evamuktāstadā devā viṣṇunā parameṣṭhinā
sūta uvāca
evamuktāstadā devā viṣṇunā parameṣṭhinā ||
jagmuḥ sarve maheśaṃ ca draṣṭukāmāḥ pinākinam
||1||एवमुक्तास्तदा देवा विष्णुना परमेष्ठिना ॥
जग्मुः सर्वे महेशं च द्रष्टुकामाः पिनाकिनम्
pare pāre parameṇa samādhinā ||
yogapīṭhe sdhitaṃ śaṃbhuṃ gaṇaiśca parivāritam
||2||परे पारे परमेण समाधिना ॥
योगपीठे स्धितं शंभुं गणैश्च परिवारितम्
yajñopavītavidhinā urasā bibhrataṃ vṛtam ||
vāsukiṃ sarparājaṃ ca kaṃbalāśvatarau tathā
||3||यज्ञोपवीतविधिना उरसा बिभ्रतं वृतम् ॥
वासुकिं सर्पराजं च कंबलाश्वतरौ तथा
karṇadvaye dhārayaṃtaṃ tathā karkoṭakena hi ||
pulahena ca bāhubhyāṃ dhārayaṃtaṃ ca kaṃkaṇe
||4||कर्णद्वये धारयंतं तथा कर्कोटकेन हि ॥
पुलहेन च बाहुभ्यां धारयंतं च कंकणे
sannūpure śaṅkhakapadmakābhyāṃ saṃdhārayaṃtaṃ ca virājamānam ||
karpūragauraṃ śitikaṃṭhamadbhutaṃ vṛṣānvitaṃ devavaraṃ dadarśuḥ
||5||सन्नूपुरे शङ्खकपद्मकाभ्यां संधारयंतं च विराजमानम् ॥
कर्पूरगौरं शितिकंठमद्भुतं वृषान्वितं देववरं ददर्शुः
tadā brahmā ca viṣṇuśca ṛṣayo devadānavāḥ ||
tuṣṭuvurvividhaiḥ sūktairvedopaniṣadanvitaiḥ
||6||तदा ब्रह्मा च विष्णुश्च ऋषयो देवदानवाः ॥
तुष्टुवुर्विविधैः सूक्तैर्वेदोपनिषदन्वितैः
brahmovāca
namo rudrāya devāya madanāṃtakarāya ca ||
bhargāya bhūribhāgyāya trinetrāya triviṣṭape
||7||नमो रुद्राय देवाय मदनांतकराय च ॥
भर्गाय भूरिभाग्याय त्रिनेत्राय त्रिविष्टपे
śipiviṣṭāya bhīmāya śeṣaśāyinnamonamaḥ ||
tryaṃbakāya jagaddhātre viśvarūpāya vai namaḥ
||8||शिपिविष्टाय भीमाय शेषशायिन्नमोनमः ॥
त्र्यंबकाय जगद्धात्रे विश्वरूपाय वै नमः
tvaṃ dhātā sarvalokānāṃ pitā mātā tvamīśvaraḥ ||
kṛpayā parayā yuktaḥ pāhyasmāṃstvaṃ maheśvara
||9||त्वं धाता सर्वलोकानां पिता माता त्वमीश्वरः ॥
कृपया परया युक्तः पाह्यस्मांस्त्वं महेश्वर
itthaṃ stuvatsu deveṣu nandī provāca tānprati ||
kimarthamāgatā yūyaṃ kiṃ vā manasi vartate
||10||इत्थं स्तुवत्सु देवेषु नन्दी प्रोवाच तान्प्रति ॥
किमर्थमागता यूयं किं वा मनसि वर्तते
te procurdevakāryārthaṃ vijñaptuṃ śaṃbhumāgatā ||
vijñapto naṃdinā tena śailādena mahātmanā ||
dhyānasthito mahādevaḥ surakāryārthasiddhaye
||11||ते प्रोचुर्देवकार्यार्थं विज्ञप्तुं शंभुमागता ॥
विज्ञप्तो नंदिना तेन शैलादेन महात्मना ॥
ध्यानस्थितो महादेवः सुरकार्यार्थसिद्धये
brahmādayaḥ suragaṇāḥ surasiddhasaṃghāstvāṃ draṣṭumeva suravarya viśeṣayaṃti ||
kāryyārthino'suravaraiḥ paribhartsyamānā abhyāgatāḥ sapadi śatrubhirarditāśca
||12||ब्रह्मादयः सुरगणाः सुरसिद्धसंघास्त्वां द्रष्टुमेव सुरवर्य विशेषयंति ॥
कार्य्यार्थिनोऽसुरवरैः परिभर्त्स्यमाना अभ्यागताः सपदि शत्रुभिरर्दिताश्च
tasmāttvayā hi deveśa trātavyāścādhunā surāḥ ||
evaṃ tena tadā śaṃbhurvijñapto naṃdinā dvijāḥ
||13||तस्मात्त्वया हि देवेश त्रातव्याश्चाधुना सुराः ॥
एवं तेन तदा शंभुर्विज्ञप्तो नंदिना द्विजाः
śanaiḥśanairuparamacchaṃbhuḥ paramakopanaḥ ||
samādheḥ paramātmā'sāvuvāca parameśvaraḥ
||14||शनैःशनैरुपरमच्छंभुः परमकोपनः ॥
समाधेः परमात्माऽसावुवाच परमेश्वरः
mahādeva uvāca
kasmādyūyaṃ mahābhāgā hyāgatā matsamīpagāḥ ||
brahmādayo hyamī devā brūta kāraṇamadya vai
||15||कस्माद्यूयं महाभागा ह्यागता मत्समीपगाः ॥
ब्रह्मादयो ह्यमी देवा ब्रूत कारणमद्य वै
tadā brahmā hyuvācedaṃ surakāryaṃ mahattaram ||
tārakeṇa kṛtaṃ śaṃbho devānāṃ paramādbhutam
||16||तदा ब्रह्मा ह्युवाचेदं सुरकार्यं महत्तरम् ॥
तारकेण कृतं शंभो देवानां परमाद्भुतम्
kaṣṭātkaṣṭataraṃ deva tadvijñaptumihāgatāḥ ||
he śaṃbho tava putreṇa aurasena hato bhavet ||
tārako devaśatruśca nānyathā mama bhāṣitam
||17||कष्टात्कष्टतरं देव तद्विज्ञप्तुमिहागताः ॥
हे शंभो तव पुत्रेण औरसेन हतो भवेत् ॥
तारको देवशत्रुश्च नान्यथा मम भाषितम्
tasmāttvayā girijā deva śaṃbho gṛhītavyā pāṇinā dakṣiṇena ||
pāṇigraheṇaiva mahānubhāva dattā girīndreṇa ca tāṃ kuruṣva
||18||तस्मात्त्वया गिरिजा देव शंभो गृहीतव्या पाणिना दक्षिणेन ॥
पाणिग्रहेणैव महानुभाव दत्ता गिरीन्द्रेण च तां कुरुष्व
brahmaṇo hi vacaḥ śrutvā prahasannabravīcchivaḥ ||
yadā mayā kṛtā devī girijā sarvasundarī
||19||ब्रह्मणो हि वचः श्रुत्वा प्रहसन्नब्रवीच्छिवः ॥
यदा मया कृता देवी गिरिजा सर्वसुन्दरी
tadā sarve surendrāśca ṛṣayo munayastathā ||
sakāmāśca bhaviṣyaṃti akṣamāśca pare pathi
||20||तदा सर्वे सुरेन्द्राश्च ऋषयो मुनयस्तथा ॥
सकामाश्च भविष्यंति अक्षमाश्च परे पथि
madano hi mayā dagdhaḥ sarveṣāṃ kāryasiddhaye ||
mayā hyadhi kṛtā tanvī girijā ca sumadhyamā
||21||मदनो हि मया दग्धः सर्वेषां कार्यसिद्धये ॥
मया ह्यधि कृता तन्वी गिरिजा च सुमध्यमा
tadānīmeva bho devāḥ pārvatī madanaṃ ca sā ||
jīvayiṣyati bho brahmannātra kāryā vicāraṇā
||22||तदानीमेव भो देवाः पार्वती मदनं च सा ॥
जीवयिष्यति भो ब्रह्मन्नात्र कार्या विचारणा
evaṃ vimṛśya bho devāḥ kāryā kāryavicāraṇā ||
madanenaiva dagdhena surakāryaṃ mahatkṛtam
||23||एवं विमृश्य भो देवाः कार्या कार्यविचारणा ॥
मदनेनैव दग्धेन सुरकार्यं महत्कृतम्
yūyaṃ sarve ca niṣkāmā mayā nāstyatra saṃśayaḥ ||
yathāhaṃ ca surāḥ sarve tathā yūyaṃ prayatnataḥ
||24||यूयं सर्वे च निष्कामा मया नास्त्यत्र संशयः ॥
यथाहं च सुराः सर्वे तथा यूयं प्रयत्नतः
tapaḥ paramasaṃyuktāḥ pārayāmaḥ suduṣkaram ||
paramānandasaṃyuktāḥ sukhinaḥ sarva eva hi
||25||तपः परमसंयुक्ताः पारयामः सुदुष्करम् ॥
परमानन्दसंयुक्ताः सुखिनः सर्व एव हि
yūyaṃ samādhinā tena madanena ca vismṛtam ||
kāmo hi narakāyaiva tasmātkrodho'bhijāyate
||26||यूयं समाधिना तेन मदनेन च विस्मृतम् ॥
कामो हि नरकायैव तस्मात्क्रोधोऽभिजायते
krodhādbhavati saṃmohaḥ saṃmohādbhramate manaḥ ||
kāmakrodhau parityajya bhavadbhiḥ surasattamaiḥ ||
sarvaireva ca maṃtavyaṃ madvākyaṃ nānyathā kvacit
||27||क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहाद्भ्रमते मनः ॥
कामक्रोधौ परित्यज्य भवद्भिः सुरसत्तमैः ॥
सर्वैरेव च मंतव्यं मद्वाक्यं नान्यथा क्वचित्
evaṃ viśrāvya bhagavānsa hi devo vṛṣadhvajaḥ ||
surānprabodhayāmāsa tathā ṛṣigaṇānmunīn
||28||एवं विश्राव्य भगवान्स हि देवो वृषध्वजः ॥
सुरान्प्रबोधयामास तथा ऋषिगणान्मुनीन्
tūṣṇīṃbhūto'bhavacchaṃbhurdhyānamāśritya vai punaḥ ||
āste purā yathāvacca gaṇaiśca parivāritaḥ
||29||तूष्णींभूतोऽभवच्छंभुर्ध्यानमाश्रित्य वै पुनः ॥
आस्ते पुरा यथावच्च गणैश्च परिवारितः
dhyānāsthitaṃ ca taṃ dṛṣṭvā nandau sarvānvisṛjya tān ||
sabrahmasendrānvibudhānuvāca prahasanniva
||30||ध्यानास्थितं च तं दृष्ट्वा नन्दौ सर्वान्विसृज्य तान् ॥
सब्रह्मसेन्द्रान्विबुधानुवाच प्रहसन्निव
yatāgatena mārgeṇa gacchadhvaṃ mā vilaṃbitam ||
tatheti matvā te sarve svaṃsvaṃ sthānamathā'vrajan
||31||यतागतेन मार्गेण गच्छध्वं मा विलंबितम् ॥
तथेति मत्वा ते सर्वे स्वंस्वं स्थानमथाऽव्रजन्
gateṣu teṣu sarveṣu samādhistho'bhavadbhavaḥ ||
ātmānamātmanā kṛtvā ātmanyena vicaṃtayan
||32||गतेषु तेषु सर्वेषु समाधिस्थोऽभवद्भवः ॥
आत्मानमात्मना कृत्वा आत्मन्येन विचंतयन्
parātparataraṃ svacchaṃ nirmalaṃ niravagraham ||
nirañjanaṃ nirābhāsaṃ yasminmuhyaṃti sūrayaḥ
||33||परात्परतरं स्वच्छं निर्मलं निरवग्रहम् ॥
निरञ्जनं निराभासं यस्मिन्मुह्यंति सूरयः
bhānurnabhātyagniratho śaśī vā na jyotirevaṃ na ca māruto na hi ||
yaṃ kevalaṃ vastuvicārato'pi sūkṣmātparaṃ sūkṣmatarātparaṃ ca
||34||भानुर्नभात्यग्निरथो शशी वा न ज्योतिरेवं न च मारुतो न हि ॥
यं केवलं वस्तुविचारतोऽपि सूक्ष्मात्परं सूक्ष्मतरात्परं च
anirddeśya macintyaṃ ca nirvikāraṃ nirāmayam ||
jñaptimātrasvarūpaṃ ca nyāsino yāṃti tatra vai
||35||अनिर्द्देश्य मचिन्त्यं च निर्विकारं निरामयम् ॥
ज्ञप्तिमात्रस्वरूपं च न्यासिनो यांति तत्र वै
śabdātīnaṃ nirguṇaṃ nirvikāraṃ sattāmātraṃ jñānagamyaṃ tvagamyam ||
yattadvastu sarvadā kathyate vai vedātītaiścāgamairmantrabhūtaiḥ
||36||शब्दातीनं निर्गुणं निर्विकारं सत्तामात्रं ज्ञानगम्यं त्वगम्यम् ॥
यत्तद्वस्तु सर्वदा कथ्यते वै वेदातीतैश्चागमैर्मन्त्रभूतैः
tadvastubhūto bhagavānsa īśvaraḥ pinākapāṇirbhagavānvṛdhvajaḥ ||
yenaiva sākṣānmakaradhvajo hatastapo juṣāṇaḥ parameśvaraḥ saḥ
||37||तद्वस्तुभूतो भगवान्स ईश्वरः पिनाकपाणिर्भगवान्वृध्वजः ॥
येनैव साक्षान्मकरध्वजो हतस्तपो जुषाणः परमेश्वरः सः
lomaśa uvāca
girijā hi tadā devī tatāpa paramaṃ tapaḥ ||
tapasā tena rudro'pi uttamaṃ bhayamāgataḥ
||38||गिरिजा हि तदा देवी तताप परमं तपः ॥
तपसा तेन रुद्रोऽपि उत्तमं भयमागतः
vijitya tapasā devī pārvatī parameṇa hi ||
śambhuṃ sarvārthadaṃ sthāṇuṃ kevalaṃ svasvarūpiṇam
||39||विजित्य तपसा देवी पार्वती परमेण हि ॥
शम्भुं सर्वार्थदं स्थाणुं केवलं स्वस्वरूपिणम्
yadā jitastayā devyā tapasā vṛṣabhadhvajaḥ ||
samādheścalito bhūtvā yatra sā pārvatī sthitā
||40||यदा जितस्तया देव्या तपसा वृषभध्वजः ॥
समाधेश्चलितो भूत्वा यत्र सा पार्वती स्थिता
jagāma tvaritenaiva devadevaḥ pinākadhṛk ||
tatrāpaśyatsthitāṃ devīṃ sakhībhiḥ parivāritām
||41||जगाम त्वरितेनैव देवदेवः पिनाकधृक् ॥
तत्रापश्यत्स्थितां देवीं सखीभिः परिवारिताम्
vedikopari vinyastāṃ yathaiva śaśinaḥ kalām ||
sa devastāṃ nirīkṣyātha baṭurbhūtvātha tatkṣaṇāt
||42||वेदिकोपरि विन्यस्तां यथैव शशिनः कलाम् ॥
स देवस्तां निरीक्ष्याथ बटुर्भूत्वाथ तत्क्षणात्
brahmacārisvarūpeṇa maheśo bhagavānbhavaḥ ||
sakhīnāṃ madhyamāśritya hyuvāca baṭurūpavān ||
kimarthamālimadhyasthā tanvī sarvāṃgasundarī
||43||ब्रह्मचारिस्वरूपेण महेशो भगवान्भवः ॥
सखीनां मध्यमाश्रित्य ह्युवाच बटुरूपवान् ॥
किमर्थमालिमध्यस्था तन्वी सर्वांगसुन्दरी
keyaṃ kasya kuto yātā kimarthaṃ tapyate tapaḥ ||
sarvaṃ me kathyatāṃ sakhyo yāthātathyena saṃprati
||44||केयं कस्य कुतो याता किमर्थं तप्यते तपः ॥
सर्वं मे कथ्यतां सख्यो याथातथ्येन संप्रति
tadovāca jayā rudraṃ tapasaḥ kāraṇaṃ param
||45||तदोवाच जया रुद्रं तपसः कारणं परम्
himādrerduhiteyaṃ vai tapasā rudramīśvaram ||
prāptukāmā patitvana seyamatropaviśya ca
||46||हिमाद्रेर्दुहितेयं वै तपसा रुद्रमीश्वरम् ॥
प्राप्तुकामा पतित्वन सेयमत्रोपविश्य च
tapastatāpa sumahatsarveṣāṃ duratikramam ||
baṭo jānīhi me vākyaṃ nānyathā mama bhāṣitam
||47||तपस्तताप सुमहत्सर्वेषां दुरतिक्रमम् ॥
बटो जानीहि मे वाक्यं नान्यथा मम भाषितम्
tacchrutvā vacanaṃ tasyāḥ prahasyedamuvāca ha ||
śrṛṇvatīnāṃ sakhīnāṃ vai maheśo baṭurūpavān
||48||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः प्रहस्येदमुवाच ह ॥
श्रृण्वतीनां सखीनां वै महेशो बटुरूपवान्
mūḍheyaṃ pārvatī sakhyo na jānāti hitāhitam ||
kimarthaṃ ca tapaḥ kāryaṃ rudraprāptyarthameva ca
||49||मूढेयं पार्वती सख्यो न जानाति हिताहितम् ॥
किमर्थं च तपः कार्यं रुद्रप्राप्त्यर्थमेव च
so'maṃgalaḥ kapālī ca śmaśānālaya eva ca ||
aśivaḥ śivaśabdena bhaṇyate ca vṛthātha vai
||50||सोऽमंगलः कपाली च श्मशानालय एव च ॥
अशिवः शिवशब्देन भण्यते च वृथाथ वै
anayā hi vṛto rudro yadā sakhyaḥ sameṣyati ||
tadeyamaśubhā tanvī bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||51||अनया हि वृतो रुद्रो यदा सख्यः समेष्यति ॥
तदेयमशुभा तन्वी भविष्यति न संशयः
yo dakṣaśāpādvikṛto yajñabāhyo'bhavadviṭā ||
ye hyaṃgabhūtāḥ śarvasya sarpā hyāsanmahāviṣāḥ
||52||यो दक्षशापाद्विकृतो यज्ञबाह्योऽभवद्विटा ॥
ये ह्यंगभूताः शर्वस्य सर्पा ह्यासन्महाविषाः
śavabhasmānvito rudraḥ kṛttivāsā hyamaṃgalaḥ ||
piśācaiḥ pramathairbhūtairāvṛto hi niraṃtaram
||53||शवभस्मान्वितो रुद्रः कृत्तिवासा ह्यमंगलः ॥
पिशाचैः प्रमथैर्भूतैरावृतो हि निरंतरम्
tena rudreṇa kiṃ kāryamanayā sukumārayā ||
nivāryatāṃ sakhībhiśca martukāmā piśācavat
||54||तेन रुद्रेण किं कार्यमनया सुकुमारया ॥
निवार्यतां सखीभिश्च मर्तुकामा पिशाचवत्
iṃdraṃ hitvā manojñaṃ ca yamaṃ caiva mahāprabham ||
nairṛtaṃ ca viśālākṣaṃ varuṇaṃ ca apāṃ patim
||55||इंद्रं हित्वा मनोज्ञं च यमं चैव महाप्रभम् ॥
नैर्ऋतं च विशालाक्षं वरुणं च अपां पतिम्
kuberaṃ pavanaṃ caiva tathaiva ca vibhāvasum ||
evamādīni vākyāni uvāca parameśvaraḥ ||
sakhīnāṃ śrṛṇvatīnāṃ ca yatra sā tapasi sthitā
||56||कुबेरं पवनं चैव तथैव च विभावसुम् ॥
एवमादीनि वाक्यानि उवाच परमेश्वरः ॥
सखीनां श्रृण्वतीनां च यत्र सा तपसि स्थिता
ityākarṇya vacastasya rudrasya baṭurūpiṇaḥ ||
cukopa ca śivā sādhvī maheśaṃ baṭurūpiṇam
||57||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य रुद्रस्य बटुरूपिणः ॥
चुकोप च शिवा साध्वी महेशं बटुरूपिणम्
jaye tvaṃ vijaye sādhvi pramloce'pyatha sundari ||
sulocane mahābhāge samīcīnaṃ kṛtaṃ hi me
||58||जये त्वं विजये साध्वि प्रम्लोचेऽप्यथ सुन्दरि ॥
सुलोचने महाभागे समीचीनं कृतं हि मे
kimetasya baṭoḥ kāryaṃ bhavatīnāmihādhunā ||
baṭusvarūpamāsthāya āgato devaniṃdakaḥ
||59||किमेतस्य बटोः कार्यं भवतीनामिहाधुना ॥
बटुस्वरूपमास्थाय आगतो देवनिंदकः
ayaṃ visṛjyatāṃ sakhyaḥ kimanena prayojanam ||
baṭusvarūpiṇaṃ rudraṃ kupitā sā tato'bravīt
||60||अयं विसृज्यतां सख्यः किमनेन प्रयोजनम् ॥
बटुस्वरूपिणं रुद्रं कुपिता सा ततोऽब्रवीत्
baṭo gacchāśu tvarito na stheyaṃ ca tvayā'dhunā ||
kimanena pralāpena tava nāsti prayojanam
||61||बटो गच्छाशु त्वरितो न स्थेयं च त्वयाऽधुना ॥
किमनेन प्रलापेन तव नास्ति प्रयोजनम्
baṭurnirbhartsitastatra tayā caivaṃ tadā punaḥ ||
prahasya vai sthiro bhūtvā punarvākyamathābravīt
||62||बटुर्निर्भर्त्सितस्तत्र तया चैवं तदा पुनः ॥
प्रहस्य वै स्थिरो भूत्वा पुनर्वाक्यमथाब्रवीत्
śanaiḥ śanairavitathaṃ vijayāṃ prati satvaram ||
kasmātkopastayātanvi kṛtaḥ kenaiva hetunā
||63||शनैः शनैरवितथं विजयां प्रति सत्वरम् ॥
कस्मात्कोपस्तयातन्वि कृतः केनैव हेतुना
sarveṣāmapi tadvācyaṃ vacanaṃ sūktameva yat ||
yathoktena ca vākyena kasmāttanvī prakopitā
||64||सर्वेषामपि तद्वाच्यं वचनं सूक्तमेव यत् ॥
यथोक्तेन च वाक्येन कस्मात्तन्वी प्रकोपिता
yaḥ śaṃbhurucyate loke bhikṣuko bhikṣukapriyaḥ ||
yadi me hyanṛtaṃ proktaṃ tadā kopa ihocitaḥ
||65||यः शंभुरुच्यते लोके भिक्षुको भिक्षुकप्रियः ॥
यदि मे ह्यनृतं प्रोक्तं तदा कोप इहोचितः
iyaṃ tāvatsurūpā ca virūpo'sau sadāśivaḥ ||
viśālākṣī tviyaṃ bālā virūpākṣo bhavastathā
||66||इयं तावत्सुरूपा च विरूपोऽसौ सदाशिवः ॥
विशालाक्षी त्वियं बाला विरूपाक्षो भवस्तथा
evaṃbhūtena rudreṇa mohiteyaṃ kathaṃ bhavet ||
sabhāgyo hi patiḥ strīṇāṃ sadā bhāvyo ratipriyaḥ
||67||एवंभूतेन रुद्रेण मोहितेयं कथं भवेत् ॥
सभाग्यो हि पतिः स्त्रीणां सदा भाव्यो रतिप्रियः
iyaṃ kathaṃ mohitāsti nirguṇena yugātmikā ||
na śruto na ca vijñāto na dṛṣṭaḥ kena vā śivaḥ
||68||इयं कथं मोहितास्ति निर्गुणेन युगात्मिका ॥
न श्रुतो न च विज्ञातो न दृष्टः केन वा शिवः
sakāmānāṃ ca bhūtānāṃ durlabho hi sadāśivaḥ ||
tapasā parameṇaiva garviteyaṃ sumadhyamā
||69||सकामानां च भूतानां दुर्लभो हि सदाशिवः ॥
तपसा परमेणैव गर्वितेयं सुमध्यमा
niḥstaṃbho hi sadā sthāṇuḥ kathaṃ prāpsyati taṃ patim ||
mayoktaṃ kiṃ viśālākṣi kasmānme ruṣitā'dhunā
||70||निःस्तंभो हि सदा स्थाणुः कथं प्राप्स्यति तं पतिम् ॥
मयोक्तं किं विशालाक्षि कस्मान्मे रुषिताऽधुना
yāvadroṣo bhavennṝṇāṃ nārīṇāṃ ca viśeṣataḥ ||
tena roṣeṇa tatsarvaṃ bhasmībhūtaṃ bhaviṣyati
||71||यावद्रोषो भवेन्नॄणां नारीणां च विशेषतः ॥
तेन रोषेण तत्सर्वं भस्मीभूतं भविष्यति
sukṛtaṃ corjitaṃ tanvi satyamevoditaṃ sati ||
kāmaḥ krodhaśca lobhaśca daṃbho mātsaryameva ca
||72||सुकृतं चोर्जितं तन्वि सत्यमेवोदितं सति ॥
कामः क्रोधश्च लोभश्च दंभो मात्सर्यमेव च
hiṃserṣyā ca prapaṃcaśca tena sarvaṃ vinaśyati ||
tasmāttapasvibhiryuktaṃ kāmakrodhādivarjanam
||73||हिंसेर्ष्या च प्रपंचश्च तेन सर्वं विनश्यति ॥
तस्मात्तपस्विभिर्युक्तं कामक्रोधादिवर्जनम्
yadīśvaro hṛdi madhye vibhāvyo manīṣibhiḥ sarvadā jñaptimātraḥ ||
tadā sarvairmunivṛttyā vibhāvyastapasvibhirnānyathā ciṃtanīyaḥ
||74||यदीश्वरो हृदि मध्ये विभाव्यो मनीषिभिः सर्वदा ज्ञप्तिमात्रः ॥
तदा सर्वैर्मुनिवृत्त्या विभाव्यस्तपस्विभिर्नान्यथा चिंतनीयः
etacchrutvā vacanaṃ tasya śaṃbhostadābravīdvijayā taṃ ca sarvam ||
gacchātra kiṃcittava nāsti kāryaṃ na vaktavyaṃ vacanaṃ bāliśānyat
||75||एतच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शंभोस्तदाब्रवीद्विजया तं च सर्वम् ॥
गच्छात्र किंचित्तव नास्ति कार्यं न वक्तव्यं वचनं बालिशान्यत्
evaṃ vivadamānaṃ taṃ baṭurūpaṃ sadāśivam ||
visarjayāmāsa tadā vijayā vākyakovidā
||76||एवं विवदमानं तं बटुरूपं सदाशिवम् ॥
विसर्जयामास तदा विजया वाक्यकोविदा
tirodhānaṃ gataḥ sadyo maheśo girijāṃ prati ||
alakṣyamāṇaḥ sarvāsāṃ sakhīnāṃ parameśvaraḥ
||77||तिरोधानं गतः सद्यो महेशो गिरिजां प्रति ॥
अलक्ष्यमाणः सर्वासां सखीनां परमेश्वरः
prādurbabhūva sahasā nijarūpadharastadā ||
yadā dhyānasthitā devī nijadhyānaparā satī
||78||प्रादुर्बभूव सहसा निजरूपधरस्तदा ॥
यदा ध्यानस्थिता देवी निजध्यानपरा सती
tadā hṛdistho deveśo bahirdṛṣṭicarobhavat ||
netre unmīlya sā sādhvī girijāyatalocanā ||
apaśyaddevadeveśaṃ sarvalokamaheśvaram
||79||तदा हृदिस्थो देवेशो बहिर्दृष्टिचरोभवत् ॥
नेत्रे उन्मील्य सा साध्वी गिरिजायतलोचना ॥
अपश्यद्देवदेवेशं सर्वलोकमहेश्वरम्
dvibhujaṃ caikavaktraṃ kṛttivāsasamadbhutam ||
kapardaṃ caṃdrarekhāṃkaṃ nivītaṃ gajacarmaṇā
||80||द्विभुजं चैकवक्त्रं कृत्तिवाससमद्भुतम् ॥
कपर्दं चंद्ररेखांकं निवीतं गजचर्मणा
karṇasthau hi mahānāgau kaṃbalāśvatarau tadā ||
vāsukiḥ sarparājaśca kṛtāhāro mahādyutiḥ
||81||कर्णस्थौ हि महानागौ कंबलाश्वतरौ तदा ॥
वासुकिः सर्पराजश्च कृताहारो महाद्युतिः
valayāni mahārhāṇi tadā sarpamayāni ca ||
kṛtāni tena rudreṇa tathā śobhākarāṇi ca
||82||वलयानि महार्हाणि तदा सर्पमयानि च ॥
कृतानि तेन रुद्रेण तथा शोभाकराणि च
evaṃbhūtastadā śaṃbhuḥ pārvatīṃ prati cāgrataḥ ||
uvāca tvarayā yukto varaṃ varaya bhāmini
||83||एवंभूतस्तदा शंभुः पार्वतीं प्रति चाग्रतः ॥
उवाच त्वरया युक्तो वरं वरय भामिनि
vrīḍayā parayā yuktā sādhvī provāca śaṃkaram ||
tvaṃ nātho mama deveśa tvayā kiṃ vismṛtaṃ purā
||84||व्रीडया परया युक्ता साध्वी प्रोवाच शंकरम् ॥
त्वं नाथो मम देवेश त्वया किं विस्मृतं पुरा
dakṣayajñavināśaṃ ca yadarthaṃ kṛtavānprabho ||
sa tvaṃ sāhaṃ samutpannā menāyāṃ kāryasiddhaye
||85||दक्षयज्ञविनाशं च यदर्थं कृतवान्प्रभो ॥
स त्वं साहं समुत्पन्ना मेनायां कार्यसिद्धये
devānāṃ devadeveśa tārakasya vadhaṃ prati ||
bhavato hi mayā deva bhaviṣyati kumārakaḥ
||86||देवानां देवदेवेश तारकस्य वधं प्रति ॥
भवतो हि मया देव भविष्यति कुमारकः
tasmāttvayā hi kartavyaṃ mama vākyaṃ maheśvara ||
gaṃtavyaṃ himavatpārśvaṃ nātra kāryā vicāraṇā
||87||तस्मात्त्वया हि कर्तव्यं मम वाक्यं महेश्वर ॥
गंतव्यं हिमवत्पार्श्वं नात्र कार्या विचारणा
yācasva māṃ mahādeva ṛṣibhiḥ parivāritaḥ ||
kariṣyati na saṃdehastava vākyaṃ ca me pitā
||88||याचस्व मां महादेव ऋषिभिः परिवारितः ॥
करिष्यति न संदेहस्तव वाक्यं च मे पिता
dakṣakanyā purāhaṃ vai pitrā dattā yadā tava ||
yathoktavidhinā tatra vivāho na kṛtastvayā
||89||दक्षकन्या पुराहं वै पित्रा दत्ता यदा तव ॥
यथोक्तविधिना तत्र विवाहो न कृतस्त्वया
na grahāḥ pūjitāstena dakṣeṇa ca mahātmanā ||
grahāṇāṃ viṣayatvena sacchidro'yaṃ mahānabhūt
||90||न ग्रहाः पूजितास्तेन दक्षेण च महात्मना ॥
ग्रहाणां विषयत्वेन सच्छिद्रोऽयं महानभूत्
tasmādyathoktavidhinā kartumarhasi suvrata ||
vivāhaṃ svaṃ mahābhāga devānāṃ kāryasiddhaye
||91||तस्माद्यथोक्तविधिना कर्तुमर्हसि सुव्रत ॥
विवाहं स्वं महाभाग देवानां कार्यसिद्धये
tadovāca mahābāho girijāṃ prahasanniva ||
svabhāvenaiva tatsarvaṃ jaṃgamājaṃgamaṃ mahat ||
jātaṃ tvayā mohitaṃ ca triguṇaiḥ pariveṣṭitam
||92||तदोवाच महाबाहो गिरिजां प्रहसन्निव ॥
स्वभावेनैव तत्सर्वं जंगमाजंगमं महत् ॥
जातं त्वया मोहितं च त्रिगुणैः परिवेष्टितम्
ahaṃkārātsamutpannaṃ mahattattvaṃ ca pārvati ||
mahattattvāttamo jātaṃ tamasā veṣṭitaṃ nabhaḥ
||93||अहंकारात्समुत्पन्नं महत्तत्त्वं च पार्वति ॥
महत्तत्त्वात्तमो जातं तमसा वेष्टितं नभः
nabhaso vāyurutpanno vāyoragnirajāyata ||
agnerāpaḥ samutpannā adbhyo jātā mahī tadā
||94||नभसो वायुरुत्पन्नो वायोरग्निरजायत ॥
अग्नेरापः समुत्पन्ना अद्भ्यो जाता मही तदा
mahyādikāni sthāsnūni carāṇi ca varānane ||
dṛśyaṃ yatsarvamevaitannaśvaraṃ viddhi mānini
||95||मह्यादिकानि स्थास्नूनि चराणि च वरानने ॥
दृश्यं यत्सर्वमेवैतन्नश्वरं विद्धि मानिनि
eko'nekatvamāpanno nirguṇo hi guṇāvṛtaḥ ||
svajyotirbhāti yo nityaṃ parajyotsnānvito'bhavat ||
svataṃtraḥ parataṃtraśca tvayā devi mahatkṛtam
||96||एकोऽनेकत्वमापन्नो निर्गुणो हि गुणावृतः ॥
स्वज्योतिर्भाति यो नित्यं परज्योत्स्नान्वितोऽभवत् ॥
स्वतंत्रः परतंत्रश्च त्वया देवि महत्कृतम्
māyāmayaṃ kṛtamidaṃ ca jagatsamagraṃ sarvātmanā avadhṛtaṃ parayā ca buddhyā ||
sarvātmabhiḥ sukṛtibhiḥ paramārthabhāvaiḥ saṃsaktiriṃdriyagaṇaiḥ pariveṣṭitaṃ ca
||97||मायामयं कृतमिदं च जगत्समग्रं सर्वात्मना अवधृतं परया च बुद्ध्या ॥
सर्वात्मभिः सुकृतिभिः परमार्थभावैः संसक्तिरिंद्रियगणैः परिवेष्टितं च
ke grahāḥ ke uḍugaṇāḥ ke bādhyaṃte tvayā kṛtāḥ ||
vimuktaṃ cādhunā devi śarvārthaṃ varavarṇini
||98||के ग्रहाः के उडुगणाः के बाध्यंते त्वया कृताः ॥
विमुक्तं चाधुना देवि शर्वार्थं वरवर्णिनि
guṇakāryaprasaṃgena āvāṃ prādurbhavaḥ kṛtaḥ ||
tvaṃ hi vai prakṛtiḥ sūkṣmā rajaḥsattvatamomayī
||99||गुणकार्यप्रसंगेन आवां प्रादुर्भवः कृतः ॥
त्वं हि वै प्रकृतिः सूक्ष्मा रजःसत्त्वतमोमयी
vyāpāradakṣā satatamahaṃ caiva sumadhyame ||
himālayaṃ na gacchāmi na yācāmi kathaṃcana
||100||व्यापारदक्षा सततमहं चैव सुमध्यमे ॥
हिमालयं न गच्छामि न याचामि कथंचन
dehīti vacanātsadyaḥ puruṣo yāti lāghavam ||
itthaṃ jñātvā ca bho devi kimasmākaṃ vadasva vai
||101||देहीति वचनात्सद्यः पुरुषो याति लाघवम् ॥
इत्थं ज्ञात्वा च भो देवि किमस्माकं वदस्व वै
kāryaṃ tvadājñayā bhadre tatsarvaṃ vaktumarhasi ||
tenoktātra tadā sādhvī uvāca kamalekṣaṇā
||102||कार्यं त्वदाज्ञया भद्रे तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥
तेनोक्तात्र तदा साध्वी उवाच कमलेक्षणा
tvamātmā prakṛtiścāhaṃ nātra kāryā vicāraṇā ||
tathāpi śaṃbho kartavyaṃ mama codvahanaṃ mahat
||103||त्वमात्मा प्रकृतिश्चाहं नात्र कार्या विचारणा ॥
तथापि शंभो कर्तव्यं मम चोद्वहनं महत्
deho hyavidyayākṣipto videho hi bhavānparaḥ ||
tathāpyevaṃ mahādeva śarīrāvaraṇaṃ kuru
||104||देहो ह्यविद्ययाक्षिप्तो विदेहो हि भवान्परः ॥
तथाप्येवं महादेव शरीरावरणं कुरु
prapaṃcaracanāṃ śaṃbho kuru vākyānmama prabho ||
yācasva māṃ mahādeva saubhāgyaṃ caiva dehi me
||105||प्रपंचरचनां शंभो कुरु वाक्यान्मम प्रभो ॥
याचस्व मां महादेव सौभाग्यं चैव देहि मे
ityevamuktaḥ sa tayā mahātmā maheśvaro lokaviḍaṃbanāya ||
tatheti matvā prahasañjagāma svamālayaṃ devavaraiḥ supūjitaḥ
||106||इत्येवमुक्तः स तया महात्मा महेश्वरो लोकविडंबनाय ॥
तथेति मत्वा प्रहसञ्जगाम स्वमालयं देववरैः सुपूजितः
etasminnaṃtare tatra himavāngiribhiḥ saha ||
menayā bhāryayā sārddhamājagāma tvarānvitaḥ
||107||एतस्मिन्नंतरे तत्र हिमवान्गिरिभिः सह ॥
मेनया भार्यया सार्द्धमाजगाम त्वरान्वितः
pārvatīdarśanārthaṃ ca sutaiśca parivāritaḥ ||
tena dṛṣṭā mahādevī sakhībhiḥ parivāritā
||108||पार्वतीदर्शनार्थं च सुतैश्च परिवारितः ॥
तेन दृष्टा महादेवी सखीभिः परिवारिता
pārvatyā ca tadā dṛṣṭo himavāngiribhiḥ saha ||
abhyutthānaparā sādhvī praṇamya śirasā tadā ||
pitarau ca tadā bhrātṝnbaṃdhūṃścaiva ca sarvaśaḥ
||109||पार्वत्या च तदा दृष्टो हिमवान्गिरिभिः सह ॥
अभ्युत्थानपरा साध्वी प्रणम्य शिरसा तदा ॥
पितरौ च तदा भ्रातॄन्बंधूंश्चैव च सर्वशः
svamaṃkamāropya mahāyaśāstadā sutāṃ pariṣvajya ca bāṣpapūritaḥ ||
uvāca vākyaṃ madhuraṃ himālayaḥ kiṃ vai kṛtaṃ sādhvi yathā tathena
||110||स्वमंकमारोप्य महायशास्तदा सुतां परिष्वज्य च बाष्पपूरितः ॥
उवाच वाक्यं मधुरं हिमालयः किं वै कृतं साध्वि यथा तथेन
tatkathyatāṃ mahābhāge sarvaṃ śuśrūṣatāṃ hi naḥ ||
tacchrutvā madhuraṃ vākyamuvāca pitaraṃ prati
||111||तत्कथ्यतां महाभागे सर्वं शुश्रूषतां हि नः ॥
तच्छ्रुत्वा मधुरं वाक्यमुवाच पितरं प्रति
tapasā parameṇaiva prārthito madanāṃtakaḥ ||
śāṃtaṃ ca me mahātkāryaṃ sarveṣāmapi durllabham
||112||तपसा परमेणैव प्रार्थितो मदनांतकः ॥
शांतं च मे महात्कार्यं सर्वेषामपि दुर्ल्लभम्
tatra tuṣṭo mahādevo varaṇārthaṃ samāgataḥ ||
sa mayoktastadā śaṃbhurmamaṣāṇigrahaḥ katham
||113||तत्र तुष्टो महादेवो वरणार्थं समागतः ॥
स मयोक्तस्तदा शंभुर्ममषाणिग्रहः कथम्
kriyate ca tadā śaṃbho mama pitrā vinādhunā ||
yatāgatena mārgeṇa gato'sau tripurāṃtakaḥ
||114||क्रियते च तदा शंभो मम पित्रा विनाधुना ॥
यतागतेन मार्गेण गतोऽसौ त्रिपुरांतकः
tasyāstadvacanaṃ śrutvā avāpa paramāṃ mudam ||
baṃdhubhiḥ saha dharmātmā uvāca svasutāṃ punaḥ
||115||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा अवाप परमां मुदम् ॥
बंधुभिः सह धर्मात्मा उवाच स्वसुतां पुनः
svagṛhaṃ cādya gacchāmo vayaṃ sarve ca bhūdharāḥ ||
anayā rādhito devaḥ pinākī vṛṣabhadhvajaḥ
||116||स्वगृहं चाद्य गच्छामो वयं सर्वे च भूधराः ॥
अनया राधितो देवः पिनाकी वृषभध्वजः
ityūcuste surāḥ sarve himālayapurogamāḥ ||
pārvatīsahitāḥ sarve tuṣṭuvurvāgbhirādṛtāḥ
||117||इत्यूचुस्ते सुराः सर्वे हिमालयपुरोगमाः ॥
पार्वतीसहिताः सर्वे तुष्टुवुर्वाग्भिरादृताः
tāṃ stūyamānāṃ ca tadā himālayo hyāropya cāṃsaṃ varavarṇinīṃ ca ||
sarvetha śailāḥ parivārya cotsukāḥ samānayāmāsuratha svamālayam
||118||तां स्तूयमानां च तदा हिमालयो ह्यारोप्य चांसं वरवर्णिनीं च ॥
सर्वेथ शैलाः परिवार्य चोत्सुकाः समानयामासुरथ स्वमालयम्
devaduṃdubhayo neduḥ śaṃkhatūryāṇyanekaśaḥ ||
vāditrāṇi bahūnyeva vādyamānāni sarvaśaḥ
||119||देवदुंदुभयो नेदुः शंखतूर्याण्यनेकशः ॥
वादित्राणि बहून्येव वाद्यमानानि सर्वशः
puṣpavarṣeṇa mahatā tenānītā gṛhaṃ prati
||120||पुष्पवर्षेण महता तेनानीता गृहं प्रति
sā pūjyamānā bahubhistadānīṃ mahāvibhūtyullasitā tapasvinī ||
tathaiva devaiḥ saha cāraṇaiśca maharṣibhiḥ siddhagaṇaiśca sarvaśaḥ
||121||सा पूज्यमाना बहुभिस्तदानीं महाविभूत्युल्लसिता तपस्विनी ॥
तथैव देवैः सह चारणैश्च महर्षिभिः सिद्धगणैश्च सर्वशः
pūjyamānā tadā devī uvāca kamalāsanam ||
devānṛṣīnpitṝnyakṣānanyānsarvānsamāgatān
||122||पूज्यमाना तदा देवी उवाच कमलासनम् ॥
देवानृषीन्पितॄन्यक्षानन्यान्सर्वान्समागतान्
gacchadhvaṃ sarva evaite yenye hyatra samāgatāḥ ||
svaṃsvaṃ sthānaṃ yatājoṣaṃ sevyatāṃ parameśvaraḥ
||123||गच्छध्वं सर्व एवैते येन्ये ह्यत्र समागताः ॥
स्वंस्वं स्थानं यताजोषं सेव्यतां परमेश्वरः
evaṃ tadānīṃ svapiturgṛhaṃ gatā saṃśobhamānā parameṇa varcasā ||
sā pārvatī devavaraiḥ supūjitā saṃciṃtayaṃtī manasā sadāśivam
||124||एवं तदानीं स्वपितुर्गृहं गता संशोभमाना परमेण वर्चसा ॥
सा पार्वती देववरैः सुपूजिता संचिंतयंती मनसा सदाशिवम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe pārvatyai śaṃkareṇa svarūpadarśanaṃnāmadvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 ||