vanaṃ gate mahādeve girijā virahāturā
lomaśa uvāca
vanaṃ gate mahādeve girijā virahāturā ||
sukhaṃ na lebhe tanvaṃgī harmyeṣvāyataneṣu vā
||1||वनं गते महादेवे गिरिजा विरहातुरा ॥
सुखं न लेभे तन्वंगी हर्म्येष्वायतनेषु वा
ciṃtayaṃtī śivaṃtanvī sarvabhāvena śobhanā ||
ciṃtamānāṃ śivāṃ jñātvā hyuvāca vijayā sakhī
||2||चिंतयंती शिवंतन्वी सर्वभावेन शोभना ॥
चिंतमानां शिवां ज्ञात्वा ह्युवाच विजया सखी
vijayovāca
tapasā mahatā caiva śivaṃ prāptāsi śobhane ||
mṛṣaśā dyūtaṃ kṛtaṃ tena śaṃkareṇa tapasvinā
||3||तपसा महता चैव शिवं प्राप्तासि शोभने ॥
मृषशा द्यूतं कृतं तेन शंकरेण तपस्विना
dyūte hi vahavo doṣā na śrutāḥ kiṃ tvayā'naghe ||
kṣamā paya śivaṃ tanvi tvareṇaiva vicakṣaṇe
||4||द्यूते हि वहवो दोषा न श्रुताः किं त्वयाऽनघे ॥
क्षमा पय शिवं तन्वि त्वरेणैव विचक्षणे
asmābhiḥ sahitā devi gacchagaccha varānane
||5||अस्माभिः सहिता देवि गच्छगच्छ वरानने
yāvacchaṃbhurdūrato nābhigacchettāvadgatvā śaṃkaraṃ kṣāmayasva ||
no cetanvi kṣāmayethāḥ śivaṃ tvaṃ duḥkhaṃ paścātte bhaviṣyatyavaśyam
||6||यावच्छंभुर्दूरतो नाभिगच्छेत्तावद्गत्वा शंकरं क्षामयस्व ॥
नो चेतन्वि क्षामयेथाः शिवं त्वं दुःखं पश्चात्ते भविष्यत्यवश्यम्
niśamya vākya vijayāprayuktaṃ prahasyāmānā samadhīracetāḥ ||
uvāca vākyaṃ vijayāṃ sakhīṃ ca āścaryabhūtaṃ paramārthayuktam
||7||निशम्य वाक्य विजयाप्रयुक्तं प्रहस्यामाना समधीरचेताः ॥
उवाच वाक्यं विजयां सखीं च आश्चर्यभूतं परमार्थयुक्तम्
mayā jito'sau nirapatrapaśca purā vṛto vai parayā vibhūtyā ||
kiṃcicca kṛtyaṃ mama nāsti sadyo mayā vināsau ca virūpa āsthitaḥ
||8||मया जितोऽसौ निरपत्रपश्च पुरा वृतो वै परया विभूत्या ॥
किंचिच्च कृत्यं मम नास्ति सद्यो मया विनासौ च विरूप आस्थितः
rūpīkṛto mayā devo maheśo nānyathā vada ||
mayā tena viyogaśca saṃyogo naiva jāyate
||9||रूपीकृतो मया देवो महेशो नान्यथा वद ॥
मया तेन वियोगश्च संयोगो नैव जायते
sākāro hi nirākāro maheśo hi mayā kṛtaḥ
||10||साकारो हि निराकारो महेशो हि मया कृतः
kṛtaṃ mayā viśvamidaṃ samagraṃ carācaraṃ devavaraiḥ sametam ||
krīḍārthamasyodbhavavṛttihetubhiścikrīḍitaṃ me vijaye prapaśya
||11||कृतं मया विश्वमिदं समग्रं चराचरं देववरैः समेतम् ॥
क्रीडार्थमस्योद्भववृत्तिहेतुभिश्चिक्रीडितं मे विजये प्रपश्य
evamuktvā tadā devī girijā sarvamaṃgalā ||
śabarīrūpamāsthāya gaṃtukāmā maheśvaram
||12||एवमुक्त्वा तदा देवी गिरिजा सर्वमंगला ॥
शबरीरूपमास्थाय गंतुकामा महेश्वरम्
śyāmā tanvī śikharadaśanā biṃbabiṃbādharoṣṭhī sugrīvāḍhyā kucabharanatā girijā snigdhakeśī ||
madhye kṣāmā pṛthukaṭitaṭā hemaraṃbhorugaurī pallīyuktā varavalayinī barhibarhāvataṃsā
||13||श्यामा तन्वी शिखरदशना बिंबबिंबाधरोष्ठी सुग्रीवाढ्या कुचभरनता गिरिजा स्निग्धकेशी ॥
मध्ये क्षामा पृथुकटितटा हेमरंभोरुगौरी पल्लीयुक्ता वरवलयिनी बर्हिबर्हावतंसा
pāṇau mṛṇālasadṛśaṃ dadhatī ca cāpaṃ pṛṣṭhe lasatkṛtakaketakibāṇakośam ||
sā taṃ nirīśamalokayati sma tatra saṃsevitā suvadanā bahubhiḥ sakhībhiḥ
||14||पाणौ मृणालसदृशं दधती च चापं पृष्ठे लसत्कृतककेतकिबाणकोशम् ॥
सा तं निरीशमलोकयति स्म तत्र संसेविता सुवदना बहुभिः सखीभिः
bhṛṃgīnādena mahatā nādayaṃtī jagattrayam ||
girijā manmathaṃ sadyo jīvayaṃtī punaḥpunaḥ
||15||भृंगीनादेन महता नादयंती जगत्त्रयम् ॥
गिरिजा मन्मथं सद्यो जीवयंती पुनःपुनः
sakāmanā rājahaṃsā babhūvustatkṣaṇādapi ||
dvirephā barhiṇaścaiva sarve te hṛcchayānvitāḥ ||
ekākī saṃsthito yatra yamādhistho maheśvaraḥ ||
dṛṣṭastatastayā devyā bhṛṃgīnādena mohitaḥ
||17||सकामना राजहंसा बभूवुस्तत्क्षणादपि ॥
द्विरेफा बर्हिणश्चैव सर्वे ते हृच्छयान्विताः ॥
एकाकी संस्थितो यत्र यमाधिस्थो महेश्वरः ॥
दृष्टस्ततस्तया देव्या भृंगीनादेन मोहितः
prabaddho hi mahādevo nirīkṣya śabarīṃ tadā ||
samādherutthitaḥ sadyo maheśo madanānvitaḥ
||18||प्रबद्धो हि महादेवो निरीक्ष्य शबरीं तदा ॥
समाधेरुत्थितः सद्यो महेशो मदनान्वितः
yāvatkare gṛhyamāṇo girijāṃ sa samīpagaḥ ||
tāvattasya puraḥ sadyastirodhānaṃ gatā satī
||19||यावत्करे गृह्यमाणो गिरिजां स समीपगः ॥
तावत्तस्य पुरः सद्यस्तिरोधानं गता सती
taddṛṣṭvā tatkṣaṇādeva devo bhrāṃtivināśanaḥ ||
bhramamāṇastadā śaṃbhurnāpaśyadasitekṣaṇām
||20||तद्दृष्ट्वा तत्क्षणादेव देवो भ्रांतिविनाशनः ॥
भ्रममाणस्तदा शंभुर्नापश्यदसितेक्षणाम्
viraheṇa samāyukto hṛcchayena samanvitaḥ ||
madanāristadā śaṃbhurjñānarūpo niraṃtaram
||21||विरहेण समायुक्तो हृच्छयेन समन्वितः ॥
मदनारिस्तदा शंभुर्ज्ञानरूपो निरंतरम्
nirmoho mohamāpanno dadarśa girijāṃ punaḥ ||
uvāca vākyaṃ śabarīṃ prastāva sadṛśaṃ mahat
||22||निर्मोहो मोहमापन्नो ददर्श गिरिजां पुनः ॥
उवाच वाक्यं शबरीं प्रस्ताव सदृशं महत्
śiva uvāca
vākyaṃ me śrṛṇu tanvaṃgi śrutvā tatkartumarhasi ||
kāsi kasyāsi tanvaṃgi kimarthamaṭanaṃ vane ||
tatkathyatāṃ mahābhāge yāthātathyaṃ sumadhyame
||23||वाक्यं मे श्रृणु तन्वंगि श्रुत्वा तत्कर्तुमर्हसि ॥
कासि कस्यासि तन्वंगि किमर्थमटनं वने ॥
तत्कथ्यतां महाभागे याथातथ्यं सुमध्यमे
śivovāca
patimanveṣayiṣyāmi sarvajñaṃ sakalārthadam ||
svataṃtraṃ nirvikāraṃ ca jagatāmīśvaraṃ varam
||24||पतिमन्वेषयिष्यामि सर्वज्ञं सकलार्थदम् ॥
स्वतंत्रं निर्विकारं च जगतामीश्वरं वरम्
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ girijāṃ vṛṣabhadhvajaḥ ||
ahaṃ tavocito bhadre patirnānyo hi bhāmini
||25||इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गिरिजां वृषभध्वजः ॥
अहं तवोचितो भद्रे पतिर्नान्यो हि भामिनि
vimṛśyatāṃ varārohe tattvato hi varānane ||
vaco niśamya rudrasya smitapūrvamabhāṣata
||26||विमृश्यतां वरारोहे तत्त्वतो हि वरानने ॥
वचो निशम्य रुद्रस्य स्मितपूर्वमभाषत
mayārthito mahābhāga patistvaṃ nānyathā vada ||
kiṃ tu vakṣyāmi bhadraṃ te nirguṇo'si paraṃtapaḥ
||27||मयार्थितो महाभाग पतिस्त्वं नान्यथा वद ॥
किं तु वक्ष्यामि भद्रं ते निर्गुणोऽसि परंतपः
yayā purā vṛto'si tvaṃ tapasā ca pareṇa hi ||
parityaktā tvayāraṇye kṣaṇamātreṇa bhāminī
||28||यया पुरा वृतोऽसि त्वं तपसा च परेण हि ॥
परित्यक्ता त्वयारण्ये क्षणमात्रेण भामिनी
durārādhyo'si satataṃ sarveṣāṃ prāṇināmapi ||
tasmānna vācyaṃ hi punaryaduktaṃ te mamāgrataḥ
||29||दुराराध्योऽसि सततं सर्वेषां प्राणिनामपि ॥
तस्मान्न वाच्यं हि पुनर्यदुक्तं ते ममाग्रतः
śabaryā vacanaṃ śrutvā pratyuvāca vṛṣadhvajaḥ ||
maivaṃ vada viśālākṣi na tyaktā sā tapasvinī ||
yadi tyaktā mayā tanvi kiṃ vaktumiha pāryate
||30||शबर्या वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच वृषध्वजः ॥
मैवं वद विशालाक्षि न त्यक्ता सा तपस्विनी ॥
यदि त्यक्ता मया तन्वि किं वक्तुमिह पार्यते
evaṃ jñātvā viśālākṣi kṛpaṇaṃ kṛpaṇapriyam ||
tasmāttvayā hi kartavyaṃ vacanaṃ me sumadhyame
||31||एवं ज्ञात्वा विशालाक्षि कृपणं कृपणप्रियम् ॥
तस्मात्त्वया हि कर्तव्यं वचनं मे सुमध्यमे
evamabhyarthitā tena bahudhā śūlapāṇinā ||
prahasya girijā prāha upahāsaparaṃ vaca
||32||एवमभ्यर्थिता तेन बहुधा शूलपाणिना ॥
प्रहस्य गिरिजा प्राह उपहासपरं वच
tapodhano'si yogīśa virakto'si niraṃjanaḥ ||
ātmārāmo hi nirdvaṃdvo madano yena ghātitaḥ
||33||तपोधनोऽसि योगीश विरक्तोऽसि निरंजनः ॥
आत्मारामो हि निर्द्वंद्वो मदनो येन घातितः
sa tvaṃ sākṣādvirūpākṣo mayā dṛṣṭosi cādya vai ||
aśakyo hi mayā prāptuṃ sarveṣāṃ duratikramaḥ ||
tasmāttvayā na vaktavyaṃ yaduktaṃ ca purā mama
||34||स त्वं साक्षाद्विरूपाक्षो मया दृष्टोसि चाद्य वै ॥
अशक्यो हि मया प्राप्तुं सर्वेषां दुरतिक्रमः ॥
तस्मात्त्वया न वक्तव्यं यदुक्तं च पुरा मम
tasyāstadvacanaṃ śrutvā provāca madanāṃtakaḥ ||
mama bhāryā bhava tvaṃ hi nānyathā kartumarhasi
||35||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रोवाच मदनांतकः ॥
मम भार्या भव त्वं हि नान्यथा कर्तुमर्हसि
ityuktvā tāṃ kare'gṛhṇācchabarīṃ madanāturaḥ ||
uvāca taṃ smayaṃtī sā muṃcamuṃceti sādaram
||36||इत्युक्त्वा तां करेऽगृह्णाच्छबरीं मदनातुरः ॥
उवाच तं स्मयंती सा मुंचमुंचेति सादरम्
nocitaṃ bhagavānkartuṃ tāpasena balādidam ||
yācayasva piturme tvaṃ nānyathābhibhaviṣyasi
||37||नोचितं भगवान्कर्तुं तापसेन बलादिदम् ॥
याचयस्व पितुर्मे त्वं नान्यथाभिभविष्यसि
mahādeva uvāca
pitaraṃ kathayāśu tvaṃ sthitaḥ kutra śubhānane ||
drakṣyāmi taṃ viśālākṣi praṇipātapuraḥsaram
||38||पितरं कथयाशु त्वं स्थितः कुत्र शुभानने ॥
द्रक्ष्यामि तं विशालाक्षि प्रणिपातपुरःसरम्
etaduktaṃ tadā tena niśamyāsitanetrayā ||
ānīto hi tayā tanvyā pitaraṃ vṛṣabhadhvajaḥ
||39||एतदुक्तं तदा तेन निशम्यासितनेत्रया ॥
आनीतो हि तया तन्व्या पितरं वृषभध्वजः
sthitaṃ kailāsaśikhare himavaṃtaṃ nagottamam ||
ahibhirbahubhiścaiva saṃvṛtaṃ ca mahāprabham
||40||स्थितं कैलासशिखरे हिमवंतं नगोत्तमम् ॥
अहिभिर्बहुभिश्चैव संवृतं च महाप्रभम्
dvāri sthitaṃ tayā devyā darśitaṃ śaṃkarasya ca ||
asau mama pitā deva yācasva vigatatrapaḥ ||
dadāti māṃ na saṃdehastapasvinmā vilaṃbitam
||41||द्वारि स्थितं तया देव्या दर्शितं शंकरस्य च ॥
असौ मम पिता देव याचस्व विगतत्रपः ॥
ददाति मां न संदेहस्तपस्विन्मा विलंबितम्
tatheti matvā sahasā praṇamya himālayaṃ vākyamidaṃ babhāṣe ||
prayaccha tāṃ cādya girīśavarya hyārtāya kanyāṃ subhagāṃ mahāmate
||42||तथेति मत्वा सहसा प्रणम्य हिमालयं वाक्यमिदं बभाषे ॥
प्रयच्छ तां चाद्य गिरीशवर्य ह्यार्ताय कन्यां सुभगां महामते
kṛpaṇaṃ vākyamākarṇya samutthāya himālayaḥ ||
maheśaṃ ca samādāya hyuvāca girirāṭ svayam
||43||कृपणं वाक्यमाकर्ण्य समुत्थाय हिमालयः ॥
महेशं च समादाय ह्युवाच गिरिराट् स्वयम्
kiṃ jalpasi hi bho deva tāvayuktaṃ ca sāṃpratam ||
tvaṃ dātā triṣu lokeṣu tvaṃ svāmī jagatāṃ vibho
||44||किं जल्पसि हि भो देव तावयुक्तं च सांप्रतम् ॥
त्वं दाता त्रिषु लोकेषु त्वं स्वामी जगतां विभो
tvayā tatamidaṃ viśvaṃ jagadetaccarācaram ||
evaṃ stutiparo'bhūcca himālayāgirirmahān ||
āgato nāradastatra ṛṣibhiḥ parivāritaḥ
||45||त्वया ततमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम् ॥
एवं स्तुतिपरोऽभूच्च हिमालयागिरिर्महान् ॥
आगतो नारदस्तत्र ऋषिभिः परिवारितः
uvāca prahasanvākyaṃ śūlapāṇe namaḥ prabho ||
he śaṃbho śrṛṇu me vākyaṃ tattvasāramayaṃ param
||46||उवाच प्रहसन्वाक्यं शूलपाणे नमः प्रभो ॥
हे शंभो श्रृणु मे वाक्यं तत्त्वसारमयं परम्
yoṣidbhiḥ saṃgati puṃsāṃ viḍaṃbāyopakalpate ||
tvaṃ svāmī jagatāṃ nāthaḥ parāṇāṃ paramaḥ paraḥ ||
vimṛśya sarvaṃ deveśa yathāvadvaktumarhasi
||47||योषिद्भिः संगति पुंसां विडंबायोपकल्पते ॥
त्वं स्वामी जगतां नाथः पराणां परमः परः ॥
विमृश्य सर्वं देवेश यथावद्वक्तुमर्हसि
evaṃ prabodhitastena nāradena mahātmanā ||
prabodhamagamacchaṃbhurjahāsa parameśvaraḥ
||48||एवं प्रबोधितस्तेन नारदेन महात्मना ॥
प्रबोधमगमच्छंभुर्जहास परमेश्वरः
śiva uvāca
satyamuktaṃ tvayā cātra nānyathā nāradakvacit ||
yoṣitsaṃgatimātreṇa nṛṇāṃ patanameva ca
||49||सत्यमुक्तं त्वया चात्र नान्यथा नारदक्वचित् ॥
योषित्संगतिमात्रेण नृणां पतनमेव च
bhaviṣyati na saṃdeho nānyathā vacanaṃ tava ||
anayā mohito'dyāhamānīto gaṃdhamādanam
||50||भविष्यति न संदेहो नान्यथा वचनं तव ॥
अनया मोहितोऽद्याहमानीतो गंधमादनम्
piśācavatkṛtamidaṃ caritaṃ paramādbhutam
||51||पिशाचवत्कृतमिदं चरितं परमाद्भुतम्
tasmānna tiṣṭhāmi gireḥ samīpe vrajāmi cādyaiva vanāṃtaraṃ punaḥ ||
ityevamuktvā sa jagāma mārgaṃ duratyayaṃ yogenāmapyagamyam
||52||तस्मान्न तिष्ठामि गिरेः समीपे व्रजामि चाद्यैव वनांतरं पुनः ॥
इत्येवमुक्त्वा स जगाम मार्गं दुरत्ययं योगेनामप्यगम्यम्
nirālaṃbaṃ sa vijñāya nārado vākyamabravīt ||
girijāṃ ca girīṃdraṃ ca pārṣadānprati satvaram
||53||निरालंबं स विज्ञाय नारदो वाक्यमब्रवीत् ॥
गिरिजां च गिरींद्रं च पार्षदान्प्रति सत्वरम्
vaṃdanīyaśca stutyaśca kṣāmyatāṃ paramārthataḥ ||
maheśo'yaṃ jagannāthastripurārirmahāyaśāḥ
||54||वंदनीयश्च स्तुत्यश्च क्षाम्यतां परमार्थतः ॥
महेशोऽयं जगन्नाथस्त्रिपुरारिर्महायशाः
etacchrutvā tu vacanaṃ nāradasya mukhodgatam ||
girijāṃ purataḥ kṛtvā girayo hi mahāprabhāḥ
||55||एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नारदस्य मुखोद्गतम् ॥
गिरिजां पुरतः कृत्वा गिरयो हि महाप्रभाः
daṇḍavatpatitāḥ sarve śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram ||
tuṣṭuvuḥ praṇatāḥ sarve pramathā guhyakādayaḥ
||56||दण्डवत्पतिताः सर्वे शंकरं लोकशंकरम् ॥
तुष्टुवुः प्रणताः सर्वे प्रमथा गुह्यकादयः
stūyamāno hi bhagavānāgato gaṃdhamādanam ||
aṃgirasā hi sarveśo hyabhiṣikto mahātmabhiḥ
||57||स्तूयमानो हि भगवानागतो गंधमादनम् ॥
अंगिरसा हि सर्वेशो ह्यभिषिक्तो महात्मभिः
tadā dundubhayo nedurvāditrāṇi bahūni ca ||
indrādayaḥ surāḥ sarve puṣpavarṣaṃ vavarṣire
||58||तदा दुन्दुभयो नेदुर्वादित्राणि बहूनि च ॥
इन्द्रादयः सुराः सर्वे पुष्पवर्षं ववर्षिरे
brahmādibhiḥ suragaṇairbahubhiḥ parīto yogīśvaro girijayā saha viśvavaṃdyaḥ ||
abhyarthitaḥ paramamaṃgala maṃgalaiśca divyāsanopari rarāja mahāvibhūtyā
||59||ब्रह्मादिभिः सुरगणैर्बहुभिः परीतो योगीश्वरो गिरिजया सह विश्ववंद्यः ॥
अभ्यर्थितः परममंगल मंगलैश्च दिव्यासनोपरि रराज महाविभूत्या
evaṃvidhānyanekāni caritāni mahātmanaḥ ||
maheśasya ca bho viprāḥ pāpahārīṇi śrṛṇvatām
||60||एवंविधान्यनेकानि चरितानि महात्मनः ॥
महेशस्य च भो विप्राः पापहारीणि श्रृण्वताम्
yāniyānīha rudrasya caritāni mahāṃtyapi ||
śrutāni paramāṇyeva bhūyaḥ kiṃ kathayāmi vaḥ
||61||यानियानीह रुद्रस्य चरितानि महांत्यपि ॥
श्रुतानि परमाण्येव भूयः किं कथयामि वः
ṛṣaya ūcuḥ
eva muktaṃ tvayā sūta caritaṃ śaṃkarasya ca ||
anena caritenaiva saṃtṛptāḥ smo na saṃśayaḥ
||62||एव मुक्तं त्वया सूत चरितं शंकरस्य च ॥
अनेन चरितेनैव संतृप्ताः स्मो न संशयः
sūta uvāca
vyāsaprasādācchrutamasti sarvaṃ mayā tataṃ śaṃkararūpamadbhutam ||
suvistṛtaṃ cādbhutavedagarbhaṃ jñānātmakaṃ paramaṃ cedamuktam
||63||व्यासप्रसादाच्छ्रुतमस्ति सर्वं मया ततं शंकररूपमद्भुतम् ॥
सुविस्तृतं चाद्भुतवेदगर्भं ज्ञानात्मकं परमं चेदमुक्तम्
śraddhayā parayopetāḥ śrāvayaṃti śivapriyam ||
śrṛṇvaṃti caiva ye bhaktyā śaṃbhermāhātmyamadbhutam ||
śivaśāstramidaṃ prītyā te yāṃti maramāṃ gatim
||64||श्रद्धया परयोपेताः श्रावयंति शिवप्रियम् ॥
श्रृण्वंति चैव ये भक्त्या शंभेर्माहात्म्यमद्भुतम् ॥
शिवशास्त्रमिदं प्रीत्या ते यांति मरमां गतिम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kedārakhaṇḍe śivaśāstre pārvatyā śabarīrūpeṇa śivasya gandhamādanaparvataṃ pratyānayanapūrvakaṃ bṛhaspatikṛtaśivarājyābhiṣekavarṇanaṃ nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ || 35 ||
cha ||
iti śrīskāndamahāpurāṇe prathame māheśvarakhaṇḍe prathamaḥ kedārakhaṇḍaḥ samāptaḥ
||1||छ ॥
इति श्रीस्कान्दमहापुराणे प्रथमे माहेश्वरखण्डे प्रथमः केदारखण्डः समाप्तः