्वा वेंकटेशं च श्रीनिवासं कृपानिधिम्
putramāpṛcchya nandastaṃ prayayau tapase vanam ||
gate pitari putro'pi dharmagupto nṛpo dvijāḥ
||56||पुत्रमापृच्छ्य नन्दस्तं प्रययौ तपसे वनम् ॥
गते पितरि पुत्रोऽपि धर्मगुप्तो नृपो द्विजाः
pradadau veṃkaṭeśasya bahuvittāni bhaktitaḥ ||
brāhmaṇebhyo dhanaṃ dhānyaṃ kṣetrāṇi ca dadau tadā
||57||प्रददौ वेंकटेशस्य बहुवित्तानि भक्तितः ॥
ब्राह्मणेभ्यो धनं धान्यं क्षेत्राणि च ददौ तदा
prayayau mantribhiḥ sārdhaṃ svāṃ purīṃ tadanantaram ||
dharmeṇa pālayāmāsa rājyaṃ nihatakaṇṭakam
||58||प्रययौ मन्त्रिभिः सार्धं स्वां पुरीं तदनन्तरम् ॥
धर्मेण पालयामास राज्यं निहतकण्टकम्
pitṛpaitāmahaṃ viprā dharmaguptotidhārmikaḥ ||
unmādairapyapasmārairgrahairduṣṭaiśca ye narāḥ
||59||पितृपैतामहं विप्रा धर्मगुप्तोतिधार्मिकः ॥
उन्मादैरप्यपस्मारैर्ग्रहैर्दुष्टैश्च ये नराः
grastā bhavanti viprendrāste'pi cātra nimajjanāt ||
puṣkariṇyāṃ vimuktāḥ syuḥ satyaṃ satyaṃ vadāmyaham
||60||ग्रस्ता भवन्ति विप्रेन्द्रास्तेऽपि चात्र निमज्जनात् ॥
पुष्करिण्यां विमुक्ताः स्युः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
svāmipuṣkariṇīṃ tyaktvā tīrthamanyadvrajettu yaḥ ||
snigdhaṃ sa gopayastyaktvā snuhīkṣīraṃ prayācate
||61||स्वामिपुष्करिणीं त्यक्त्वा तीर्थमन्यद्व्रजेत्तु यः ॥
स्निग्धं स गोपयस्त्यक्त्वा स्नुहीक्षीरं प्रयाचते
svāmitīrthaṃ svāmitīrthaṃ svāmitīrthamiti dvijāḥ ||
triḥpaṭhanto narā evaṃ yatra kvāpi jalāśaye
||62||स्वामितीर्थं स्वामितीर्थं स्वामितीर्थमिति द्विजाः ॥
त्रिःपठन्तो नरा एवं यत्र क्वापि जलाशये
snāṃti sarve narāste vai yāsyanti brahmaṇaḥ padam ||
evaṃ vaḥ kathitā viprā dharmaguptakathā śubhā
||63||स्नांति सर्वे नरास्ते वै यास्यन्ति ब्रह्मणः पदम् ॥
एवं वः कथिता विप्रा धर्मगुप्तकथा शुभा
yasyāḥ śravaṇamātreṇa brahmahatyā vinaśyati
||64||यस्याः श्रवणमात्रेण ब्रह्महत्या विनश्यति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīveṃkaṭācalamāhālye svāmipuṣkariṇīmahimānuvarṇanaṃnāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||