hatvā taṃ tārakaṃ saṃkhye kumāreṇa mahātmanā
śonaka uvāca
hatvā taṃ tārakaṃ saṃkhye kumāreṇa mahātmanā ||
kiṃ kṛtaṃ sumahadvipra tatsarvaṃ vaktumarhasi
||1||हत्वा तं तारकं संख्ये कुमारेण महात्मना ॥
किं कृतं सुमहद्विप्र तत्सर्वं वक्तुमर्हसि
kumāro hyaparaḥ śaṃbhuryena sarvamidaṃ tatam ||
tapasā toṣitaḥ śaṃbhurdadāti paramaṃ padam
||2||कुमारो ह्यपरः शंभुर्येन सर्वमिदं ततम् ॥
तपसा तोषितः शंभुर्ददाति परमं पदम्
kumāro darśanātsadyaḥ saphalo hi nṛṇāṃ sadā ||
ye pāpino hyadharmmiṣṭhāḥ śvapacā api lomaśa ||
darśanāddhūtapāpāste bhavaṃtyeva na saṃśayaḥ
||3||कुमारो दर्शनात्सद्यः सफलो हि नृणां सदा ॥
ये पापिनो ह्यधर्म्मिष्ठाः श्वपचा अपि लोमश ॥
दर्शनाद्धूतपापास्ते भवंत्येव न संशयः
śaunakasya vacaḥ śrutvā uvāca caritaṃ tadā ||
vyāsa śiṣyo mahāprajñaḥ kumārasya mahātmanaḥ
||4||शौनकस्य वचः श्रुत्वा उवाच चरितं तदा ॥
व्यास शिष्यो महाप्रज्ञः कुमारस्य महात्मनः
lomaśa uvāca
htāva taṃ tārakaṃ saṃkhye devānāmajayaṃ tataḥ ||
avadhyaṃ ca dvijaśreṣṭhāḥ kumāro jayamāptavān
||5||ह्ताव तं तारकं संख्ये देवानामजयं ततः ॥
अवध्यं च द्विजश्रेष्ठाः कुमारो जयमाप्तवान्
mahimā hi kumārasya sarvaśāstreṣu kathyate ||
vedaiśca svāgamaiścāpi purāṇaiśca tathaiva ca
||6||महिमा हि कुमारस्य सर्वशास्त्रेषु कथ्यते ॥
वेदैश्च स्वागमैश्चापि पुराणैश्च तथैव च
tathopaniṣadaiścaiva mīmāṃsādvitayena tu ||
evaṃbhūtaḥ kumāroyamaśakyo varṇituṃ dvijāḥ
||7||तथोपनिषदैश्चैव मीमांसाद्वितयेन तु ॥
एवंभूतः कुमारोयमशक्यो वर्णितुं द्विजाः
yo hi darśanamātreṇa punāti sakalaṃ jagat ||
trātāraṃ bhuvanasyāsya niśamya pitṛrāṭsvayam
||8||यो हि दर्शनमात्रेण पुनाति सकलं जगत् ॥
त्रातारं भुवनस्यास्य निशम्य पितृराट्स्वयम्
brahmāṇaṃ ca puraskṛtya viṣṇuṃ caiva savāsavam ||
sa yayau tvaritenaiva śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram ||
tṛṣṭāva prayato bhūtvā dakṣiṇāśāpatiḥ svayam
||9||ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य विष्णुं चैव सवासवम् ॥
स ययौ त्वरितेनैव शंकरं लोकशंकरम् ॥
तृष्टाव प्रयतो भूत्वा दक्षिणाशापतिः स्वयम्
namo bhargāya devāya devānāṃ pataye namaḥ ||
mṛtyuṃjayāya rudrāya īśānāya kaparddine
||10||नमो भर्गाय देवाय देवानां पतये नमः ॥
मृत्युंजयाय रुद्राय ईशानाय कपर्द्दिने
nīlakaṃṭhāya śarvāya vyomāvayavarūpiṇe ||
kālāya kālanāthāya kālarūpāya vai namaḥ
||11||नीलकंठाय शर्वाय व्योमावयवरूपिणे ॥
कालाय कालनाथाय कालरूपाय वै नमः
yamena stūyamāno hi uvāca prabhurīśvaraḥ ||
kimarthamāgato'si tvaṃ tatsarvaṃ kathayasva naḥ
||12||यमेन स्तूयमानो हि उवाच प्रभुरीश्वरः ॥
किमर्थमागतोऽसि त्वं तत्सर्वं कथयस्व नः
yama uvāca
śrūyatāṃ devadeveśa vākya vākyaviśārada ||
tapasā parameṇaiva tuṣṭiṃ prāptosi śaṃkara
||13||श्रूयतां देवदेवेश वाक्य वाक्यविशारद ॥
तपसा परमेणैव तुष्टिं प्राप्तोसि शंकर
karmaṇā parameṇaiva brahmā lokapitāmahaḥ ||
tuṣṭimeti na saṃdeho varāṇāṃ hi sadā prabhuḥ
||14||कर्मणा परमेणैव ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
तुष्टिमेति न संदेहो वराणां हि सदा प्रभुः
tathā viṣṇurhi bhagavānvedavedyaḥ sanātanaḥ ||
yajñairanekaiḥ saṃtuṣṭa upavāsavrataistathā
||15||तथा विष्णुर्हि भगवान्वेदवेद्यः सनातनः ॥
यज्ञैरनेकैः संतुष्ट उपवासव्रतैस्तथा
dadāti kevalaṃ bhāvaṃ yena kaivalyamāpnuyuḥ ||
narāḥ sarve mama mataṃ nānyatā hi vaco mama
||16||ददाति केवलं भावं येन कैवल्यमाप्नुयुः ॥
नराः सर्वे मम मतं नान्यता हि वचो मम
dadāti tuṣṭo vai bhogaṃ tathā svargādisaṃpadaḥ ||
sūryo namasyayā'rogyaṃ dadātīha na cānyathā
||17||ददाति तुष्टो वै भोगं तथा स्वर्गादिसंपदः ॥
सूर्यो नमस्ययाऽरोग्यं ददातीह न चान्यथा
gaṇeśo hi mahādeva arghyapādyādicaṃdanaiḥ ||
maṃtrāvṛttyā tathā śaṃbho nirvighnaṃ ca kariṣyati
||18||गणेशो हि महादेव अर्घ्यपाद्यादिचंदनैः ॥
मंत्रावृत्त्या तथा शंभो निर्विघ्नं च करिष्यति
tathānye lokapāḥ sarve yathāśaktyā phalapradāḥ ||
yajñādhyayanadānādyaiḥ parituṣṭāśca śaṃkara
||19||तथान्ये लोकपाः सर्वे यथाशक्त्या फलप्रदाः ॥
यज्ञाध्ययनदानाद्यैः परितुष्टाश्च शंकर
mahadāścarya saṃbhūtaṃ sarveṣāṃ prāṇināmiha ||
kṛtaṃ ca tava putreṇa svargadvāramapāvṛtām
||20||महदाश्चर्य संभूतं सर्वेषां प्राणिनामिह ॥
कृतं च तव पुत्रेण स्वर्गद्वारमपावृताम्
darśanācca kumārasya sarve svargaikaso narāḥ ||
pāpino'pi mahādeva jātā nāstyatra saṃśayaḥ
||21||दर्शनाच्च कुमारस्य सर्वे स्वर्गैकसो नराः ॥
पापिनोऽपि महादेव जाता नास्त्यत्र संशयः
mayā kiṃ kriyatāṃ deva kāryākāryavyavasthitau ||
ye satyaśīlāḥ śāṃtāśca vadānyā niravagrahāḥ
||22||मया किं क्रियतां देव कार्याकार्यव्यवस्थितौ ॥
ये सत्यशीलाः शांताश्च वदान्या निरवग्रहाः
jiteṃdriyā alubdhāśca kāmarāgavivarjitāḥ ||
yājñikā dharmaniṣṭhāśca vedavedāṃgapāragāḥ
||23||जितेंद्रिया अलुब्धाश्च कामरागविवर्जिताः ॥
याज्ञिका धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदांगपारगाः
yāṃ gatiṃ yāṃti vai śaṃbho sarve sukṛtinopi hi ||
tāṃ gatiṃ darśanātsarve śvapacā adhamā api
||24||यां गतिं यांति वै शंभो सर्वे सुकृतिनोपि हि ॥
तां गतिं दर्शनात्सर्वे श्वपचा अधमा अपि
kumārasya ca deveśa mahadāścaryakarmaṇaḥ ||
kārttikyāṃ kṛttikāyogasahitāyāṃ śivasya ca
||25||कुमारस्य च देवेश महदाश्चर्यकर्मणः ॥
कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगसहितायां शिवस्य च
śivasya tanayaṃ dṛṣṭvā te yāṃti svakulaiḥ saha ||
koṭibhirbahubhiścaiva matsthānaṃ parimucya vai
||26||शिवस्य तनयं दृष्ट्वा ते यांति स्वकुलैः सह ॥
कोटिभिर्बहुभिश्चैव मत्स्थानं परिमुच्य वै
kumāradarśanātsarve śvapacā api yāṃti vai ||
sadgatiṃ tvaritenaiva kiṃ kriyeta mayādhunā
||27||कुमारदर्शनात्सर्वे श्वपचा अपि यांति वै ॥
सद्गतिं त्वरितेनैव किं क्रियेत मयाधुना
yamasya vacanaṃ śrutvā śaṃkaro vākyamabravīt
||28||यमस्य वचनं श्रुत्वा शंकरो वाक्यमब्रवीत्
śaṃkara uvāca
yeṣāṃ tvaṃtagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām ||
viśuddhabhāvo bho dharmma teṣāṃ manasi varttate
||29||येषां त्वंतगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ॥
विशुद्धभावो भो धर्म्म तेषां मनसि वर्त्तते
sattīrthagamanāyaiva darśanārthaṃ satāmiha ||
vāṃchā ca mahatī teṣāṃ jāyate pūrvakāritā
||30||सत्तीर्थगमनायैव दर्शनार्थं सतामिह ॥
वांछा च महती तेषां जायते पूर्वकारिता
bahūnāṃ janmanāmaṃte mayi bhāvo'nuvarttate ||
prāṇināṃ sarvabhāvena janmābhyāsenabho yama
||31||बहूनां जन्मनामंते मयि भावोऽनुवर्त्तते ॥
प्राणिनां सर्वभावेन जन्माभ्यासेनभो यम
tasmātsukṛtinaḥ sarve yeṣāṃ bhāvo'nuvartte ||
janmajanmānuvṛttānāṃ vismayaṃ naiva kārayet
||32||तस्मात्सुकृतिनः सर्वे येषां भावोऽनुवर्त्ते ॥
जन्मजन्मानुवृत्तानां विस्मयं नैव कारयेत्
strībālaśūdrāḥ śvapacādhamāśca prāgjanmasaṃskāravaśāddhi dharmma ||
yoniṃ pāpiṣu varttamānāstathāpi śuddhā manujā bhavaṃti
||33||स्त्रीबालशूद्राः श्वपचाधमाश्च प्राग्जन्मसंस्कारवशाद्धि धर्म्म ॥
योनिं पापिषु वर्त्तमानास्तथापि शुद्धा मनुजा भवंति
tathā sitena manasā ca bhavaṃti sarve sarveṣu caiva viṣayeṣu bhavaṃti tajjñāḥ ||
daivena pūrvacaritena bhavaṃti sarve surāśceṃdrādayo lokapālāḥ prāktanena
||34||तथा सितेन मनसा च भवंति सर्वे सर्वेषु चैव विषयेषु भवंति तज्ज्ञाः ॥
दैवेन पूर्वचरितेन भवंति सर्वे सुराश्चेंद्रादयो लोकपालाः प्राक्तनेन
jātā hyamī bhūtagaṇāśca sarve hyamī ṛṣayo hyamī devatāśca
||35||जाता ह्यमी भूतगणाश्च सर्वे ह्यमी ऋषयो ह्यमी देवताश्च
vismayo naiva karttavyastvayā vāpi kumārake ||
kumāradarśane caiva dharmarāja nibodha me
||36||विस्मयो नैव कर्त्तव्यस्त्वया वापि कुमारके ॥
कुमारदर्शने चैव धर्मराज निबोध मे
vacanaṃ karmasaṃyuktaṃ sarveṣāṃ phaladāyakam ||
sarvatīrthāni yajñāśca dānāni vividhāni ca ||
kāryāṇi manaḥśuddhyarthaṃ nātra kāryā vicāraṇā
||37||वचनं कर्मसंयुक्तं सर्वेषां फलदायकम् ॥
सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च दानानि विविधानि च ॥
कार्याणि मनःशुद्ध्यर्थं नात्र कार्या विचारणा
manasā bhāvito hyātmā ātmanātmānameva ca ||
ātmā ahaṃ ca sarveṣaāṃ prāṇināṃ hi vyavasthitaḥ
||38||मनसा भावितो ह्यात्मा आत्मनात्मानमेव च ॥
आत्मा अहं च सर्वेषआं प्राणिनां हि व्यवस्थितः
ahaṃ sadā bhāvayukta ātmasaṃstho niraṃtaraḥ ||
jaṃgamājaṃgamānāṃ ca satyaṃ prati vadāmi te
||39||अहं सदा भावयुक्त आत्मसंस्थो निरंतरः ॥
जंगमाजंगमानां च सत्यं प्रति वदामि ते
dvaṃdvātīto nirvikalpo hi sākṣātsvastho nityo nityayukto nirīhaḥ ||
kūṭastho vai kalpabhedapravādairbahiṣkṛto bodhabodhyo hyanantaḥ
||40||द्वंद्वातीतो निर्विकल्पो हि साक्षात्स्वस्थो नित्यो नित्ययुक्तो निरीहः ॥
कूटस्थो वै कल्पभेदप्रवादैर्बहिष्कृतो बोधबोध्यो ह्यनन्तः
vismṛtya cainaṃ svātmānaṃ kevalaṃ bodhalakṣaṇam ||
saṃsāriṇo hi dṛśyaṃte samastā jīvarāśayaḥ
||41||विस्मृत्य चैनं स्वात्मानं केवलं बोधलक्षणम् ॥
संसारिणो हि दृश्यंते समस्ता जीवराशयः
ahaṃ brahmā ca viṣṇuśca trayo'mī guṇakāriṇaḥ ||
sṛṣṭipālanasaṃhārakārakā nānyathā bhavet
||42||अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयोऽमी गुणकारिणः ॥
सृष्टिपालनसंहारकारका नान्यथा भवेत्
ahaṃkāravṛtenaiva karmaṇā kāritāvayam ||
yūyaṃ ca sarve vibudhā manuṣyāśca khagādayaḥ
||43||अहंकारवृतेनैव कर्मणा कारितावयम् ॥
यूयं च सर्वे विबुधा मनुष्याश्च खगादयः
paśvādayaḥ pṛthagbhūtāstathānye bahavo hyamī ||
pṛthakpṛthaksamīcīnā guṇavataśca saṃsṛtau
||44||पश्वादयः पृथग्भूतास्तथान्ये बहवो ह्यमी ॥
पृथक्पृथक्समीचीना गुणवतश्च संसृतौ
patitā mṛgatṛṣṇāyāṃ māyayā ca vaśīkṛtāḥ ||
vayaṃ sarve ca vibudhāḥ prājñāḥ paṃḍitamāninaḥ
||45||पतिता मृगतृष्णायां मायया च वशीकृताः ॥
वयं सर्वे च विबुधाः प्राज्ञाः पंडितमानिनः
parasparaṃ dūṣayaṃto mithyāvādaratāḥ khalāḥ
||46||परस्परं दूषयंतो मिथ्यावादरताः खलाः
traiguṇā bhavasaṃpannā atattavajñāśca rāgiṇaḥ ||
kāmakrodhabhayadveṣamadamātsaryasaṃyutāḥ
||47||त्रैगुणा भवसंपन्ना अतत्तवज्ञाश्च रागिणः ॥
कामक्रोधभयद्वेषमदमात्सर्यसंयुताः
parasparaṃ dūṣayaṃto hyatattvajñā bahirmukhāḥ ||
tasmādevaṃ viditvātha asatyaṃ guṇabhedataḥ
||48||परस्परं दूषयंतो ह्यतत्त्वज्ञा बहिर्मुखाः ॥
तस्मादेवं विदित्वाथ असत्यं गुणभेदतः
guṇātīte ca vastvarthe paramārthaikadarśanam
||49||गुणातीते च वस्त्वर्थे परमार्थैकदर्शनम्
yasminbhedo hyabhedaṃ ca yasminrāgo virāgatām ||
krodho hyakrodhatāṃ yāti tadvāma paramaṃ śrṛṇu
||50||यस्मिन्भेदो ह्यभेदं च यस्मिन्रागो विरागताम् ॥
क्रोधो ह्यक्रोधतां याति तद्वाम परमं श्रृणु
na tadbhāsayate śabdaḥ kṛtakatvādyathā ghaṭaḥ ||
śabdo hi jāyate dharmmaḥ pravṛttiparamo yataḥ
||51||न तद्भासयते शब्दः कृतकत्वाद्यथा घटः ॥
शब्दो हि जायते धर्म्मः प्रवृत्तिपरमो यतः
pravṛttiśca nivṛttiśca tathā dvaṃdvāni sarvaśaḥ ||
vilayaṃ yāṃti yatraiva tatsthānaṃ śāśvataṃ matam
||52||प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा द्वंद्वानि सर्वशः ॥
विलयं यांति यत्रैव तत्स्थानं शाश्वतं मतम्
niraṃtaraṃ nirguṇaṃ jñaptimātraṃ niraṃjanaṃ nirvikāśaṃ nirīham ||
sattāmātraṃ jñānagamyaṃ svasiddhaṃ svayaṃprabhaṃ suprabhaṃ bodhagamyam
||53||निरंतरं निर्गुणं ज्ञप्तिमात्रं निरंजनं निर्विकाशं निरीहम् ॥
सत्तामात्रं ज्ञानगम्यं स्वसिद्धं स्वयंप्रभं सुप्रभं बोधगम्यम्
etajjñānaṃ jñānavido vadaṃti sarvātmabhāvena nirīkṣayaṃti ||
sarvātītaṃ jñānagamyaṃ viditvā yena svasthāḥ samabuddhyā caraṃti
||54||एतज्ज्ञानं ज्ञानविदो वदंति सर्वात्मभावेन निरीक्षयंति ॥
सर्वातीतं ज्ञानगम्यं विदित्वा येन स्वस्थाः समबुद्ध्या चरंति
atītya saṃsāramanādimūlaṃ māyāmayaṃ māyayā durvicāryam ||
māyāṃ tyaktvā nirmamā vītarāgā gacchaṃti te pretarāṇinarvikalpam
||55||अतीत्य संसारमनादिमूलं मायामयं मायया दुर्विचार्यम् ॥
मायां त्यक्त्वा निर्ममा वीतरागा गच्छंति ते प्रेतराणिनर्विकल्पम्
saṃsṛtiḥ kalpanāmūlaṃ kalpanā hyamṛtopamā ||
yaiḥ kalpanā parityaktā te yāṃti paramāṃ gatim
||56||संसृतिः कल्पनामूलं कल्पना ह्यमृतोपमा ॥
यैः कल्पना परित्यक्ता ते यांति परमां गतिम्
śuktyāṃ rajatabuddhiśca rajjubuddhiryarthoraṇe ||
marīcau jalabuddhiśca mithyā mithyaiva nānyathā
||57||शुक्त्यां रजतबुद्धिश्च रज्जुबुद्धिर्यर्थोरणे ॥
मरीचौ जलबुद्धिश्च मिथ्या मिथ्यैव नान्यथा
siddhiḥ svacchaṃdavarttitvaṃ pārataṃtryaṃ hi vai mṛṣā ||
baddho hi parataṃtrākhyo muktaḥ svātaṃtryabhāvanaḥ
||58||सिद्धिः स्वच्छंदवर्त्तित्वं पारतंत्र्यं हि वै मृषा ॥
बद्धो हि परतंत्राख्यो मुक्तः स्वातंत्र्यभावनः
eko hyātmā viditvātha nirmamo niravagrahaḥ ||
kutasteṣāṃ baṃdhanaṃ ca yathākhe puṣpameva ca
||59||एको ह्यात्मा विदित्वाथ निर्ममो निरवग्रहः ॥
कुतस्तेषां बंधनं च यथाखे पुष्पमेव च
śaśaviṣāṇamevaitajtrānaṃ saṃsāra eva ca ||
kiṃ kāryaṃ bahunoktena vacasā niṣphalena hi
||60||शशविषाणमेवैतज्त्रानं संसार एव च ॥
किं कार्यं बहुनोक्तेन वचसा निष्फलेन हि
mamatāṃ ca nirākṛtya prāptukāmāḥ paraṃ padam ||
jñāninaste hi vidvāṃso vītarāgā jiteṃdriyāḥ
||61||ममतां च निराकृत्य प्राप्तुकामाः परं पदम् ॥
ज्ञानिनस्ते हि विद्वांसो वीतरागा जितेंद्रियाः
yaistyakto mamatābhāvo lobhakopau nirākṛtau ||
te yāṃti paramaṃ sthānaṃ kāmakrodhavivarjitāḥ
||62||यैस्त्यक्तो ममताभावो लोभकोपौ निराकृतौ ॥
ते यांति परमं स्थानं कामक्रोधविवर्जिताः
yāvatkāmaśca lobhaśca rāgadveṣau vyavasthitau ||
nāpnuvaṃti ca tāṃ siddhiṃ śabdamātraikabodhakāḥ
||63||यावत्कामश्च लोभश्च रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ॥
नाप्नुवंति च तां सिद्धिं शब्दमात्रैकबोधकाः
yama uvāca
śabdācchabdaḥ pravartteta niḥśabdaṃ jñānameva ca ||
anityatvaṃ hi śabdasya kathaṃ proktaṃ tvayā prabho
||64||शब्दाच्छब्दः प्रवर्त्तेत निःशब्दं ज्ञानमेव च ॥
अनित्यत्वं हि शब्दस्य कथं प्रोक्तं त्वया प्रभो
akṣaraṃ brahmaparamaṃ śabdo vai hyarātmakaḥ ||
tasmācchabdastvayā prokto nirīkṣaka iti śrutam
||65||अक्षरं ब्रह्मपरमं शब्दो वै ह्यरात्मकः ॥
तस्माच्छब्दस्त्वया प्रोक्तो निरीक्षक इति श्रुतम्
pratipādyaṃ hi yatkiṃcicchabdenaiva vinā katham ||
tatsarvaṃ kathyatāṃ śaṃbho kāryākāryavyavasthitau
||66||प्रतिपाद्यं हि यत्किंचिच्छब्देनैव विना कथम् ॥
तत्सर्वं कथ्यतां शंभो कार्याकार्यव्यवस्थितौ
śaṃkara uvāca
śrṛṇuṣvāvahito bhūtvā paramārdhayutaṃ vacaḥ ||
yasya śravaṇamātreṇa jñātavyaṃ nāvaśiṣyate
||67||श्रृणुष्वावहितो भूत्वा परमार्धयुतं वचः ॥
यस्य श्रवणमात्रेण ज्ञातव्यं नावशिष्यते
jñānapravādinaḥ sarva ṛṣayo vītakalmaṣāḥ ||
jñānābhyāsena varttaṃte jñānaṃ jñānavido viduḥ
||68||ज्ञानप्रवादिनः सर्व ऋषयो वीतकल्मषाः ॥
ज्ञानाभ्यासेन वर्त्तंते ज्ञानं ज्ञानविदो विदुः
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ jñātvā ca parigīyate ||
kathaṃ kena ca jñātavyaṃ kiṃ tadvaktuṃ vivakṣitam
||69||ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं ज्ञात्वा च परिगीयते ॥
कथं केन च ज्ञातव्यं किं तद्वक्तुं विवक्षितम्
etatsarvaṃ samāsena kathayāmi nibodha me ||
eko hyanekadhā caiva dṛśyate bhedabhāvanaḥ
||70||एतत्सर्वं समासेन कथयामि निबोध मे ॥
एको ह्यनेकधा चैव दृश्यते भेदभावनः
yathā bhramarikādṛṣṭā bhramyate ca mahī yama ||
tathātmā bhedabuddhyā ca pratibhāti hyanekadhā
||71||यथा भ्रमरिकादृष्टा भ्रम्यते च मही यम ॥
तथात्मा भेदबुद्ध्या च प्रतिभाति ह्यनेकधा
tasmādvimṛśya tenaiva jñātavyaḥ śravaṇena ca ||
maṃtavyaḥ suprayogeṇa mananena viśeṣataḥ
||72||तस्माद्विमृश्य तेनैव ज्ञातव्यः श्रवणेन च ॥
मंतव्यः सुप्रयोगेण मननेन विशेषतः
nirddhārya cātmanātmānaṃ sukhaṃ baṃdhātpramucyate ||
māyājālamidaṃ sarvaṃ jagadetaccārācaram
||73||निर्द्धार्य चात्मनात्मानं सुखं बंधात्प्रमुच्यते ॥
मायाजालमिदं सर्वं जगदेतच्चाराचरम्
māyāmayo'yaṃ saṃsāro mamatālakṣaṇo mahān ||
mamatāṃ ca bahiḥ kṛtvā sukhaṃ baṃdhātpramucyate
||74||मायामयोऽयं संसारो ममतालक्षणो महान् ॥
ममतां च बहिः कृत्वा सुखं बंधात्प्रमुच्यते
ko'haṃ kastvaṃ kutaścānye mahāmāyāvalaṃbinaḥ ||
ajāgalastanasyeva prapaṃco'yaṃ nirarthakaḥ
||75||कोऽहं कस्त्वं कुतश्चान्ये महामायावलंबिनः ॥
अजागलस्तनस्येव प्रपंचोऽयं निरर्थकः
niṣphalo'yaṃ nirābhāso niḥsāro dhūmaḍaṃbaraḥ ||
tasmātsarvaprayatnena ātmānaṃ smara vai yama
||76||निष्फलोऽयं निराभासो निःसारो धूमडंबरः ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन आत्मानं स्मर वै यम
lomaśa uvāca
evaṃ pracoditastena śaṃbhunā pretarāṭsvayam ||
buddho bhūtvā yamaḥ sākṣādātmabhūto'bhavattadā
||77||एवं प्रचोदितस्तेन शंभुना प्रेतराट्स्वयम् ॥
बुद्धो भूत्वा यमः साक्षादात्मभूतोऽभवत्तदा
karmmaṇāṃ hi ca sarveṣāṃ śāstā karmānusārataḥ ||
babhūva ḍaṃbaro nṝṇāṃ bhūtānāṃ ca samāhitaḥ
||78||कर्म्मणां हि च सर्वेषां शास्ता कर्मानुसारतः ॥
बभूव डंबरो नॄणां भूतानां च समाहितः
ṛṣaya ūcuḥ
hatvā tu tārakaṃ yuddhe kumāreṇa mahātmanā ||
ata ūrdhvaṃ kathyatāṃ bhoḥ kiṃ kṛtaṃ mahadadbhutam
||79||हत्वा तु तारकं युद्धे कुमारेण महात्मना ॥
अत ऊर्ध्वं कथ्यतां भोः किं कृतं महदद्भुतम्
sūta uvāca
hate tu tārake daitye himavanpramukhādrayaḥ ||
kārttikeyaṃ samāgatya gīrbhī ramyābhiraiḍayan
||80||हते तु तारके दैत्ये हिमवन्प्रमुखाद्रयः ॥
कार्त्तिकेयं समागत्य गीर्भी रम्याभिरैडयन्
giraya ūcuḥ
namaḥ kalyāṇarūpāya namaste viśvamaṃgala ||
viśvabaṃdho namaste'stu namaste viśvabhāvana
||81||नमः कल्याणरूपाय नमस्ते विश्वमंगल ॥
विश्वबंधो नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वभावन
varīṣṭhāḥ śvapacā yena kṛtā vai darśanāttvayā ||
tvāṃ namāmo jagadbaṃdhuṃ tvāṃ vayaṃ śaraṇāgatāḥ
||82||वरीष्ठाः श्वपचा येन कृता वै दर्शनात्त्वया ॥
त्वां नमामो जगद्बंधुं त्वां वयं शरणागताः
namaste pārvatīputra śaṃkarātmaja te namaḥ ||
namaste kṛttikāsūno agnibhūta namostu te
||83||नमस्ते पार्वतीपुत्र शंकरात्मज ते नमः ॥
नमस्ते कृत्तिकासूनो अग्निभूत नमोस्तु ते
namostu te devavaraiḥ supūjya namo'stu te jñānavidāṃ variṣṭha ||
namo'stu te devavara prasīda śaraṇya sarvārtivināśadakṣa
||84||नमोस्तु ते देववरैः सुपूज्य नमोऽस्तु ते ज्ञानविदां वरिष्ठ ॥
नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद शरण्य सर्वार्तिविनाशदक्ष
evaṃ stuto giribhiḥ kārttikeyo hyumāsutaḥ ||
tāngirīnsuprasannātmā varaṃ dātuṃ samutsukaḥ
||85||एवं स्तुतो गिरिभिः कार्त्तिकेयो ह्युमासुतः ॥
तान्गिरीन्सुप्रसन्नात्मा वरं दातुं समुत्सुकः
kārttikeya uvāca
bhobho girivarā yūyaṃ śrṛṇudhvaṃ madvaco'dhunā ||
karmibhirjñānibhiścaiva sevyamānā bhaviṣyatha
||86||भोभो गिरिवरा यूयं श्रृणुध्वं मद्वचोऽधुना ॥
कर्मिभिर्ज्ञानिभिश्चैव सेव्यमाना भविष्यथ
bhavatsveva hi varttate dṛṣado yatnasevitāḥ ||
punaṃtu viścaṃ vacanānmama tā nātra saṃśayaḥ
||87||भवत्स्वेव हि वर्त्तते दृषदो यत्नसेविताः ॥
पुनंतु विश्चं वचनान्मम ता नात्र संशयः
parvatīyāni tīrthāni bhaviṣyaṃti na cānyathā ||
śivālayāni divyāni divyānyāyatanāni ca
||88||पर्वतीयानि तीर्थानि भविष्यंति न चान्यथा ॥
शिवालयानि दिव्यानि दिव्यान्यायतनानि च
ayanāni vicitrāṇi śobhanāni mahāṃti ca ||
bhaviṣyaṃti na saṃdehaḥ parvatā vacanānmama
||89||अयनानि विचित्राणि शोभनानि महांति च ॥
भविष्यंति न संदेहः पर्वता वचनान्मम
yo'yaṃ mātāmaho me'dya himavānparvatottamaḥ ||
tapasvināṃ mahābhāgaḥ phalado hi bhaviṣyati
||90||योऽयं मातामहो मेऽद्य हिमवान्पर्वतोत्तमः ॥
तपस्विनां महाभागः फलदो हि भविष्यति
meruśca girirājo'yamāśrayo hi bhaviṣyati ||
lokāloko girivara udayādrirmahāyaśaḥ
||91||मेरुश्च गिरिराजोऽयमाश्रयो हि भविष्यति ॥
लोकालोको गिरिवर उदयाद्रिर्महायशः
liṃgarūpo hi bhagavānbhaviṣyati na cānyathā ||
śrīśailo hi maheṃdraśca tathā sahyācalogiriḥ
||92||लिंगरूपो हि भगवान्भविष्यति न चान्यथा ॥
श्रीशैलो हि महेंद्रश्च तथा सह्याचलोगिरिः
mālyavānmalayo vindhyastathāsau gaṃdhamādanaḥ ||
śvetakūṭastrikūṭo hi tathā darduraparvataḥ
||93||माल्यवान्मलयो विन्ध्यस्तथासौ गंधमादनः ॥
श्वेतकूटस्त्रिकूटो हि तथा दर्दुरपर्वतः
ete cānye ca bahavaḥ parvatā liṃgarūpiṇaḥ ||
mama vākyādbhaviṣyaṃti pāpakṣayakarā hyamī
||94||एते चान्ये च बहवः पर्वता लिंगरूपिणः ॥
मम वाक्याद्भविष्यंति पापक्षयकरा ह्यमी
evaṃ varaṃ dadau tebhyaḥ parvatebhyaśca śāṃkariḥ ||
tato naṃdīhyuvācātha sarvāgamapuraskṛtam
||95||एवं वरं ददौ तेभ्यः पर्वतेभ्यश्च शांकरिः ॥
ततो नंदीह्युवाचाथ सर्वागमपुरस्कृतम्
naṃdyuvāca
tvayā kṛtā hi girayo liṃgarūpiṇa eva te ||
śivālayāḥ kathaṃ nātha pūjyāḥ syuḥsarvadaivataiḥ
||96||त्वया कृता हि गिरयो लिंगरूपिण एव ते ॥
शिवालयाः कथं नाथ पूज्याः स्युःसर्वदैवतैः
kumāra uvāca
liṃgaṃ śivālayaṃ jñeyaṃ devadevasya śūlinaḥ ||
sarvairnṛbhirdaivataiśca brahmādibhiratāṃdritaiḥ
||97||लिंगं शिवालयं ज्ञेयं देवदेवस्य शूलिनः ॥
सर्वैर्नृभिर्दैवतैश्च ब्रह्मादिभिरतांद्रितैः
nīlaṃ muktā pravālaṃ ca vaiḍūryaṃ caṃdrameva ca ||
gomedaṃ padmarāgaṃ ca mārataṃ kāṃcanaṃ tathā
||98||नीलं मुक्ता प्रवालं च वैडूर्यं चंद्रमेव च ॥
गोमेदं पद्मरागं च मारतं कांचनं तथा
rājataṃ tāmramāraṃ ca tathā nāgamayaṃ param ||
ratnadhātumayānyeva liṃgāni kathitāni te
||99||राजतं ताम्रमारं च तथा नागमयं परम् ॥
रत्नधातुमयान्येव लिंगानि कथितानि ते
pavitrāṇyeva pūjyāni sarvakāmapradāni ca ||
eteṣāmapi sarveṣāṃ kāśmīraṃ hi viśiṣyate
||100||पवित्राण्येव पूज्यानि सर्वकामप्रदानि च ॥
एतेषामपि सर्वेषां काश्मीरं हि विशिष्यते
aihikāmuṣmikaṃ sarvaṃ pūjākartuḥ prayacchati
||101||ऐहिकामुष्मिकं सर्वं पूजाकर्तुः प्रयच्छति
naṃdyuvāca
liṃgānāmapi pūjyaṃ syādbāṇaliṃgaṃ tvayā katham ||
kathitaṃ cottamatvena tatsarvaṃ vadasuvrata
||102||लिंगानामपि पूज्यं स्याद्बाणलिंगं त्वया कथम् ॥
कथितं चोत्तमत्वेन तत्सर्वं वदसुव्रत
kumāra uvāca
revāyāṃ toyamadhye ca dṛśyaṃte dṛṣado hi yāḥ ||
śivaprasādāttāstu syurliṃgarūpā na cānyathā
||103||रेवायां तोयमध्ये च दृश्यंते दृषदो हि याः ॥
शिवप्रसादात्तास्तु स्युर्लिंगरूपा न चान्यथा
ślakṣṇamūlāśca kartavyāḥ piṃḍikopari saṃsthitāḥ ||
pūjanīyāḥ prayatnena śivadīkṣāyutena hi
||104||श्लक्ष्णमूलाश्च कर्तव्याः पिंडिकोपरि संस्थिताः ॥
पूजनीयाः प्रयत्नेन शिवदीक्षायुतेन हि
piṃḍīyuktaṃ ca śāstreṇa vidhinā ca yajecchivam ||
varado hi jagannāthaḥ pūjakasya na cānyathā
||105||पिंडीयुक्तं च शास्त्रेण विधिना च यजेच्छिवम् ॥
वरदो हि जगन्नाथः पूजकस्य न चान्यथा
paṃcākṣarī yasya mukhe sthitā sadā cetonivṛttiḥ śivaciṃtane ca ||
bhūteṣuḥ sāmyaṃ parivādamūkatā ṣaṃḍhatvameva parayoṣitāsu
||106||पंचाक्षरी यस्य मुखे स्थिता सदा चेतोनिवृत्तिः शिवचिंतने च ॥
भूतेषुः साम्यं परिवादमूकता षंढत्वमेव परयोषितासु
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kedārakhaṇḍe śivaśāstre kārttikeyaproktaśivaliṃgamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ || 31 ||