ekadā tu sabhāmadhya āsthito devarāṭ svayam
lomaśa uvāca
ekadā tu sabhāmadhya āsthito devarāṭ svayam ||
lokapālaiḥ parivṛto devaiśca ṛṣibhistathā
||1||एकदा तु सभामध्य आस्थितो देवराट् स्वयम् ॥
लोकपालैः परिवृतो देवैश्च ऋषिभिस्तथा
apsarogaṇasaṃvīto gaṃdharvaiśca puraskṛtaḥ ||
upagīyamānavijayaḥ siddhavidyādharairapi
||2||अप्सरोगणसंवीतो गंधर्वैश्च पुरस्कृतः ॥
उपगीयमानविजयः सिद्धविद्याधरैरपि
tadā śiṣyaiḥ parivṛto devarājaguruḥ sudhīḥ ||
āgato'sau mahābhāgo bṛhaspati rudāradhīḥ
||3||तदा शिष्यैः परिवृतो देवराजगुरुः सुधीः ॥
आगतोऽसौ महाभागो बृहस्पति रुदारधीः
taṃ dṛṣṭvā sahasā devāḥ praṇemuḥ samupasthitāḥ ||
iṃdropi dadṛśe tatra prāptaṃ vācaspatiṃ tadā
||4||तं दृष्ट्वा सहसा देवाः प्रणेमुः समुपस्थिताः ॥
इंद्रोपि ददृशे तत्र प्राप्तं वाचस्पतिं तदा
novāca kiṃciddurmedhāvaco mānupuraḥsaram ||
nāhvānaṃ nāsanaṃ tasya na visarjanameva ca
||5||नोवाच किंचिद्दुर्मेधावचो मानुपुरःसरम् ॥
नाह्वानं नासनं तस्य न विसर्जनमेव च
śakraṃ pramattaṃ jñātvātha madādrājyasya durmatim ||
tirodhānamanuprāpto bṛhaspatī ruṣānvitaḥ
||6||शक्रं प्रमत्तं ज्ञात्वाथ मदाद्राज्यस्य दुर्मतिम् ॥
तिरोधानमनुप्राप्तो बृहस्पती रुषान्वितः
gate devagurau tasminvimanaskā'bhavansurāḥ ||
yakṣā nāgāḥ sagaṃdharvā ṛṣayo'pi tathā dvijāḥ
||7||गते देवगुरौ तस्मिन्विमनस्काऽभवन्सुराः ॥
यक्षा नागाः सगंधर्वा ऋषयोऽपि तथा द्विजाः
gāṃdharvasyā vasāne tu labdhasaṃjño hariḥ surān ||
papraccha tvaritenavai kva gato hi mahātapāḥ
||8||गांधर्वस्या वसाने तु लब्धसंज्ञो हरिः सुरान् ॥
पप्रच्छ त्वरितेनवै क्व गतो हि महातपाः
tadaiva nāradenoktaḥ śakro devādhipastathā ||
tvayā kṛtā hyavajñā ca gurornastyatra saṃśayaḥ
||9||तदैव नारदेनोक्तः शक्रो देवाधिपस्तथा ॥
त्वया कृता ह्यवज्ञा च गुरोर्नस्त्यत्र संशयः
guroravajñayā rājyaṃ gataṃ te balasūdana ||
tasmātkṣamāpanīyo'sau sarvabhāvena hi tvayā
||10||गुरोरवज्ञया राज्यं गतं ते बलसूदन ॥
तस्मात्क्षमापनीयोऽसौ सर्वभावेन हि त्वया
etacchrutvā vacastasya nāradasya mahātmanaḥ ||
āsanātsahasotthāya taiḥ sarvaiḥ parivāritaḥ ||
āgacchattvarayā śakro gurorgehamataṃdritaḥ
||11||एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः ॥
आसनात्सहसोत्थाय तैः सर्वैः परिवारितः ॥
आगच्छत्त्वरया शक्रो गुरोर्गेहमतंद्रितः
pṛṣṭvā tārāṃ praṇamyādau kva gato hi mahātapāḥ ||
na jānāmītyuvācedaṃ tārā śakraṃ nirīkṣatī
||12||पृष्ट्वा तारां प्रणम्यादौ क्व गतो हि महातपाः ॥
न जानामीत्युवाचेदं तारा शक्रं निरीक्षती
tadā ciṃtānvito bhūtvā śakraḥ svagṛhamāvrajat ||
etasminnaṃtare svarge hyaniṣṭāndbhutāni ca
||13||तदा चिंतान्वितो भूत्वा शक्रः स्वगृहमाव्रजत् ॥
एतस्मिन्नंतरे स्वर्गे ह्यनिष्टान्द्भुतानि च
abhavansarvaduḥkhārthe śakrasya ca mahātmanaḥ ||
pātālasthena balinā jñātaṃ śakrasya ceṣṭitam
||14||अभवन्सर्वदुःखार्थे शक्रस्य च महात्मनः ॥
पातालस्थेन बलिना ज्ञातं शक्रस्य चेष्टितम्
yayau daityaiḥ parivṛtaḥ pātālādamarāvatīm ||
tadā yuddhamatīvāsīddevānāṃ dānavaiḥ saha
||15||ययौ दैत्यैः परिवृतः पातालादमरावतीम् ॥
तदा युद्धमतीवासीद्देवानां दानवैः सह
devāḥ parājitā daityai rājyaṃ śakrasya tatkṣaṇāt ||
saṃprāptaṃ sakalaṃ tasya mūḍhasya ca durātmanaḥ
||16||देवाः पराजिता दैत्यै राज्यं शक्रस्य तत्क्षणात् ॥
संप्राप्तं सकलं तस्य मूढस्य च दुरात्मनः
nītaṃ sarvaprayatnena pātālaṃ tvaritaṃ gatāḥ ||
śukraprasādātte sarve tathā vijayino'bhavan
||17||नीतं सर्वप्रयत्नेन पातालं त्वरितं गताः ॥
शुक्रप्रसादात्ते सर्वे तथा विजयिनोऽभवन्
śakro'pi niḥśriko jāto devaistyaktastato bhṛśam ||
devī tirodhānagatā babhūva kamalekṣaṇā
||18||शक्रोऽपि निःश्रिको जातो देवैस्त्यक्तस्ततो भृशम् ॥
देवी तिरोधानगता बभूव कमलेक्षणा
airāvato mahānāgastathaivoccaiḥśravā hayaḥ ||
evamādīni ratnāni anekāni bahūnyapi ||
nītāni sahasā daityairlobhādasādhuvṛttibhiḥ
||19||ऐरावतो महानागस्तथैवोच्चैःश्रवा हयः ॥
एवमादीनि रत्नानि अनेकानि बहून्यपि ॥
नीतानि सहसा दैत्यैर्लोभादसाधुवृत्तिभिः
puṇyabhāṃji ca tānyeva patitāni ca sāgare ||
tadā sa vismayāviṣṭo balirāha guruṃ prati
||20||पुण्यभांजि च तान्येव पतितानि च सागरे ॥
तदा स विस्मयाविष्टो बलिराह गुरुं प्रति
devānnirjitya cāsmābhirānītāni bahūni ca ||
ratnāni tu samudre'tha patitāni tadadbhutam
||21||देवान्निर्जित्य चास्माभिरानीतानि बहूनि च ॥
रत्नानि तु समुद्रेऽथ पतितानि तदद्भुतम्
balestadvacanaṃ śrutvā uśanā pratyuvāca tam ||
aśvamedhaśatenaiva surarājyaṃ bhaviṣyati ||
dīkṣitasya na saṃdehastasmādbhokta sa eva ca
||22||बलेस्तद्वचनं श्रुत्वा उशना प्रत्युवाच तम् ॥
अश्वमेधशतेनैव सुरराज्यं भविष्यति ॥
दीक्षितस्य न संदेहस्तस्माद्भोक्त स एव च
aśvamedhaṃ vinā kiṃcitsvargaṃ bhoktaṃ na pāryate
||23||अश्वमेधं विना किंचित्स्वर्गं भोक्तं न पार्यते
gurorvacanamājñāya tūṣṇīṃbhūto balistataḥ ||
babhūva devaiḥ sārddhaṃ ca yathocitamakārayat
||24||गुरोर्वचनमाज्ञाय तूष्णींभूतो बलिस्ततः ॥
बभूव देवैः सार्द्धं च यथोचितमकारयत्
indropi śocyatāṃ prāpto jagāma parameṣṭhinam. ||
vijñāpayāmāsa tathā sarvaṃ rājyabhayādikam
||25||इन्द्रोपि शोच्यतां प्राप्तो जगाम परमेष्ठिनम्. ॥
विज्ञापयामास तथा सर्वं राज्यभयादिकम्
śakrasya vacanaṃ śrutvā parameṣṭhī uvāca ha
||26||शक्रस्य वचनं श्रुत्वा परमेष्ठी उवाच ह
saṃmilitvā surānsarvāṃstvayā sākaṃ tvarānvitāḥ ||
ārādhanārthaṃ gacchāmo viṣṇuṃ sarveśvareśvaram
||27||संमिलित्वा सुरान्सर्वांस्त्वया साकं त्वरान्विताः ॥
आराधनार्थं गच्छामो विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम्
tatheti gatvā te sarve śakrādyā lokapālakāḥ ||
brahmāṇaṃ ca puraskṛtya taṭaṃ kṣīrārṇavasya ca ||
prāpyopaviśya te sarve hariṃ stotuṃ pracakramuḥ
||28||तथेति गत्वा ते सर्वे शक्राद्या लोकपालकाः ॥
ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तटं क्षीरार्णवस्य च ॥
प्राप्योपविश्य ते सर्वे हरिं स्तोतुं प्रचक्रमुः
brahmovāca
devadeva jagānnātha surāsuranamaskṛta ||
puṇyaślokāvyayānaṃta paramātmannamo'stu te
||29||देवदेव जगान्नाथ सुरासुरनमस्कृत ॥
पुण्यश्लोकाव्ययानंत परमात्मन्नमोऽस्तु ते
yajño'si yajñarūpo'si yajñāṃgo'si ramāpate ||
tato'dya kṛpayā viṣṇo devānāṃ varado bhava
||30||यज्ञोऽसि यज्ञरूपोऽसि यज्ञांगोऽसि रमापते ॥
ततोऽद्य कृपया विष्णो देवानां वरदो भव
guroravajñayā cādya bhraṣṭarājyaḥ śatakratuḥ ||
jātaḥ surarṣibhiḥ sākaṃ tasmādenaṃ samuddhara
||31||गुरोरवज्ञया चाद्य भ्रष्टराज्यः शतक्रतुः ॥
जातः सुरर्षिभिः साकं तस्मादेनं समुद्धर
śrībhagavānuvāca
dukokalajñayā sarvaṃ nasyatīti kimadbhutam ||
ye pāpino hyadharmiṣṭhāḥ kevalaṃ viṣayātmakāḥ ||
pitarau niṃditau yaiśca nirdaivātvena saṃśayaḥ
||32||दुकोकलज्ञया सर्वं नस्यतीति किमद्भुतम् ॥
ये पापिनो ह्यधर्मिष्ठाः केवलं विषयात्मकाः ॥
पितरौ निंदितौ यैश्च निर्दैवात्वेन संशयः
anena yatkṛtaṃ brahmansadyastatphalamāgatam ||
karmaṇā cāsya śakrasya sarveṣāṃ saṃkaṭāgamaḥ
||33||अनेन यत्कृतं ब्रह्मन्सद्यस्तत्फलमागतम् ॥
कर्मणा चास्य शक्रस्य सर्वेषां संकटागमः
viparīto yadā kālaḥ puruṣasya bhavettadā ||
bhūtamaitrīṃ prakurvaṃti sarvakāryārthasiddhaye
||34||विपरीतो यदा कालः पुरुषस्य भवेत्तदा ॥
भूतमैत्रीं प्रकुर्वंति सर्वकार्यार्थसिद्धये
tena vai kāraṇeneṃdra madīyaṃ vacanaṃ kuru ||
kāryahetostvayā kāryo daityaiḥ saha samāgamaḥ
||35||तेन वै कारणेनेंद्र मदीयं वचनं कुरु ॥
कार्यहेतोस्त्वया कार्यो दैत्यैः सह समागमः
evaṃ bhagavatādiṣṭaḥ śakraḥ paramabuddhimān ||
amarāvatīṃ yayau hitvā sutalaṃ daivataiḥ saha
||36||एवं भगवतादिष्टः शक्रः परमबुद्धिमान् ॥
अमरावतीं ययौ हित्वा सुतलं दैवतैः सह
indraṃ samāgataṃ śrutvā iṃdraseno ruṣānvitaḥ ||
babhūva saha sainyena haṃtukāmaḥ puraṃdaram
||37||इन्द्रं समागतं श्रुत्वा इंद्रसेनो रुषान्वितः ॥
बभूव सह सैन्येन हंतुकामः पुरंदरम्
nāradena tadā daityā baliśca balināṃ varaḥ ||
nivāritastadvadhācca vākyairuccāvacaistathā
||38||नारदेन तदा दैत्या बलिश्च बलिनां वरः ॥
निवारितस्तद्वधाच्च वाक्यैरुच्चावचैस्तथा
ṛṣestasyaiva vacanāttyaktamanyurbalistadā ||
babhūva saha sainyena āgato hi śatakratuḥ
||39||ऋषेस्तस्यैव वचनात्त्यक्तमन्युर्बलिस्तदा ॥
बभूव सह सैन्येन आगतो हि शतक्रतुः
indrasenena dṛṣṭo'sau lokapālaiḥ samāvṛtaḥ ||
uvāca tvarayā yuktaḥ prahasanniva daityarāṭ
||40||इन्द्रसेनेन दृष्टोऽसौ लोकपालैः समावृतः ॥
उवाच त्वरया युक्तः प्रहसन्निव दैत्यराट्
kasmādihāgataḥ śakra sutalaṃ prati kathyatām ||
tasyaitadvacanaṃ śrutvā smayamāna uvācatam.
||41||कस्मादिहागतः शक्र सुतलं प्रति कथ्यताम् ॥
तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स्मयमान उवाचतम्.
vayaṃ kaśyapadāyādā yūyaṃ sarve tathaiva ca ||
yathā vayaṃ tathā yūyaṃ vigraho hi nirarthakaḥ
||42||वयं कश्यपदायादा यूयं सर्वे तथैव च ॥
यथा वयं तथा यूयं विग्रहो हि निरर्थकः
mama rājyaṃ kṣaṇenaiva nītaṃ daivavaśāttavayā ||
tathā hyetāni tānyena ratnāni subahūnyapi ||
gatāni tatkṣaṇādeva yatnānītāni vai tvayā
||43||मम राज्यं क्षणेनैव नीतं दैववशात्तवया ॥
तथा ह्येतानि तान्येन रत्नानि सुबहून्यपि ॥
गतानि तत्क्षणादेव यत्नानीतानि वै त्वया
tasmādvimarśaḥ kartavyaḥ puruṣeṇa vipaścitā ||
vimarśajjāyate jñānaṃ jñānānmokṣo bhaviṣyati
||44||तस्माद्विमर्शः कर्तव्यः पुरुषेण विपश्चिता ॥
विमर्शज्जायते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षो भविष्यति
kiṃ tu me bata uktena jāne na ca tavāgrataḥ ||
śaraṇārthī hyahaṃ prāptaḥ suraiḥ saha tavāṃtikam
||45||किं तु मे बत उक्तेन जाने न च तवाग्रतः ॥
शरणार्थी ह्यहं प्राप्तः सुरैः सह तवांतिकम्
etacchrutvā tu śakrasya vākyaṃ vākyavidāṃ varaḥ ||
prahasyovāca matimāñchakraṃ prati vidāṃ varaḥ
||46||एतच्छ्रुत्वा तु शक्रस्य वाक्यं वाक्यविदां वरः ॥
प्रहस्योवाच मतिमाञ्छक्रं प्रति विदां वरः
tvamāgatosi deveṃdra kimarthaṃ tanna vedmayaham
||47||त्वमागतोसि देवेंद्र किमर्थं तन्न वेद्मयहम्
śakrastadvacanaṃ śrutvā hyaśrupūrṇākulekṣaṇaḥ ||
kiṃcinnovāca tatrainaṃ nārado vākyamabravīt
||48||शक्रस्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यश्रुपूर्णाकुलेक्षणः ॥
किंचिन्नोवाच तत्रैनं नारदो वाक्यमब्रवीत्
bale tvaṃ kiṃ na jānāsi kāryākāryavicāraṇām ||
dharmo hi mahatāmeṣa śaraṇāgatapālanam
||49||बले त्वं किं न जानासि कार्याकार्यविचारणाम् ॥
धर्मो हि महतामेष शरणागतपालनम्
śaraṇāgataṃ ca vipraṃ ca rogiṇaṃ vṛddhameva ca ||
yaetānna ca rakṣaṃti te vai brahmahaṇo narāḥ
||50||शरणागतं च विप्रं च रोगिणं वृद्धमेव च ॥
यएतान्न च रक्षंति ते वै ब्रह्महणो नराः
śaraṇāgataśabdena āgatastava sannidhau ||
saṃrakṣaṇāya yogyaśca tvayā nāstyatra saṃśayaḥ ||
evamukto nāradena tadā daityapatiḥ svayam
||51||शरणागतशब्देन आगतस्तव सन्निधौ ॥
संरक्षणाय योग्यश्च त्वया नास्त्यत्र संशयः ॥
एवमुक्तो नारदेन तदा दैत्यपतिः स्वयम्
vimṛśya parayā buddhyā kāryākāryavicāraṇām ||
śakraṃ prapūjayāmāsa bahumānapuraḥsaram ||
lokapālaiḥ sametaṃ ca tathā suragaṇaiḥ saha
||52||विमृश्य परया बुद्ध्या कार्याकार्यविचारणाम् ॥
शक्रं प्रपूजयामास बहुमानपुरःसरम् ॥
लोकपालैः समेतं च तथा सुरगणैः सह
pratyayārthaṃ ca sattvāni hyanekāni vratāni vai ||
balipratyayabhūtāni sa cakāraḥ puraṃdaraḥ
||53||प्रत्ययार्थं च सत्त्वानि ह्यनेकानि व्रतानि वै ॥
बलिप्रत्ययभूतानि स चकारः पुरंदरः
evaṃ sa samayaṃ kṛtvā śakraḥ svārthaparāyaṇaḥ ||
balinā saha cāvāsīdarthaśāstraparo mahān
||54||एवं स समयं कृत्वा शक्रः स्वार्थपरायणः ॥
बलिना सह चावासीदर्थशास्त्रपरो महान्
evaṃ nivasatastasya sutale'pi śatakratoḥ ||
vatsarā bahavo hyāsaṃstadā buddhimakalpayat ||
saṃsmṛtya vacanaṃ viṣṇorvimṛśya ca punaḥpunaḥ
||55||एवं निवसतस्तस्य सुतलेऽपि शतक्रतोः ॥
वत्सरा बहवो ह्यासंस्तदा बुद्धिमकल्पयत् ॥
संस्मृत्य वचनं विष्णोर्विमृश्य च पुनःपुनः
ekadā tu sabhāmadhya āsīno devarāṭsvayam ||
uvāca prahasanvākyaṃ balimuddiśya nītimān
||56||एकदा तु सभामध्य आसीनो देवराट्स्वयम् ॥
उवाच प्रहसन्वाक्यं बलिमुद्दिश्य नीतिमान्
prāptavyāni tvayā vīra asmākaṃ ca tvayā bale ||
gajādīni bahūnyeva ratnāni vividhāni ca
||57||प्राप्तव्यानि त्वया वीर अस्माकं च त्वया बले ॥
गजादीनि बहून्येव रत्नानि विविधानि च
gatāni tatkṣaṇādeva sāgare patitāni vai ||
prayatno hi prakartavyo hyasmābhistvayānvitaiḥ
||58||गतानि तत्क्षणादेव सागरे पतितानि वै ॥
प्रयत्नो हि प्रकर्तव्यो ह्यस्माभिस्त्वयान्वितैः
teṣāṃ coddharaṇe daitya ratnānāmiha sāgarāt ||
tarhi nirmathanaṃ kāryaṃ bhavatā kāryasiddhaye
||59||तेषां चोद्धरणे दैत्य रत्नानामिह सागरात् ॥
तर्हि निर्मथनं कार्यं भवता कार्यसिद्धये
baliḥ pravartitastena śakreṇa surasūdanaḥ ||
uvāca śakraṃ tvaritaḥ kenedaṃ mathanaṃ bhavet
||60||बलिः प्रवर्तितस्तेन शक्रेण सुरसूदनः ॥
उवाच शक्रं त्वरितः केनेदं मथनं भवेत्
tadā nabhogatā vāṇī meghagaṃbhīraniḥsvanā ||
uvāca devā daityāśca maṃthadhvaṃ kṣīrasāgaram
||61||तदा नभोगता वाणी मेघगंभीरनिःस्वना ॥
उवाच देवा दैत्याश्च मंथध्वं क्षीरसागरम्
bhavatāṃ balavṛddhiśca bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||62||भवतां बलवृद्धिश्च भविष्यति न संशयः
maṃdaraṃ caiva maṃthānaṃ rajjuṃ kuruta vāsukim ||
paścāddevāśca daityāśca melayitvā vimathyatām
||63||मंदरं चैव मंथानं रज्जुं कुरुत वासुकिम् ॥
पश्चाद्देवाश्च दैत्याश्च मेलयित्वा विमथ्यताम्
nabhogatāṃ ca tāṃ vāṇīṃ niśamyātha tadāḥsurāḥ ||
daityaiḥ sārddhaṃ tataḥ sarva udyamaṃ cakrurudyatāḥ
||64||नभोगतां च तां वाणीं निशम्याथ तदाःसुराः ॥
दैत्यैः सार्द्धं ततः सर्व उद्यमं चक्रुरुद्यताः
pātālānnirgatāḥ sarve tadā te'tha surāsurāḥ ||
ājagmuratulaṃ sarve maṃdaraṃ parvatottamam
||65||पातालान्निर्गताः सर्वे तदा तेऽथ सुरासुराः ॥
आजग्मुरतुलं सर्वे मंदरं पर्वतोत्तमम्
daityāśca koṭisaṃkhyākāstathā devā na saṃśayaḥ ||
udyuktāḥ sahasā prā'yurmaṃdaraṃ kanakaprabham
||66||दैत्याश्च कोटिसंख्याकास्तथा देवा न संशयः ॥
उद्युक्ताः सहसा प्राऽयुर्मंदरं कनकप्रभम्
saratnaṃ vartulākāraṃ sthūlaṃ caiva mahāprabham ||
anekaratnasaṃvītaṃ nānādrumaniṣevitam
||67||सरत्नं वर्तुलाकारं स्थूलं चैव महाप्रभम् ॥
अनेकरत्नसंवीतं नानाद्रुमनिषेवितम्
caṃdanaiḥ pārijātaiśca nāgapunnāgacaṃpakaiḥ ||
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ siṃhaśārdūlasevitam
||68||चंदनैः पारिजातैश्च नागपुन्नागचंपकैः ॥
नानामृगगणाकीर्णं सिंहशार्दूलसेवितम्
mahāśailaṃ dṛṣṭvā te surasattamāḥ ||
ūcuḥ prāṃjalayaḥ sarve tadā te surasattamāḥ
||69||महाशैलं दृष्ट्वा ते सुरसत्तमाः ॥
ऊचुः प्रांजलयः सर्वे तदा ते सुरसत्तमाः
devā ūcuḥ
adre surā vayaṃ sarve vijñaptumiha cāgatāḥ ||
tacchṛṇuṣva mahāśaila pareṣāmupakārakaḥ
||70||अद्रे सुरा वयं सर्वे विज्ञप्तुमिह चागताः ॥
तच्छृणुष्व महाशैल परेषामुपकारकः
evamuktastadā śailo davairdaityaiḥ sa maṃdaraḥ ||
uvāca niḥsṛto bhūtvā paraṃ vigrahavānvacaḥ
||71||एवमुक्तस्तदा शैलो दवैर्दैत्यैः स मंदरः ॥
उवाच निःसृतो भूत्वा परं विग्रहवान्वचः
tena rūpeṇa rūpī sa parvato maṃdarācalaḥ ||
kimarthamāgatāḥ sarve matsamīpaṃ taducyatām
||72||तेन रूपेण रूपी स पर्वतो मंदराचलः ॥
किमर्थमागताः सर्वे मत्समीपं तदुच्यताम्
tadā baliruvācedaṃ prastāvasadṛśaṃ vacaḥ ||
iṃdropi tvarayā yukto babhāṣe sūnṛtaṃ vacaḥ
||73||तदा बलिरुवाचेदं प्रस्तावसदृशं वचः ॥
इंद्रोपि त्वरया युक्तो बभाषे सूनृतं वचः
asmābhiḥ saha kāryārthe bhava tvaṃ maṃdarācala ||
amṛtotpādanārthe tvaṃ maṃthānaṃ bhava suvrata
||74||अस्माभिः सह कार्यार्थे भव त्वं मंदराचल ॥
अमृतोत्पादनार्थे त्वं मंथानं भव सुव्रत
tatheti matvā tadvākyaṃ devānāṃ kāryasiddhaye ||
ūce devāsurāṃścedamindraṃ prati viśeṣataḥ
||75||तथेति मत्वा तद्वाक्यं देवानां कार्यसिद्धये ॥
ऊचे देवासुरांश्चेदमिन्द्रं प्रति विशेषतः
cheditau ca tvayā pakṣau vajreṇa śataparvaṇā ||
gaṃtuṃ kathaṃ samartho'haṃ bhavatāṃ kāryasiddhaye
||76||छेदितौ च त्वया पक्षौ वज्रेण शतपर्वणा ॥
गंतुं कथं समर्थोऽहं भवतां कार्यसिद्धये
tadā devāsurāḥ sarve stūyamānā mahācalam ||
utpāṭayeyuratulaṃ maṃdaraṃ ca tatodbhutam
||77||तदा देवासुराः सर्वे स्तूयमाना महाचलम् ॥
उत्पाटयेयुरतुलं मंदरं च ततोद्भुतम्
kṣīrārṇavaṃ netukāmā hyaśaktāste tato'bhavan ||
parvataḥ patitaḥ sadyo devadaityopari dhruvam
||78||क्षीरार्णवं नेतुकामा ह्यशक्तास्ते ततोऽभवन् ॥
पर्वतः पतितः सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्
kecidbhagnā mṛtāḥ kecitkecinmūrchāparā bhavan ||
parīvādaratāḥ kecitkecitkleśatvamāgatāḥ
||79||केचिद्भग्ना मृताः केचित्केचिन्मूर्छापरा भवन् ॥
परीवादरताः केचित्केचित्क्लेशत्वमागताः
evaṃ bhagnodyamā jātā asurāḥsuradānavāḥ ||
cetanāṃ paramāṃ prāptāstuṣṭuvurjagadīśvaram
||80||ेवं भग्नोद्यमा जाता असुराःसुरदानवाः ॥
चेतनां परमां प्राप्तास्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्
rakṣarakṣa mahāviṣṇo śaraṇāgatavatsala ||
tvayā tatamidaṃ sarvaṃ jaṃgamājaṃgamaṃ ca yat
||81||रक्षरक्ष महाविष्णो शरणागतवत्सल ॥
त्वया ततमिदं सर्वं जंगमाजंगमं च यत्
devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ prādurbhūto haristadā ||
tāndṛṣṭvā sahasā viṣṇurgaruḍopari saṃsthitaḥ
||82||देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं प्रादुर्भूतो हरिस्तदा ॥
तान्दृष्ट्वा सहसा विष्णुर्गरुडोपरि संस्थितः
līlayā parvataśreṣṭhamuttabhyāropayatkṣaṇāt ||
garutmati tadā devaḥ sarveṣāmabhayaṃ dadau
||83||लीलया पर्वतश्रेष्ठमुत्तभ्यारोपयत्क्षणात् ॥
गरुत्मति तदा देवः सर्वेषामभयं ददौ
tata utthāya tāndevānkṣīrosyottaraṃ taṭam ||
nītvā taṃ parvataṃ vṛddhaṃ nikṣipyāpsu tato yayau
||84||तत उत्थाय तान्देवान्क्षीरोस्योत्तरं तटम् ॥
नीत्वा तं पर्वतं वृद्धं निक्षिप्याप्सु ततो ययौ
tadā sarve suragaṇāḥ svāgatya asuraiḥ saha ||
vāsukiṃ ca samādāya cakrire samayaṃca tam
||85||तदा सर्वे सुरगणाः स्वागत्य असुरैः सह ॥
वासुकिं च समादाय चक्रिरे समयंच तम्
maṃthānaṃ maṃdaraṃ caiva vāsukiṃ rajjumeva ca ||
kṛtvā surā'surāḥ sarve mamaṃthuḥ śrīrasāgaram
||86||मंथानं मंदरं चैव वासुकिं रज्जुमेव च ॥
कृत्वा सुराऽसुराः सर्वे ममंथुः श्रीरसागरम्
kṣīrābdhermathyamānasya parvato hi rasātalam ||
gataḥ sa tatkṣaṇādeva kūrmo bhūtvā ramāpatiḥ ||
uddhṛtastatkṣaṇādeva tadadbhutamivābhavat
||87||क्षीराब्धेर्मथ्यमानस्य पर्वतो हि रसातलम् ॥
गतः स तत्क्षणादेव कूर्मो भूत्वा रमापतिः ॥
उद्धृतस्तत्क्षणादेव तदद्भुतमिवाभवत्
bhrāmyamāṇastataḥ śailo noditaḥ suradānavaiḥ ||
bhramamāṇo nirādhāro bodhaśceva guruṃ vinā
||88||भ्राम्यमाणस्ततः शैलो नोदितः सुरदानवैः ॥
भ्रममाणो निराधारो बोधश्चेव गुरुं विना
paramātmā tadā viṣṇurādhāro maṃdarasya ca ||
dorbhiścaturbhiḥ saṃgṛhya mamaṃthābdhiṃ sukhāvaham
||89||परमात्मा तदा विष्णुराधारो मंदरस्य च ॥
दोर्भिश्चतुर्भिः संगृह्य ममंथाब्धिं सुखावहम्
tadā surāsurāḥ sarve mamaṃthuḥ kṣīrasāgaram ||
ekībhūtvā balenaivamatimātraṃ balotkaṭāḥ
||90||तदा सुरासुराः सर्वे ममंथुः क्षीरसागरम् ॥
एकीभूत्वा बलेनैवमतिमात्रं बलोत्कटाः
pṛṣṭhakaṃṭhorujānvaṃtaḥ kamaṭhasya mahātmanaḥ ||
tathāsau parvataśreṣṭho vajrasāramayo dṛḍhaḥ ||
ubhayorgharṣaṇādeva vaḍavāgniḥ samutthitaḥ
||91||पृष्ठकंठोरुजान्वंतः कमठस्य महात्मनः ॥
तथासौ पर्वतश्रेष्ठो वज्रसारमयो दृढः ॥
उभयोर्घर्षणादेव वडवाग्निः समुत्थितः
halāhalaṃ ca saṃjātaṃ tadṝṣṭvā nāradena hi ||
tato devānuvācedaṃ devarṣiramitadyutiḥ
||92||हलाहलं च संजातं तदॄष्ट्वा नारदेन हि ॥
ततो देवानुवाचेदं देवर्षिरमितद्युतिः
na kāryaṃ mathanaṃ cābdherbhavadbhiradhunā'khilaiḥ ||
prārthayadhvaṃ śivaṃ devāḥ sarve dakṣasya yājanam ||
tadvismṛtiṃ ca voyātaṃ vīrabhadreṇa yatkṛtam
||93||न कार्यं मथनं चाब्धेर्भवद्भिरधुनाऽखिलैः ॥
प्रार्थयध्वं शिवं देवाः सर्वे दक्षस्य याजनम् ॥
तद्विस्मृतिं च वोयातं वीरभद्रेण यत्कृतम्
tasmācchivaḥ smaryatāṃ cāśu devāḥ paraḥ parāṇāmapi vā paraśca ||
parātparaḥ paramānaṃdarūpo yogidhyeyo niṣprapaṃco hyarūpaḥ
||94||तस्माच्छिवः स्मर्यतां चाशु देवाः परः पराणामपि वा परश्च ॥
परात्परः परमानंदरूपो योगिध्येयो निष्प्रपंचो ह्यरूपः
te mathyamānāstvaritā devāḥ svātmārthasādhakāḥ ||
abhilāṣaparāḥ sarve na śrṛṇvaṃti yato jaḍāḥ
||95||ते मथ्यमानास्त्वरिता देवाः स्वात्मार्थसाधकाः ॥
अभिलाषपराः सर्वे न श्रृण्वंति यतो जडाः
upadeśaiśca bahubhirnopadeśyāḥ kadācana ||
te rāgadveṣasaṃghātāḥ sarve śivaparāṅmukhāḥ
||96||उपदेशैश्च बहुभिर्नोपदेश्याः कदाचन ॥
ते रागद्वेषसंघाताः सर्वे शिवपराङ्मुखाः
kevalodyamasaṃvītā mamaṃthuḥ kṣīrasāgaram ||
atinirmathanājjātaṃ kṣīrābdheścahalāhalam
||97||केवलोद्यमसंवीता ममंथुः क्षीरसागरम् ॥
अतिनिर्मथनाज्जातं क्षीराब्धेश्चहलाहलम्
trailokyadahane prauḍhaṃ prāptaṃ haṃtuṃ divaukasaḥ ||
ata ūrdhvaṃ diśaḥ sarvā vyāptaṃ kṛtsnaṃ nabhastalam ||
grasituṃ sarvabhūtānāṃ kālakūṭaṃ samabhyayāt
||98||त्रैलोक्यदहने प्रौढं प्राप्तं हंतुं दिवौकसः ॥
अत ऊर्ध्वं दिशः सर्वा व्याप्तं कृत्स्नं नभस्तलम् ॥
ग्रसितुं सर्वभूतानां कालकूटं समभ्ययात्
dṛṣṭvā bṛhaṃtaṃ svakarasthamojasā taṃ sarparājaṃ saha parvatena ||
tatraiva hitvāpayayustadānīṃ palāyamānā hyasuraiḥ sametāḥ
||99||दृष्ट्वा बृहंतं स्वकरस्थमोजसा तं सर्पराजं सह पर्वतेन ॥
तत्रैव हित्वापययुस्तदानीं पलायमाना ह्यसुरैः समेताः
tathaiva sarva ṛṣayo bhṛgvādyāḥ śataśāmyati ||
dakṣasya yajanaṃ tena yathā jātaṃ tathābhavat
||100||तथैव सर्व ऋषयो भृग्वाद्याः शतशाम्यति ॥
दक्षस्य यजनं तेन यथा जातं तथाभवत्
satyalokaṃ gatāḥ sarve bhuguṇā noditā bhṛśam ||
vedavākyaiśca vividhaiḥ kālakūṭaṃ śataśastataḥ ||
devā nāstyatra saṃdehaḥ satyaṃ satyaṃ vadāmi vaḥ
||101||सत्यलोकं गताः सर्वे भुगुणा नोदिता भृशम् ॥
वेदवाक्यैश्च विविधैः कालकूटं शतशस्ततः ॥
देवा नास्त्यत्र संदेहः सत्यं सत्यं वदामि वः
bhṛguṇoktaṃ vacaḥ śrutvā kālakūṭaviṣārdditāḥ ||
satyalokaṃ samāsādya brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ
||102||भृगुणोक्तं वचः श्रुत्वा कालकूटविषार्द्दिताः ॥
सत्यलोकं समासाद्य ब्रह्माणं शरणं ययुः
tadā jājvalyamānaṃ vai kālakūṭaṃ prabhojjavalam ||
dṛṣṭvā brahmātha tāndṛṣṭvā hyakarmajñānasurāsurān ||
teṣāṃ śapitumārebhe nāradena nivāritaḥ
||103||तदा जाज्वल्यमानं वै कालकूटं प्रभोज्जवलम् ॥
दृष्ट्वा ब्रह्माथ तान्दृष्ट्वा ह्यकर्मज्ञानसुरासुरान् ॥
तेषां शपितुमारेभे नारदेन निवारितः
brahmovāca
akāryaṃ kiṃ kṛtaṃ devāḥ kasmātkṣobhoyamudyataḥ ||
īśvarasya ca jāto'dya nānyathā mama bhāṣitam
||104||अकार्यं किं कृतं देवाः कस्मात्क्षोभोयमुद्यतः ॥
ईश्वरस्य च जातोऽद्य नान्यथा मम भाषितम्
tato devaiḥ parivṛto vedopaniṣadaistathā ||
nānāgamaiḥ parivṛtaḥ kālakūṭabhayādyayau
||105||ततो देवैः परिवृतो वेदोपनिषदैस्तथा ॥
नानागमैः परिवृतः कालकूटभयाद्ययौ
tataściṃtānvitā devā idamūcuḥ parasparam ||
avidyākāmasaṃvītāḥ kuryāmaḥ śaṃkaraṃ ca kam
||106||ततश्चिंतान्विता देवा इदमूचुः परस्परम् ॥
अविद्याकामसंवीताः कुर्यामः शंकरं च कम्
brahmāṇaṃ ca puraskṛtya tadā devāstvarānvitāḥ ||
vaikuṇṭhamāvrajansarve kālakūṭa bhayārdditāḥ
||107||ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तदा देवास्त्वरान्विताः ॥
वैकुण्ठमाव्रजन्सर्वे कालकूट भयार्द्दिताः
brahmādayaścarṣigaṇāśca tadā pareśaṃ viṣṇuṃ purāṇapuruṣaṃ prabhaviṣṇumīśam ||
vaikuṇṭhamāśritamadhokṣajamādhavaṃ te sarve surāsuragaṇāḥ śaraṇaṃ prayātāḥ
||108||ब्रह्मादयश्चर्षिगणाश्च तदा परेशं विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमीशम् ॥
वैकुण्ठमाश्रितमधोक्षजमाधवं ते सर्वे सुरासुरगणाः शरणं प्रयाताः
tāvatpravṛddhaṃ sumahatkālakūṭaṃ samabhyayāt ||
dagdhvādo brahmaṇo lokaṃ vaikuṇṭhaṃ ca dadāha vai
||109||तावत्प्रवृद्धं सुमहत्कालकूटं समभ्ययात् ॥
दग्ध्वादो ब्रह्मणो लोकं वैकुण्ठं च ददाह वै
kālakūṭāgninā dagdho viṣṇuḥ sarvaguhāśayaḥ ||
pārṣadaiḥ sahitaḥ sadyastamālasadṛśacchaviḥ
||110||कालकूटाग्निना दग्धो विष्णुः सर्वगुहाशयः ॥
पार्षदैः सहितः सद्यस्तमालसदृशच्छविः
vaikuṇṭhaṃ ca sunīlaṃ ca sarvalokaiḥ samāvṛtam ||
jalakalmaṣasaṃvītāḥ sarve lokāstadābhavan
||111||वैकुण्ठं च सुनीलं च सर्वलोकैः समावृतम् ॥
जलकल्मषसंवीताः सर्वे लोकास्तदाभवन्
aṣṭāvaraṇasaṃvītaṃ brahmāṃḍaṃ brahmaṇā saha ||
bhasmībhūtaṃ cakārāśu jalakalmaṣamadbhutam
||112||अष्टावरणसंवीतं ब्रह्मांडं ब्रह्मणा सह ॥
भस्मीभूतं चकाराशु जलकल्मषमद्भुतम्
nobhūmirna jalaṃ cāgnirna vāyurna nabhastadā ||
nāhaṃkāro na ca mahānmūlāvidyā tathaiva ca ||
śivasya kopātsaṃjātaṃ tadā bhasmākulaṃ jagat
||113||नोभूमिर्न जलं चाग्निर्न वायुर्न नभस्तदा ॥
नाहंकारो न च महान्मूलाविद्या तथैव च ॥
शिवस्य कोपात्संजातं तदा भस्माकुलं जगत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇaṃ ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamamāheśvarakhaṇḍāntargate kedārakhaṇḍe navamo'dhyāyaḥ || 9 ||