karmaṇā paribhūto hi maheṃdro gurumabravīt
lomaśa uvāca
karmaṇā paribhūto hi maheṃdro gurumabravīt ||
vinā yatnena saṃklesāttartuṃ karmma kimucyatām
||1||कर्मणा परिभूतो हि महेंद्रो गुरुमब्रवीत् ॥
विना यत्नेन संक्लेसात्तर्तुं कर्म्म किमुच्यताम्
bṛhaspatiruvācedaṃ tyaktvā caivāmarāvatīm ||
yāsyāmo'nyatra sarve vai sakuṭuṃbā jigīpavaḥ
||2||बृहस्पतिरुवाचेदं त्यक्त्वा चैवामरावतीम् ॥
यास्यामोऽन्यत्र सर्वे वै सकुटुंबा जिगीपवः
tathā cakruḥ surāḥ sarve hitvā caivāmarāvatīm ||
barhiṇo rupamāsthāya gataḥ sadyaḥ puraṃdaraḥ
||3||तथा चक्रुः सुराः सर्वे हित्वा चैवामरावतीम् ॥
बर्हिणो रुपमास्थाय गतः सद्यः पुरंदरः
kāko bhūtvā yamaḥ sākṣātkṛkalāso dhanādhipaḥ ||
agniḥ kapotako bhūtvā bheko bhūtvā maheśvaraḥ
||4||काको भूत्वा यमः साक्षात्कृकलासो धनाधिपः ॥
अग्निः कपोतको भूत्वा भेको भूत्वा महेश्वरः
nairṛtastatkṣaṇādeva kapoto'bhūttato gataḥ ||
pāśī kapiṃjalo bhūtvā vāyuḥ pārāvato'bhavat
||5||नैर्ऋतस्तत्क्षणादेव कपोतोऽभूत्ततो गतः ॥
पाशी कपिंजलो भूत्वा वायुः पारावतोऽभवत्
evaṃ nānātanubhṛto hitvā te tridivaṃ gatāḥ ||
kaśyapasyāśramaṃ puṇyaṃ saṃprāptāste bhayāturāḥ
||6||एवं नानातनुभृतो हित्वा ते त्रिदिवं गताः ॥
कश्यपस्याश्रमं पुण्यं संप्राप्तास्ते भयातुराः
aditiṃ mātaraṃ sarve śaśaṃsurdaityaceṣṭitam
||7||अदितिं मातरं सर्वे शशंसुर्दैत्यचेष्टितम्
apriyaṃ tadupākarṇya hyaditiḥ putralālasā ||
uvāca kaśyapaṃ sā tu surāṇāṃ vyasanaṃ mahat ||
maharṣe śrayatāṃ vākyaṃ śrutvā tatkartumarhasi
||8||अप्रियं तदुपाकर्ण्य ह्यदितिः पुत्रलालसा ॥
उवाच कश्यपं सा तु सुराणां व्यसनं महत् ॥
महर्षे श्रयतां वाक्यं श्रुत्वा तत्कर्तुमर्हसि
daityaiḥ parājitā devā hitvā caivāmarāvatīm ||
tvadīyamāśramaṃ prāptāstānrakṣasva prajāpate
||9||दैत्यैः पराजिता देवा हित्वा चैवामरावतीम् ॥
त्वदीयमाश्रमं प्राप्तास्तान्रक्षस्व प्रजापते
tasyāstadvacanaṃ śrutvā kaśyapo vākyamabravīt ||
tapasā mahatā tanvi jānīhi tvaṃ ca bhāmini ||
ajeyā hyasurāḥ sādhvi bhṛguṇā hyanumoditāḥ
||10||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कश्यपो वाक्यमब्रवीत् ॥
तपसा महता तन्वि जानीहि त्वं च भामिनि ॥
अजेया ह्यसुराः साध्वि भृगुणा ह्यनुमोदिताः
teṣāṃ jayo hi tapasā ugreṇā''dyena bhāmini ||
kuru śīghratareṇaiva surāṇāṃ kāryasiddhaye
||11||तेषां जयो हि तपसा उग्रेणाऽऽद्येन भामिनि ॥
कुरु शीघ्रतरेणैव सुराणां कार्यसिद्धये
vratametanmahābhāge kathayāmyarthasiddhaye ||
tatkuruṣva prayatnena yathoktavidhinā śubhe
||12||व्रतमेतन्महाभागे कथयाम्यर्थसिद्धये ॥
तत्कुरुष्व प्रयत्नेन यथोक्तविधिना शुभे
māsi bhādrapade devi daśamyāṃ niyatā śuciḥ ||
ekabhaktaṃ prakurvīta viṣṇoḥ prītyarthameva ca
||13||मासि भाद्रपदे देवि दशम्यां नियता शुचिः ॥
एकभक्तं प्रकुर्वीत विष्णोः प्रीत्यर्थमेव च
prarthanīyo hariḥ sākṣātsarvakāmavareśvaraḥ ||
maṃtreṇānena subhage tadbhaktairvaravarṇini
||14||प्रर्थनीयो हरिः साक्षात्सर्वकामवरेश्वरः ॥
मंत्रेणानेन सुभगे तद्भक्तैर्वरवर्णिनि
tava bhaktosmyahaṃ nātha daśamyādidinatrayam ||
vrataṃ carāmyahaṃ viṣṇo anujñāṃ dātumarhasi
||15||तव भक्तोस्म्यहं नाथ दशम्यादिदिनत्रयम् ॥
व्रतं चराम्यहं विष्णो अनुज्ञां दातुमर्हसि
anenaiva ca maṃtreṇa prārthanīyo jagatpatiḥ ||
ekabhaktaṃ prakurvīta tacca bhaktaṃ ca kevalam
||16||अनेनैव च मंत्रेण प्रार्थनीयो जगत्पतिः ॥
एकभक्तं प्रकुर्वीत तच्च भक्तं च केवलम्
raṃbhāpatre ca bhoktavyaṃ varjitaṃ lavaṇena hi ||
ekādaśyāṃ copavāsaṃ prakurvīta prayatnataḥ
||17||रंभापत्रे च भोक्तव्यं वर्जितं लवणेन हि ॥
एकादश्यां चोपवासं प्रकुर्वीत प्रयत्नतः
rātrau jāgaraṇaṃ kuryātprayatnena sumadhyame ||
dvādaśyāṃ nipuṇatvena pāraṇā tu vidhānataḥ ||
kartavyā jñātibhiḥ sārddhaṃ bhojayitvā dvijīttamān
||18||रात्रौ जागरणं कुर्यात्प्रयत्नेन सुमध्यमे ॥
द्वादश्यां निपुणत्वेन पारणा तु विधानतः ॥
कर्तव्या ज्ञातिभिः सार्द्धं भोजयित्वा द्विजीत्तमान्
evaṃ dvādaśamāsāṃstu kuryādvratamataṃdritaḥ ||
māsi bhādrapade prāpte ekādaśyāṃ prayatnataḥ ||
viṣṇumabhyarcya yatnena kalaśopari saṃsthitam
||19||एवं द्वादशमासांस्तु कुर्याद्व्रतमतंद्रितः ॥
मासि भाद्रपदे प्राप्ते एकादश्यां प्रयत्नतः ॥
विष्णुमभ्यर्च्य यत्नेन कलशोपरि संस्थितम्
sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi yatāśaktyā prakalpayet ||
śravaṇena tu saṃyuktāṃ dvādaśīṃ pāpanāśinīm ||
vratī upavasedyatnātsarvadoṣapraśāṃtaye
||20||सौवर्णं राजतं वापि यताशक्त्या प्रकल्पयेत् ॥
श्रवणेन तु संयुक्तां द्वादशीं पापनाशिनीम् ॥
व्रती उपवसेद्यत्नात्सर्वदोषप्रशांतये
evaṃ hi kaśyapenoktaṃ śrutvā'ditirathācarat ||
vrataṃ sāṃvatsaraṃ yāvanniyamena samanvitatā
||21||एवं हि कश्यपेनोक्तं श्रुत्वाऽदितिरथाचरत् ॥
व्रतं सांवत्सरं यावन्नियमेन समन्वितता
varṣāṃtena vratenaiva parituṣṭo janārdanaḥ ||
prādurbabhūva dvādaśyāṃ śravaṇena tadā dvijāḥ
||22||वर्षांतेन व्रतेनैव परितुष्टो जनार्दनः ॥
प्रादुर्बभूव द्वादश्यां श्रवणेन तदा द्विजाः
baṭurūpadharaḥ śrīśo dvibhujaḥ kamalekṣamaḥ ||
atasīpuṣpasaṃkāśo vanamālāvibhūṣitaḥ
||23||बटुरूपधरः श्रीशो द्विभुजः कमलेक्षमः ॥
अतसीपुष्पसंकाशो वनमालाविभूषितः
taṃ dṛṣṭvā vismayāviṣṭā pūjāmadhye'ditistadā ||
kaśyapena samāyuktā sā'stauṣītkamalekṣaṇā
||24||तं दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा पूजामध्येऽदितिस्तदा ॥
कश्यपेन समायुक्ता साऽस्तौषीत्कमलेक्षणा
aditiruvāca
namonamaḥ kāraṇakāraṇāya te viśvātmane viśvasṛje cidātmane ||
vareṇyarūpāya parāvarātmane hyakuṃṭhabodhāya namonamaste
||25||नमोनमः कारणकारणाय ते विश्वात्मने विश्वसृजे चिदात्मने ॥
वरेण्यरूपाय परावरात्मने ह्यकुंठबोधाय नमोनमस्ते
iti smṛtastadā'dityā devānāṃ pariracyutaḥ ||
prahasya bhagavānāha aditiṃ devamātaram
||26||इति स्मृतस्तदाऽदित्या देवानां परिरच्युतः ॥
प्रहस्य भगवानाह अदितिं देवमातरम्
śrībhagavānuvāca
tapasā parameṇaiva prasannohaṃ tavānaghe ||
amunā vapuṣā caiva devānāṃ kāryasiddhaye
||27||तपसा परमेणैव प्रसन्नोहं तवानघे ॥
अमुना वपुषा चैव देवानां कार्यसिद्धये
śrutvā bhagavato vākyamaditistamuvācaha ||
bhagavanparājitā devā asurairbalavattaraiḥ ||
tānrakṣa śaraṇāpannāsurānsarvāñjanārdana
||28||श्रुत्वा भगवतो वाक्यमदितिस्तमुवाचह ॥
भगवन्पराजिता देवा असुरैर्बलवत्तरैः ॥
तान्रक्ष शरणापन्नासुरान्सर्वाञ्जनार्दन
niśamya vākyaṃ kila tacca tasyā viṣṇurvikuṃṭhādhipatiḥ sa ekaḥ ||
jñātvā ca sarvaṃ suraceṣṭitaṃ tadā baleśca sarvaṃ ca cikīrṣitaṃ ca
||29||निशम्य वाक्यं किल तच्च तस्या विष्णुर्विकुंठाधिपतिः स एकः ॥
ज्ञात्वा च सर्वं सुरचेष्टितं तदा बलेश्च सर्वं च चिकीर्षितं च
kiṃ kāryamadyaiva mayā hi kāryaṃ yenaiva devā jayamāpnuvaṃti ||
parājayaṃ daityavarāśca sarve viṣṇuḥ parātmaiva viciṃtya sarvam
||30||किं कार्यमद्यैव मया हि कार्यं येनैव देवा जयमाप्नुवंति ॥
पराजयं दैत्यवराश्च सर्वे विष्णुः परात्मैव विचिंत्य सर्वम्
gadamuvāca bhagavāngacchasvādya vadhaṃ prati ||
vairocaniṃ mahābhāge ghāta yasva tvarānvitā
||31||गदमुवाच भगवान्गच्छस्वाद्य वधं प्रति ॥
वैरोचनिं महाभागे घात यस्व त्वरान्विता
gadovāca hṛṣīkeśaṃ prahasantīva bhāminī ||
mayā hyaśakyo vadhituṃ brahmaṇyo hi balirmahān
||32||गदोवाच हृषीकेशं प्रहसन्तीव भामिनी ॥
मया ह्यशक्यो वधितुं ब्रह्मण्यो हि बलिर्महान्
cakraṃ prati tadā viṣmuruvāca parisāṃtvayan ||
tvaṃ gaccha balinaṃ haṃtuṃ śīghrameva sudarśana
||33||चक्रं प्रति तदा विष्मुरुवाच परिसांत्वयन् ॥
त्वं गच्छ बलिनं हंतुं शीघ्रमेव सुदर्शन
tadovāca tvareṇaiva cakrapāṇiṃ sudarśanam ||
na śakyate mayā haṃtuṃ balinaṃ taṃ mahāprabho
||34||तदोवाच त्वरेणैव चक्रपाणिं सुदर्शनम् ॥
न शक्यते मया हंतुं बलिनं तं महाप्रभो
brahmaṇyo'si yathā viṣṇo tathāsau daityapuṃgavaḥ ||
dhanuṣā ca tathaivoktaḥ śārṅgapāṇiśca vismitaḥ ||
ciṃtayāmāsa bahudhā vimṛśya suciraṃ bahu
||35||ब्रह्मण्योऽसि यथा विष्णो तथासौ दैत्यपुंगवः ॥
धनुषा च तथैवोक्तः शार्ङ्गपाणिश्च विस्मितः ॥
चिंतयामास बहुधा विमृश्य सुचिरं बहु
atriruvāca
tadā te hyasurāḥ sarve kimakurvastaducyatām
||36||तदा ते ह्यसुराः सर्वे किमकुर्वस्तदुच्यताम्
lomaśa uvāca
tadā te hyasurāḥ sarve baliprabhṛtayo divi ||
rurudhurnagarīṃ ramyāṃ yoddhukāmāḥ puraṃdaram
||37||तदा ते ह्यसुराः सर्वे बलिप्रभृतयो दिवि ॥
रुरुधुर्नगरीं रम्यां योद्धुकामाः पुरंदरम्
na vidurhyasurāḥ sarve gatāndevāṃstriviṣṭapāt ||
nānārūpadharāṃ stasmātkaśyapasyāśrayaṃ prati
||38||न विदुर्ह्यसुराः सर्वे गतान्देवांस्त्रिविष्टपात् ॥
नानारूपधरां स्तस्मात्कश्यपस्याश्रयं प्रति
prākāramāruhya tadā hi saṃbhramāddaityāḥ sureśaṃ prati haṃtukāmāḥ ||
yāvatpraviṣṭā hyamarāvatīṃ tāṃ śūnyāmapaśyanparituṣṭamānasāḥ
||39||प्राकारमारुह्य तदा हि संभ्रमाद्दैत्याः सुरेशं प्रति हंतुकामाः ॥
यावत्प्रविष्टा ह्यमरावतीं तां शून्यामपश्यन्परितुष्टमानसाः
iṃdrāsane ca śukreṇa hyabhiṣikto balistadā ||
sahābhiṣekavidhinā hyasuraiḥ parivāritaḥ
||40||इंद्रासने च शुक्रेण ह्यभिषिक्तो बलिस्तदा ॥
सहाभिषेकविधिना ह्यसुरैः परिवारितः
tathaivādhiṣṭhito rājye balirvairocano mahān ||
śuśubhe parayā bhūtyā maheṃdrādhikṛtastadā
||41||तथैवाधिष्ठितो राज्ये बलिर्वैरोचनो महान् ॥
शुशुभे परया भूत्या महेंद्राधिकृतस्तदा
nāgaiścāsurasaṃghaiśca sevyamāno maheṃdravat ||
suradrumo jitastena kāmadhe nurmaṇistathā
||42||नागैश्चासुरसंघैश्च सेव्यमानो महेंद्रवत् ॥
सुरद्रुमो जितस्तेन कामधे नुर्मणिस्तथा
dānairddātā ca sarveṣāṃ ye'nye dānitvamāgatāḥ ||
sarveṣāmeva bhūtānāṃ dānairdātā balirmahān
||43||दानैर्द्दाता च सर्वेषां येऽन्ये दानित्वमागताः ॥
सर्वेषामेव भूतानां दानैर्दाता बलिर्महान्
yānyānkāmayate kāmāṃ stānsarvānvitaratyasau ||
sarvebhyo'pi sa cārthibhyo dānavānāmadhīśvaraḥ
||44||यान्यान्कामयते कामां स्तान्सर्वान्वितरत्यसौ ॥
सर्वेभ्योऽपि स चार्थिभ्यो दानवानामधीश्वरः
śaunaka uvāca
deveṃdro hi mahābhāga na dadāti kadācana ||
kathaṃ balirasau dātā kathayasva yathātatham
||45||देवेंद्रो हि महाभाग न ददाति कदाचन ॥
कथं बलिरसौ दाता कथयस्व यथातथम्
lomaśa uvāca
yatnato yena yatkiṃcitkriyate sukṛtaṃ naraiḥ ||
śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi jñātavyaṃ hi vipaścitā
||46||यत्नतो येन यत्किंचित्क्रियते सुकृतं नरैः ॥
शुभं वाप्यशुभं वापि ज्ञातव्यं हि विपश्चिता
śakro hi yājñiko viprā aśvamedhaśatena vai ||
prāptarājyo'marāvatyāṃ kevalaṃ bhogalolupaḥ
||47||शक्रो हि याज्ञिको विप्रा अश्वमेधशतेन वै ॥
प्राप्तराज्योऽमरावत्यां केवलं भोगलोलुपः
arthitaṃ tatphalaṃ viddhi punaḥ kārpaṇyamāviśat ||
punarmaraṇamāviśya kṣīṇapuṇyo bhaviṣyati
||48||अर्थितं तत्फलं विद्धि पुनः कार्पण्यमाविशत् ॥
पुनर्मरणमाविश्य क्षीणपुण्यो भविष्यति
ya iṃdra kṛmireva syātkṛmiriṃdro hi jāyate ||
tasmāddānātparataraṃ nānyadastīha mocanam
||49||य इंद्र कृमिरेव स्यात्कृमिरिंद्रो हि जायते ॥
तस्माद्दानात्परतरं नान्यदस्तीह मोचनम्
dānāddhi prāpyate jñānaṃ jñānānmokṣo na saṃśayaḥ ||
mokṣātparatarā bhaktiḥ śūlapāṇau hi vai dvajāḥ
||50||दानाद्धि प्राप्यते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षो न संशयः ॥
मोक्षात्परतरा भक्तिः शूलपाणौ हि वै द्वजाः
dadāti sarvaṃ sarveśaḥ prasannātmā sadāśivaḥ ||
kiṃcidalpena toyena parituṣyati śaṃkaraḥ
||51||ददाति सर्वं सर्वेशः प्रसन्नात्मा सदाशिवः ॥
किंचिदल्पेन तोयेन परितुष्यति शंकरः
atraivodāharaṃtīmamitihāsaṃ purātanam ||
virocanasutenedaṃ kṛtamasti na saṃśayaḥ
||52||अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् ॥
विरोचनसुतेनेदं कृतमस्ति न संशयः
kitavo hi mahāpāpo devabrāhmaṇaniṃdakaḥ ||
nikṛtyā parayopetaḥ paradārarato mahān
||53||कितवो हि महापापो देवब्राह्मणनिंदकः ॥
निकृत्या परयोपेतः परदाररतो महान्
ekadā tu mahāpāpātkaitāvācca jitaṃ dhanam ||
gaṇikārthe ca puṣpāṇi tāṃbūlaṃ caṃdanaṃ tathā
||54||एकदा तु महापापात्कैतावाच्च जितं धनम् ॥
गणिकार्थे च पुष्पाणि तांबूलं चंदनं तथा
kaupīnamātraṃ tasyaiva kitavasya pradṛśyate ||
karābhyāṃ svastikaṃ kṛtvā gaṃdhamālyādikaṃ ca yat
||55||कौपीनमात्रं तस्यैव कितवस्य प्रदृश्यते ॥
कराभ्यां स्वस्तिकं कृत्वा गंधमाल्यादिकं च यत्
gaṇikārthamupādāya dhāvamāno gṛhaṃ prati ||
tadā praskhalito bhūmau nipapāta ca tatkṣaṇāt
||56||गणिकार्थमुपादाय धावमानो गृहं प्रति ॥
तदा प्रस्खलितो भूमौ निपपात च तत्क्षणात्
patanānmūrchayā yuktaḥ kṣaṇamātraṃ tadā'bhavat ||
tato mūrchāgatasyāsya pāpino'niṣṭakāriṇaḥ
||57||पतनान्मूर्छया युक्तः क्षणमात्रं तदाऽभवत् ॥
ततो मूर्छागतस्यास्य पापिनोऽनिष्टकारिणः
buddhiḥ sadyaḥ samutpannā karmaṇā prāktanena hi ||
nirvedaṃ paramāpannaḥ kitavo duḥkhasaṃyutaḥ
||58||बुद्धिः सद्यः समुत्पन्ना कर्मणा प्राक्तनेन हि ॥
निर्वेदं परमापन्नः कितवो दुःखसंयुतः
bhūmyāṃ nipatitaṃ yacca gaṃdhapuṣpādikaṃ mahat ||
samarpitaṃ śivāyeti kitavenāpyabuddhinā
||59||भूम्यां निपतितं यच्च गंधपुष्पादिकं महत् ॥
समर्पितं शिवायेति कितवेनाप्यबुद्धिना
citraguptena cākhyātaṃ dattamasti tvayā punaḥ ||
patitaṃ caiva dehāṃte śivāya paramātmane
||60||चित्रगुप्तेन चाख्यातं दत्तमस्ति त्वया पुनः ॥
पतितं चैव देहांते शिवाय परमात्मने
pacanīyosi me maṃda narakeṣu mahatsu ca ||
ityukto dharmarājena kitavo vākyamabravīt
||61||पचनीयोसि मे मंद नरकेषु महत्सु च ॥
इत्युक्तो धर्मराजेन कितवो वाक्यमब्रवीत्
pāpācāro hi bhagavankaścinnaiva mayā kṛtaḥ ||
vimṛśyatāṃ me sukṛtaṃ yāthātathyena bho yama
||62||पापाचारो हि भगवन्कश्चिन्नैव मया कृतः ॥
विमृश्यतां मे सुकृतं याथातथ्येन भो यम
citraguptena cākhyātaṃ dttamasti tvayā punaḥ ||
patitaṃ caiva dehāṃte śivāya paramātmane
||63||चित्रगुप्तेन चाख्यातं द्त्तमस्ति त्वया पुनः ॥
पतितं चैव देहांते शिवाय परमात्मने
tena karmavipākena ghaṭikātrayameva ca ||
śacīpateḥ padaṃ viddhi prāpsyasi tvaṃ na saṃśayaḥ
||64||तेन कर्मविपाकेन घटिकात्रयमेव च ॥
शचीपतेः पदं विद्धि प्राप्स्यसि त्वं न संशयः
āgatastatkṣaṇāddevaḥ survaiḥ samanvitaḥ ||
airāvataṃ samārūḍho nīto'sau śakramaṃdiram ||
śakraḥ prabodhitastena guruṇā bhāvitātmanā
||65||आगतस्तत्क्षणाद्देवः सुर्वैः समन्वितः ॥
ऐरावतं समारूढो नीतोऽसौ शक्रमंदिरम् ॥
शक्रः प्रबोधितस्तेन गुरुणा भावितात्मना
ghaṭikātritayaṃ yāvattāvatkālaṃ puraṃdara ||
nijāsane'pi saṃsthāpyaḥ kitavo'pi mamājñayā
||66||घटिकात्रितयं यावत्तावत्कालं पुरंदर ॥
निजासनेऽपि संस्थाप्यः कितवोऽपि ममाज्ञया
gurorvacanamārkarṇya kṛtvā śirasi tatkṣaṇāt ||
gato'nvatraiva śakro'sau kitavo hi praveśitaḥ ||
bhavanaṃ devarājasya nānāścaryasamanvitam
||67||गुरोर्वचनमार्कर्ण्य कृत्वा शिरसि तत्क्षणात् ॥
गतोऽन्वत्रैव शक्रोऽसौ कितवो हि प्रवेशितः ॥
भवनं देवराजस्य नानाश्चर्यसमन्वितम्
śakrāsane'bhiṣikto'sau rājyaṃ prāptaḥ śatakratoḥ ||
śaṃbhorgaṃdhapradānācca puṣpatāṃbūlasaṃyutam
||68||शक्रासनेऽभिषिक्तोऽसौ राज्यं प्राप्तः शतक्रतोः ॥
शंभोर्गंधप्रदानाच्च पुष्पतांबूलसंयुतम्
kiṃ punaḥ śraddhayā yuktāḥ śivāya paramātmane ||
arpayaṃti sadā bhaktyā gaṃdhapūṣpādikaṃ mahat
||69||किं पुनः श्रद्धया युक्ताः शिवाय परमात्मने ॥
अर्पयंति सदा भक्त्या गंधपूष्पादिकं महत्
śivasāyujyamāyātāḥ śivasenāsamanvitāḥ ||
prāpnuvaṃti mahāmodaṃ śakro hyeṣāṃ ca kiṃkaraḥ
||70||शिवसायुज्यमायाताः शिवसेनासमन्विताः ॥
प्राप्नुवंति महामोदं शक्रो ह्येषां च किंकरः
śivapūjāratānāṃ ca yatsukhaṃ śāṃtacetasām ||
brahmaśakrādikānāṃ ca tatsukhaṃ durlabhaṃ mahat
||71||शिवपूजारतानां च यत्सुखं शांतचेतसाम् ॥
ब्रह्मशक्रादिकानां च तत्सुखं दुर्लभं महत्
varākāste na jānaṃti mūḍhā viṣayalolupāḥ ||
vaṃdanīyo mahādevo hyarcanīyaḥ sadāśivaḥ
||72||वराकास्ते न जानंति मूढा विषयलोलुपाः ॥
वंदनीयो महादेवो ह्यर्चनीयः सदाशिवः
pūjanīyo mahādevaḥ prāṇibhistattvavedibhiḥ ||
tasmādiṃdratvamagamatkitavo ghaṭikātrayam
||73||पूजनीयो महादेवः प्राणिभिस्तत्त्ववेदिभिः ॥
तस्मादिंद्रत्वमगमत्कितवो घटिकात्रयम्
purodhasābhiṣikto'sau puraṃdarapade sthitaḥ ||
tadānīṃ nāradenoktaḥ kitavo'sau mahāyaśāḥ
||74||पुरोधसाभिषिक्तोऽसौ पुरंदरपदे स्थितः ॥
तदानीं नारदेनोक्तः कितवोऽसौ महायशाः
indrāṇīmānayastveti yathā rājyaṃ suśobhitam ||
tataḥ prahasya covāca kitavaḥ śivavallabhaḥ
||75||इन्द्राणीमानयस्त्वेति यथा राज्यं सुशोभितम् ॥
ततः प्रहस्य चोवाच कितवः शिववल्लभः
indrāṇyā nāsti me kāryaṃ na vācyaṃ te mahāmate ||
evamuktvātha kitavaḥ pradātumupacakrame
||76||इन्द्राण्या नास्ति मे कार्यं न वाच्यं ते महामते ॥
एवमुक्त्वाथ कितवः प्रदातुमुपचक्रमे
airāvatamagastyāya pradadau śivavallabhaḥ ||
viśvāmitrāya kitavo dadau hayamudāradhīḥ
||77||ऐरावतमगस्त्याय प्रददौ शिववल्लभः ॥
विश्वामित्राय कितवो ददौ हयमुदारधीः
uccaiḥśravasasaṃjñaṃ ca kāmadhenuṃ mahāyaśāḥ ||
dadau vaśiṣṭhāya tadā ciṃtāmaṇiṃ mahāprabham
||78||उच्चैःश्रवससंज्ञं च कामधेनुं महायशाः ॥
ददौ वशिष्ठाय तदा चिंतामणिं महाप्रभम्
gālavāya mahātejāstadā kalpataruṃ ca saḥ ||
kauṃḍinyāya mahābhāgaḥ kitavopi gṛhaṃ tadā ||
18.79 evamādīnyanekāni ratnāni vividhāni ca ||
dadāvṛṣibhyo muditaḥ śivaprītyarthameva ca
||80||गालवाय महातेजास्तदा कल्पतरुं च सः ॥
कौंडिन्याय महाभागः कितवोपि गृहं तदा ॥
१८.७९ एवमादीन्यनेकानि रत्नानि विविधानि च ॥
ददावृषिभ्यो मुदितः शिवप्रीत्यर्थमेव च
ghaṭitakātritayaṃ yāvattāvatkālaṃ dadau prabhuḥ ||
ghaṭikātritayādūdhva pūrvasvāmī samāgataḥ
||81||घटितकात्रितयं यावत्तावत्कालं ददौ प्रभुः ॥
घटिकात्रितयादूध्व पूर्वस्वामी समागतः
puraṃdaro'marāvatyāmupaviśya nijāsane ||
ṛṣibhiḥ saṃstutaścaiva śacyā saha tadā'bhavat
||82||पुरंदरोऽमरावत्यामुपविश्य निजासने ॥
ऋषिभिः संस्तुतश्चैव शच्या सह तदाऽभवत्
śacīmuvāca durmedhāḥ kitavenāsi bhāmini ||
bhuktā hyasyaiva kathaya yāthātathyena śobhane
||83||शचीमुवाच दुर्मेधाः कितवेनासि भामिनि ॥
भुक्ता ह्यस्यैव कथय याथातथ्येन शोभने
tadā prahasya covāca puraṃdaramakalmaṣā ||
ātmaupamyena sarvatra paśyati tvaṃ puraṃdara
||84||तदा प्रहस्य चोवाच पुरंदरमकल्मषा ॥
आत्मौपम्येन सर्वत्र पश्यति त्वं पुरंदर
asau mahātmā kitavasvarūpī śivaprasādātparamārthavijñaḥ ||
vai rāgyayukto hi mahānubhāvo yenāpi sarvaṃ paramaṃ prapannam
||85||असौ महात्मा कितवस्वरूपी शिवप्रसादात्परमार्थविज्ञः ॥
वै राग्ययुक्तो हि महानुभावो येनापि सर्वं परमं प्रपन्नम्
rājyādikaṃ mohamayaṃ ca pāśaṃ tyaktā parebhyo vijayī sa jātaḥ
||86||राज्यादिकं मोहमयं च पाशं त्यक्ता परेभ्यो विजयी स जातः
vaco niśamya deveśa iṃdrāṇyāḥ sa puraṃdaraḥ ||
vrīḍāyukto'bhavattūṣṇīmiṃdrāsanagatastadā
||87||वचो निशम्य देवेश इंद्राण्याः स पुरंदरः ॥
व्रीडायुक्तोऽभवत्तूष्णीमिंद्रासनगतस्तदा
bṛhaspatimuvācedaṃ vākyaṃ vākyavidāṃ varaḥ ||
airāvato na dṛśyeta tathaivoccaiḥśravā hayaḥ
||88||बृहस्पतिमुवाचेदं वाक्यं वाक्यविदां वरः ॥
ऐरावतो न दृश्येत तथैवोच्चैःश्रवा हयः
pārijātādayaḥ sarve padārthāḥ kena vā hṛtāḥ ||
gururuvācedaṃ kitavena kṛtaṃ mahat
||89||पारिजातादयः सर्वे पदार्थाः केन वा हृताः ॥
गुरुरुवाचेदं कितवेन कृतं महत्
ṛṣibhyo datta madyaiva yāvatsattā hi tasya vai ||
svasattāyāṃ mahatyāṃ ca svasattā ye bhavaṃti ca
||90||ऋषिभ्यो दत्त मद्यैव यावत्सत्ता हि तस्य वै ॥
स्वसत्तायां महत्यां च स्वसत्ता ये भवंति च
apramāttāśca ye nityaṃ śivadhyānaparāyaṇāḥ ||
te priyāḥ śaṃkarasyaiva hitvā karmaphalāni vai ||
kevalaṃ jñānamāśritya te yāṃti paramaṃ padam
||91||अप्रमात्ताश्च ये नित्यं शिवध्यानपरायणाः ॥
ते प्रियाः शंकरस्यैव हित्वा कर्मफलानि वै ॥
केवलं ज्ञानमाश्रित्य ते यांति परमं पदम्
etacchrutvā vacanaṃ tasya ceṃdro bṛhaspatervākyamidaṃ vabhāṣe ||
prāyo yamo vakṣyati sarvametatsamṛddhaye hyātmanaścaiva śakraḥ
||92||एतच्छ्रुत्वा वचनं तस्य चेंद्रो बृहस्पतेर्वाक्यमिदं वभाषे ॥
प्रायो यमो वक्ष्यति सर्वमेतत्समृद्धये ह्यात्मनश्चैव शक्रः
tatheti matvā guruṇā sahaiva rājā surāṇāṃ sahasā jagāma ||
svakāryakāmo hi tathā puraṃdaro yayau purīṃ saṃyaminīṃ tadānīm
||93||तथेति मत्वा गुरुणा सहैव राजा सुराणां सहसा जगाम ॥
स्वकार्यकामो हि तथा पुरंदरो ययौ पुरीं संयमिनीं तदानीम्
yamena pūjyamāno hi śakro vākyamuvāca ha ||
tvayā dattaṃ mama padaṃ kitavāya durātmane
||94||यमेन पूज्यमानो हि शक्रो वाक्यमुवाच ह ॥
त्वया दत्तं मम पदं कितवाय दुरात्मने
anenaitatkṛtaṃ karmma jugupsitaṃ mahattaram ||
madīyāni ca ratnāni yāni sarvāṇyanena vai ||
ebhya ebhyaḥ pradattāni dharmma jānīhi tattvataḥ
||95||अनेनैतत्कृतं कर्म्म जुगुप्सितं महत्तरम् ॥
मदीयानि च रत्नानि यानि सर्वाण्यनेन वै ॥
एभ्य एभ्यः प्रदत्तानि धर्म्म जानीहि तत्त्वतः
tvaṃ dharmanāmāsi kathaṃ kitavāya pradattavān ||
mama rājyavināśāya kṛtamasti tvayā'dhunā
||96||त्वं धर्मनामासि कथं कितवाय प्रदत्तवान् ॥
मम राज्यविनाशाय कृतमस्ति त्वयाऽधुना
ānayasva mahābhāga gajādīni ca satvaram ||
anyāni caiva ratnāni dattāni ca yatastataḥ
||97||आनयस्व महाभाग गजादीनि च सत्वरम् ॥
अन्यानि चैव रत्नानि दत्तानि च यतस्ततः
niśamya vākyaṃ śakrasya yamo vacanamabravīt ||
kitavaṃ ca ruṣāviṣṭaḥ kiṃ tvayā pāpinā kṛtam
||98||निशम्य वाक्यं शक्रस्य यमो वचनमब्रवीत् ॥
कितवं च रुषाविष्टः किं त्वया पापिना कृतम्
bhogārthaṃ caiva yaddattaṃ śakrarājyaṃ tvayā'dhun ||
pradattaṃ ca dvijātibhyo hyanyathā vai kṛtaṃ mahat
||99||भोगार्थं चैव यद्दत्तं शक्रराज्यं त्वयाऽधुन् ॥
प्रदत्तं च द्विजातिभ्यो ह्यन्यथा वै कृतं महत्
akāryaṃ vai tvayā mūḍha paradravyāpahāraṇam ||
tena pāpena mahatā nirayaṃ pratigacchasi
||100||अकार्यं वै त्वया मूढ परद्रव्यापहारणम् ॥
तेन पापेन महता निरयं प्रतिगच्छसि
yamasya vacanaṃ śrutvā kitavo vākyamabravīt ||
ahaṃ nirayagāmī ca nātra kāryā vicāraṇā
||101||यमस्य वचनं श्रुत्वा कितवो वाक्यमब्रवीत् ॥
अहं निरयगामी च नात्र कार्या विचारणा
yāvatsvatā mama vibho jātā śakrāsane tathā ||
tāvaddattaṃ hi yatkiṃciddvijebhyo hi yathātatham
||102||यावत्स्वता मम विभो जाता शक्रासने तथा ॥
तावद्दत्तं हि यत्किंचिद्द्विजेभ्यो हि यथातथम्
yama uvāca
dānaṃ praśastaṃ bhūmyāṃ ca dṛśyate karmmaṇaḥ phalam ||
svarge dānaṃ na dātavyaṃ kenacitkasyacitkvacit ||
tasmāddaṃḍyo'si re mūḍha aśāstrīyaṃ kṛtaṃ tvayā
||103||दानं प्रशस्तं भूम्यां च दृश्यते कर्म्मणः फलम् ॥
स्वर्गे दानं न दातव्यं केनचित्कस्यचित्क्वचित् ॥
तस्माद्दंड्योऽसि रे मूढ अशास्त्रीयं कृतं त्वया
gururātmavatāṃ śāstā rājā śāstāḥ durātmanām ||
sarveṣāṃ pāpaśīlānāṃ śāsta'haṃ nātra saṃśayaḥ
||104||गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ताः दुरात्मनाम् ॥
सर्वेषां पापशीलानां शास्तऽहं नात्र संशयः
evaṃ nirbhartsayitvā taṃ kitavaṃ dharmarāṭsvayam ||
uvāca citraguptaṃ ca narake pacyatāmayam ||
tadā prahasya covāca citragupto yamaṃ prati
||105||एवं निर्भर्त्सयित्वा तं कितवं धर्मराट्स्वयम् ॥
उवाच चित्रगुप्तं च नरके पच्यतामयम् ॥
तदा प्रहस्य चोवाच चित्रगुप्तो यमं प्रति
kathaṃ nirayagāmitvaṃ kitavasya bhaviṣyati ||
yena datto hyagastyāya gaja airāvato mahān
||106||कथं निरयगामित्वं कितवस्य भविष्यति ॥
येन दत्तो ह्यगस्त्याय गज ऐरावतो महान्
tathāśvo hyabdhisaṃbhūto gālavāya mahātmane ||
viśvāmitrāya bhadraṃ te ciṃtāmaṇirmahāprabhaḥ
||107||तथाश्वो ह्यब्धिसंभूतो गालवाय महात्मने ॥
विश्वामित्राय भद्रं ते चिंतामणिर्महाप्रभः
evamādīni ratnāni dattāni kitevana hi ||
tena karmavipākena pūjanīyo jagattraye
||108||एवमादीनि रत्नानि दत्तानि कितेवन हि ॥
तेन कर्मविपाकेन पूजनीयो जगत्त्रये
śivamuddiśya yadattaṃ svarge martye ca yairnaraiḥ ||
tatsarvaṃ tvakṣayaṃ vidyānniśchidraṃ karma cocyate ||
tasmānnarakagāmitvaṃ kitavasya na vidyate
||109||शिवमुद्दिश्य यदत्तं स्वर्गे मर्त्ये च यैर्नरैः ॥
तत्सर्वं त्वक्षयं विद्यान्निश्छिद्रं कर्म चोच्यते ॥
तस्मान्नरकगामित्वं कितवस्य न विद्यते
yāniyāni ca pāpāni kitavasya mahātmanaḥ ||
bhasmībhūtāni sarvāṇi jātāni smaraṇācca vai
||110||यानियानि च पापानि कितवस्य महात्मनः ॥
भस्मीभूतानि सर्वाणि जातानि स्मरणाच्च वै
śaṃbhoḥ prasādātsarvāṇi sukṛtāni ca tatkṣaṇāt ||
tadvacaścitraguptasya niśamya pretarāṭ svayam
||111||शंभोः प्रसादात्सर्वाणि सुकृतानि च तत्क्षणात् ॥
तद्वचश्चित्रगुप्तस्य निशम्य प्रेतराट् स्वयम्
prahasyāvāṅmukho bhūtvā ida māha śatakratum ||
tvaṃ hi rājā sureṃdrāṇāṃ sthaviro rājyalaṃpaṭaḥ
||112||प्रहस्यावाङ्मुखो भूत्वा इद माह शतक्रतुम् ॥
त्वं हि राजा सुरेंद्राणां स्थविरो राज्यलंपटः
aśvamedhaśatenaiva ekaṃ janmārjitaṃ kṛtam ||
tvayā nāstyatra saṃdeho hyarjjitaṃ tena vai mahat
||113||अश्वमेधशतेनैव एकं जन्मार्जितं कृतम् ॥
त्वया नास्त्यत्र संदेहो ह्यर्ज्जितं तेन वै महत्
prārthayitvā hyagastyādīnmunīnsarvānviśeṣataḥ ||
arthena praṇipātena tvayā labhyāni tāni ca ||
gajādikāni ratnāni yena tvaṃ ca sukhī tvaran
||114||प्रार्थयित्वा ह्यगस्त्यादीन्मुनीन्सर्वान्विशेषतः ॥
अर्थेन प्रणिपातेन त्वया लभ्यानि तानि च ॥
गजादिकानि रत्नानि येन त्वं च सुखी त्वरन्
tatheti matvā vacanaṃ puraṃdaro gataḥ purīṃ svāmavivekadṛṣṭiḥ ||
abhyarthayāmāsa vinamrakaṃdharaścarṣīstato labdhavānpārijātam
||115||तथेति मत्वा वचनं पुरंदरो गतः पुरीं स्वामविवेकदृष्टिः ॥
अभ्यर्थयामास विनम्रकंधरश्चर्षीस्ततो लब्धवान्पारिजातम्
anenaiva prakāreṇa labdharājyaḥ puraṃdaraḥ ||
jātastadāmarāvatyāṃ rājā saha mahātmabhiḥ
||116||अनेनैव प्रकारेण लब्धराज्यः पुरंदरः ॥
जातस्तदामरावत्यां राजा सह महात्मभिः
kitavasya punarjanma dattaṃ vaivasvatena hi ||
kiṃcitakarmavipākena virocanasuto'bhavat
||117||कितवस्य पुनर्जन्म दत्तं वैवस्वतेन हि ॥
किंचितकर्मविपाकेन विरोचनसुतोऽभवत्
surucirjananī tasya kitavasyābhavattadā ||
virocanasya mahiṣī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ ||
tasthau jaṭharamāsthāya tasyāḥ so'pi mahātmanaḥ
||118||सुरुचिर्जननी तस्य कितवस्याभवत्तदा ॥
विरोचनस्य महिषी दुहिता वृषपर्वणः ॥
तस्थौ जठरमास्थाय तस्याः सोऽपि महात्मनः
tadāprabhṛti tasyaiva prahlādasyātmajātsa vai ||
suruceśca tathāpyāsīddharmedāne mahāmatiḥ
||119||तदाप्रभृति तस्यैव प्रह्लादस्यात्मजात्स वै ॥
सुरुचेश्च तथाप्यासीद्धर्मेदाने महामतिः
tenaiva jaṭharasthena kṛtā matiranuttamā ||
kitavena kṛtā viprā durlabhā yā manīṣiṇām
||120||तेनैव जठरस्थेन कृता मतिरनुत्तमा ॥
कितवेन कृता विप्रा दुर्लभा या मनीषिणाम्
ekadā vai tadā śakro yayau vairocanaṃ prati ||
haṃtukāmo hi daityeṃdraṃ vipro bhūtvā'tha yācakaḥ
||121||एकदा वै तदा शक्रो ययौ वैरोचनं प्रति ॥
हंतुकामो हि दैत्येंद्रं विप्रो भूत्वाऽथ याचकः
virocanagṛhaṃ prāpta iṃdro vākyamuvāca ha ||
sthaviro brāhmaṇo bhūtvā dehīti mama suvrata ||
manasvī tvaṃ ca daityeṃdra dātā ca bhuvanatraye
||122||विरोचनगृहं प्राप्त इंद्रो वाक्यमुवाच ह ॥
स्थविरो ब्राह्मणो भूत्वा देहीति मम सुव्रत ॥
मनस्वी त्वं च दैत्येंद्र दाता च भुवनत्रये
tava viprā mahābhāga caritaṃ paramādbhutam ||
varṇayanti samā jeṣu sthitvā kīrti ca nirmalām ||
yācako'haṃ ca daityeṃdra dāturarmahasi suvrata
||123||तव विप्रा महाभाग चरितं परमाद्भुतम् ॥
वर्णयन्ति समा जेषु स्थित्वा कीर्ति च निर्मलाम् ॥
याचकोऽहं च दैत्येंद्र दातुरर्महसि सुव्रत
tasya tadvacanaṃ śrutvā daityeṃdro vākyamabravīt ||
kiṃ dātavyaṃ tava vibho vada śīghraṃ mamādhunā
||124||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दैत्येंद्रो वाक्यमब्रवीत् ॥
किं दातव्यं तव विभो वद शीघ्रं ममाधुना
iṃdro hi viprarūpeṇa virocanamuvāca ha ||
yācayāmi ca daityeṃdra yadahaṃ paribhāvitaḥ
||125||इंद्रो हि विप्ररूपेण विरोचनमुवाच ह ॥
याचयामि च दैत्येंद्र यदहं परिभावितः
ātmaprītyā ca dātavyaṃ mama nāstyatra saṃśayaḥ ||
uvāca prahasanvākyaṃ prahlādasyātmajo'suraḥ
||126||आत्मप्रीत्या च दातव्यं मम नास्त्यत्र संशयः ॥
उवाच प्रहसन्वाक्यं प्रह्लादस्यात्मजोऽसुरः
dadāmyātmaśiro vipra yadi kāmayase'dhunā ||
idaṃ rājyamanāyāsamiyaṃ śrīrnānyagāminī ||
ahaṃ samarpayiṣyāmi tava nāstyatra saśayaḥ
||127||ददाम्यात्मशिरो विप्र यदि कामयसेऽधुना ॥
इदं राज्यमनायासमियं श्रीर्नान्यगामिनी ॥
अहं समर्पयिष्यामि तव नास्त्यत्र सशयः
ityuktastena daityena vimṛśya ca tadā hariḥ ||
uvāca dehi me svīyaṃ śiro mukuṭasevitam
||128||इत्युक्तस्तेन दैत्येन विमृश्य च तदा हरिः ॥
उवाच देहि मे स्वीयं शिरो मुकुटसेवितम्
evamukte tu vacane śakreṇa dvijarūpiṇā ||
tvaranmaheṃdrāya tadā śivara utkṛttya vai mudā ||
svakareṇa dadau tasmai prahlādasyātmajo'suraḥ
||129||एवमुक्ते तु वचने शक्रेण द्विजरूपिणा ॥
त्वरन्महेंद्राय तदा शिवर उत्कृत्त्य वै मुदा ॥
स्वकरेण ददौ तस्मै प्रह्लादस्यात्मजोऽसुरः
prahlādena purā yastu kṛto dharmmaḥ suduṣkaraḥ ||
kevalāṃ bhaktimāśritya viṣṇostatparacetasā
||130||प्रह्लादेन पुरा यस्तु कृतो धर्म्मः सुदुष्करः ॥
केवलां भक्तिमाश्रित्य विष्णोस्तत्परचेतसा
dānātparataraṃ cānyatkvacidvastu na vidyate ||
taddānaṃ ca mahāpuṇyamārtebhyo yatpradīyate
||131||दानात्परतरं चान्यत्क्वचिद्वस्तु न विद्यते ॥
तद्दानं च महापुण्यमार्तेभ्यो यत्प्रदीयते
svaśaktyā yacca kiṃcicca tadānaṃtyāya kalpate ||
dānātparataraṃ nānyattriṣu lokeṣu vidyate
||132||स्वशक्त्या यच्च किंचिच्च तदानंत्याय कल्पते ॥
दानात्परतरं नान्यत्त्रिषु लोकेषु विद्यते
sāttvikaṃ rājasaṃ caiva tāmasaṃ ca prakīrtitatam ||
tathā kṛtamanenaiva dānaṃ sāttvikalakṣaṇam
||133||सात्त्विकं राजसं चैव तामसं च प्रकीर्तिततम् ॥
तथा कृतमनेनैव दानं सात्त्विकलक्षणम्
śira utkṛttya ceṃdrāya pradattaṃ viprarūpiṇe ||
kirīṭaḥ patitastatra maṇayo hi mahāprabhāḥ
||134||शिर उत्कृत्त्य चेंद्राय प्रदत्तं विप्ररूपिणे ॥
किरीटः पतितस्तत्र मणयो हि महाप्रभाः
aikapadyena patitāste jātā maṃḍalāya vai ||
daityānāṃ ca nareṃdrāṇāṃ pannagānāṃ tathaiva ca
||135||ऐकपद्येन पतितास्ते जाता मंडलाय वै ॥
दैत्यानां च नरेंद्राणां पन्नगानां तथैव च
virocanasya taddānaṃ triṣu lokeṣu viśrutam ||
gāyaṃtyadyāpi kavayo daityeṃdrasya mahātmanaḥ
||136||विरोचनस्य तद्दानं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥
गायंत्यद्यापि कवयो दैत्येंद्रस्य महात्मनः
virocanasya putro'bhūtkitavo'sau mahāprabhaḥ ||
mṛte pitari jāto'sau mātā tasya pativratā
||137||विरोचनस्य पुत्रोऽभूत्कितवोऽसौ महाप्रभः ॥
मृते पितरि जातोऽसौ माता तस्य पतिव्रता
kalevaraṃ ca tatyāja patilokaṃ gatā tataḥ ||
bhārgaveṇābhiṣikto'sau janakasya nijāsane
||138||कलेवरं च तत्याज पतिलोकं गता ततः ॥
भार्गवेणाभिषिक्तोऽसौ जनकस्य निजासने
nāmnā baliriti khyāto babhūva ca mahāyaśāḥ ||
tena sarve suragaṇāstrāsitāḥ sumahābalāḥ
||139||नाम्ना बलिरिति ख्यातो बभूव च महायशाः ॥
तेन सर्वे सुरगणास्त्रासिताः सुमहाबलाः
gataste kathitāḥ pūrvaṃ kaśyapasyāśramaṃ śubham ||
tadā balirabhūdindro devapuryāṃ mahāyaśāḥ
||140||गतस्ते कथिताः पूर्वं कश्यपस्याश्रमं शुभम् ॥
तदा बलिरभूदिन्द्रो देवपुर्यां महायशाः
svayaṃ tatāpa tapasā sūryo bhūtvā tadā'suraḥ ||
īśo bhūtvā svayaṃ cāste aiśānyāṃ diśi pālayan
||141||स्वयं तताप तपसा सूर्यो भूत्वा तदाऽसुरः ॥
ईशो भूत्वा स्वयं चास्ते ऐशान्यां दिशि पालयन्
tathā ca nairṛto bhūtvā tathā tvaṃbupatiḥ svayam ||
dhanādhyakṣa udīcyāṃ vai svayamāste balistadā ||
evamāste baliḥ sākṣātsvayameva trilokabhuk
||142||तथा च नैर्ऋतो भूत्वा तथा त्वंबुपतिः स्वयम् ॥
धनाध्यक्ष उदीच्यां वै स्वयमास्ते बलिस्तदा ॥
एवमास्ते बलिः साक्षात्स्वयमेव त्रिलोकभुक्
śivārcanaratenaiva kitavena balirdvijāḥ ||
pūrvābhyāsena tenaiva mahādānarato'bhavat
||143||शिवार्चनरतेनैव कितवेन बलिर्द्विजाः ॥
पूर्वाभ्यासेन तेनैव महादानरतोऽभवत्
ekadā tu sabhāmadhye āsthito bhṛguṇā saha ||
daityeṃdraiḥ saṃvṛtaḥ śrīmāñchaṃḍāmarkau vaco'bravīt
||144||एकदा तु सभामध्ये आस्थितो भृगुणा सह ॥
दैत्येंद्रैः संवृतः श्रीमाञ्छंडामर्कौ वचोऽब्रवीत्
āvāsaḥ kriyatāmatra kriyatāmatra asurairmmama sannidhau ||
hitvā pātālamadyaiva mā vilaṃbitumarhatha
||145||आवासः क्रियतामत्र क्रियतामत्र असुरैर्म्मम सन्निधौ ॥
हित्वा पातालमद्यैव मा विलंबितुमर्हथ
bhārgavastadupaśrutya prahasyedamuvāca ha ||
yajñaiśca vividhaiścaiva svargaloke mahīyate
||146||भार्गवस्तदुपश्रुत्य प्रहस्येदमुवाच ह ॥
यज्ञैश्च विविधैश्चैव स्वर्गलोके महीयते
yājñikaiśca mahārāja nānyathā svargameva hi ||
bhoktuṃ hi pāryate rājannānyatā mama bhāṣitam
||147||याज्ञिकैश्च महाराज नान्यथा स्वर्गमेव हि ॥
भोक्तुं हि पार्यते राजन्नान्यता मम भाषितम्
gurorvacanamājñāya daityeṃdro vākyamabravīt ||
mayā kôtaṃ ca yatkarma tena sarve mahāsurāḥ ||
svarge vasaṃtu suciraṃ nātra kāryā vicāraṇā
||148||गुरोर्वचनमाज्ञाय दैत्येंद्रो वाक्यमब्रवीत् ॥
मया कॉतं च यत्कर्म तेन सर्वे महासुराः ॥
स्वर्गे वसंतु सुचिरं नात्र कार्या विचारणा
prahasyo vāca bhagavānbhārgavāṇāṃ mahātapāḥ ||
balinaṃ bāliśaṃ matvā śukro buddhimatāṃ varaḥ
||149||प्रहस्यो वाच भगवान्भार्गवाणां महातपाः ॥
बलिनं बालिशं मत्वा शुक्रो बुद्धिमतां वरः
yattvayoktaṃ ca vacanaṃ bale mama na rocate ||
ihaiva tvaṃ samā gatya vastuṃ cecchasi suvrata
||150||यत्त्वयोक्तं च वचनं बले मम न रोचते ॥
इहैव त्वं समा गत्य वस्तुं चेच्छसि सुव्रत
aśvamedhaśatenaiva yaja tvaṃ jātavedasam ||
karmmabhūmiṃ gato bhūtvā mā vilaṃbitumarhasi
||151||अश्वमेधशतेनैव यज त्वं जातवेदसम् ॥
कर्म्मभूमिं गतो भूत्वा मा विलंबितुमर्हसि
tatheti matvā sa balirmahātmā hitvā tadānīṃ tridivaṃ manasvī ||
daityaiḥ sameto guruṇā ca saṃgato yayau bhuvaṃ sonucaraiḥ sametaḥ
||152||तथेति मत्वा स बलिर्महात्मा हित्वा तदानीं त्रिदिवं मनस्वी ॥
दैत्यैः समेतो गुरुणा च संगतो ययौ भुवं सोनुचरैः समेतः
tannarmadāyā gurukulyasaṃjñakaṃ tīre mahātīrthamudāraśobham ||
gatvā tadā daityapatirmahātmā jitvā samagraṃ vasudhāvalaṃ ca
||153||तन्नर्मदाया गुरुकुल्यसंज्ञकं तीरे महातीर्थमुदारशोभम् ॥
गत्वा तदा दैत्यपतिर्महात्मा जित्वा समग्रं वसुधावलं च
tato'śvamedhairbahubhirvicakṣaṇo guruprayuktaḥ sa mahāyaśābaliḥ ||
īje ca dīkṣāṃ paramāmupeto vairocaniṃ satyavatāṃ variṣṭhaḥ
||154||ततोऽश्वमेधैर्बहुभिर्विचक्षणो गुरुप्रयुक्तः स महायशाबलिः ॥
ईजे च दीक्षां परमामुपेतो वैरोचनिं सत्यवतां वरिष्ठः
kṛtvā brāhmaṇamācāryamṛtvijaḥ ṣoḍaśā'bhavan ||
suparīkṣitena tenaiva bhārgaveṇa mahātmanā
||155||कृत्वा ब्राह्मणमाचार्यमृत्विजः षोडशाऽभवन् ॥
सुपरीक्षितेन तेनैव भार्गवेण महात्मना
yajñānāmūnamekena śataṃ dīkṣāpareṇa hi ||
balinā cāśvamedhānāṃ pūrṇaṃ kartuṃ samādadhe
||156||यज्ञानामूनमेकेन शतं दीक्षापरेण हि ॥
बलिना चाश्वमेधानां पूर्णं कर्तुं समादधे
yāvadyajñaśataṃ pūrṇaṃ tasya rājño bhaviṣyati ||
purā proktaṃ mayā cātra hyadityā vratamuttamam
||157||यावद्यज्ञशतं पूर्णं तस्य राज्ञो भविष्यति ॥
पुरा प्रोक्तं मया चात्र ह्यदित्या व्रतमुत्तमम्
vratena tena saṃtuṣṭo bhagavānharirīśvaraḥ ||
baṭurūpema mahatā putrabhūto babhūva ha
||158||व्रतेन तेन संतुष्टो भगवान्हरिरीश्वरः ॥
बटुरूपेम महता पुत्रभूतो बभूव ह
adityāḥ kaśyapenaiva upanītastadā prabhuḥ ||
upanīte'tha saṃprāpto brahmā lokapitāmahaḥ
||159||अदित्याः कश्यपेनैव उपनीतस्तदा प्रभुः ॥
उपनीतेऽथ संप्राप्तो ब्रह्मा लोकपितामहः
dattaṃ yajñopavītaṃ ca brahmaṇā parameṣṭhinā ||
daṃḍakāṣṭhaṃ pradattaṃ hi somena ca mahātmanā
||160||दत्तं यज्ञोपवीतं च ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥
दंडकाष्ठं प्रदत्तं हि सोमेन च महात्मना
mekhalā ca samānītā ajinaṃ ca mahādbhutam ||
tathā ca pāduke caiva mahyā datte mahātmanaḥ
||161||मेखला च समानीता अजिनं च महाद्भुतम् ॥
तथा च पादुके चैव मह्या दत्ते महात्मनः
tatra bhikṣā samānītā bhavānyā cārthasiddhaye ||
evaṃ bhagavate dattaṃ viṣṇave baṭurūpiṇe
||162||तत्र भिक्षा समानीता भवान्या चार्थसिद्धये ॥
एवं भगवते दत्तं विष्णवे बटुरूपिणे
abhivaṃdya śrīśo vāmano hditiṃ tathā ||
kaśyapaṃca mahātejā yajñavāṭaṃ jagāma ca ||
yājñikasya balerāha cchalanārthaṃ svayaṃ prabhuḥ
||163||अभिवंद्य श्रीशो वामनो ह्दितिं तथा ॥
कश्यपंच महातेजा यज्ञवाटं जगाम च ॥
याज्ञिकस्य बलेराह च्छलनार्थं स्वयं प्रभुः
tadā maheśaḥ sa jagāma svargaṃ prakaṃpayangāṃ prapadā bhareṇa ||
sa vāmano baṭurūpī ca sākṣādviṣṇuḥ parātmā surakāryahetoḥ
||164||तदा महेशः स जगाम स्वर्गं प्रकंपयन्गां प्रपदा भरेण ॥
स वामनो बटुरूपी च साक्षाद्विष्णुः परात्मा सुरकार्यहेतोः
gīrbhiryathārthābhirabhiṣṭuto janairmunīśvarairdevagaṇairmahātmā ||
tvareṇa gacchansa ca yajñavāṭaṃ prāptastadānīṃ jagadekabaṃdhuḥ
||165||गीर्भिर्यथार्थाभिरभिष्टुतो जनैर्मुनीश्वरैर्देवगणैर्महात्मा ॥
त्वरेण गच्छन्स च यज्ञवाटं प्राप्तस्तदानीं जगदेकबंधुः
udgāpayansāma yato hi sākṣāccakāra devo baṭurūpaveṣaḥ ||
udgīyamāno bhagavānsa īśvaro vedāṃta vedyo harirīśvaraḥ prabhuḥ
||166||उद्गापयन्साम यतो हि साक्षाच्चकार देवो बटुरूपवेषः ॥
उद्गीयमानो भगवान्स ईश्वरो वेदांत वेद्यो हरिरीश्वरः प्रभुः
dadarśa taṃ mahāyajñamaśvamedhaṃ balestadā ||
dvāri sthito mahātejā vāmano baṭurūpadhṛk
||167||ददर्श तं महायज्ञमश्वमेधं बलेस्तदा ॥
द्वारि स्थितो महातेजा वामनो बटुरूपधृक्
brahmarūpeṇa mahatā vyāptamāsīddigaṃtaram ||
pavamānasya ca baṭorvāmanasya mahātmanaḥ
||168||ब्रह्मरूपेण महता व्याप्तमासीद्दिगंतरम् ॥
पवमानस्य च बटोर्वामनस्य महात्मनः
tacchrutvā ca baliḥ prāha śaṃḍāmarkkau ca buddhimān ||
brāhmaṇāḥ katisaṃkhyāśca āgatāḥ saṃti īkṣyatām
||169||तच्छ्रुत्वा च बलिः प्राह शंडामर्क्कौ च बुद्धिमान् ॥
ब्राह्मणाः कतिसंख्याश्च आगताः संति ईक्ष्यताम्
tatheti matvā tvaritāvutthitau tau tadā dvijāḥ ||
śaṃḍāmarkau samāgamya maṃḍapadvāri saṃsthitau
||170||तथेति मत्वा त्वरितावुत्थितौ तौ तदा द्विजाः ॥
शंडामर्कौ समागम्य मंडपद्वारि संस्थितौ
dadṛśāte mahātmānaṃ śrīhariṃ baṭurūpiṇam ||
tvaritau punarāyātau baleḥ śaṃsayituṃ tadā
||171||ददृशाते महात्मानं श्रीहरिं बटुरूपिणम् ॥
त्वरितौ पुनरायातौ बलेः शंसयितुं तदा
brahmacārī samāyāta eka eva na cāparaḥ ||
paṭhanādau mahārāja cāgatastava sannidhau ||
kimarthaṃ tanna jānīmo jānīhi tvaṃ mahāmate
||172||ब्रह्मचारी समायात एक एव न चापरः ॥
पठनादौ महाराज चागतस्तव सन्निधौ ॥
किमर्थं तन्न जानीमो जानीहि त्वं महामते
evamukte tu vacane tābhyāṃ sa ca mahāmanāḥ ||
utthitastatkṣaṇādeva darśanārthe baṭuṃ prati
||173||एवमुक्ते तु वचने ताभ्यां स च महामनाः ॥
उत्थितस्तत्क्षणादेव दर्शनार्थे बटुं प्रति
sa dadarśa mahātejā virocanasuto mahān ||
daṃḍavatpatito bhūmau nanāma śirasā baṭum
||174||स ददर्श महातेजा विरोचनसुतो महान् ॥
दंडवत्पतितो भूमौ ननाम शिरसा बटुम्
ānayitvā baṭuṃ sadyaḥ saṃniveśyaḥ nijāsane ||
arghyapādyena mahatābhyarcayāmāsa taṃ baṭum
||175||आनयित्वा बटुं सद्यः संनिवेश्यः निजासने ॥
अर्घ्यपाद्येन महताभ्यर्चयामास तं बटुम्
vinamrakaṃdharo bhūtvā uvāca ślakṣṇayā girā ||
kutaḥ kasmācca kasyāsi tacchighraṃ kathyatāṃ prabho
||176||विनम्रकंधरो भूत्वा उवाच श्लक्ष्णया गिरा ॥
कुतः कस्माच्च कस्यासि तच्छिघ्रं कथ्यतां प्रभो
tacchrutvā vacanaṃ tasya virocanasutasya vai ||
manasā hṛṣitaścāsau vāmano vaktumārabhat
||177||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विरोचनसुतस्य वै ॥
मनसा हृषितश्चासौ वामनो वक्तुमारभत्
bhagavānuvāca
tvaṃ hi rājā trilokeśo nānyo bhavitumarhasi ||
svakulaṃ nyūnatāṃ gacchedyo vai kāpuruṣaḥ smṛtaḥ
||178||त्वं हि राजा त्रिलोकेशो नान्यो भवितुमर्हसि ॥
स्वकुलं न्यूनतां गच्छेद्यो वै कापुरुषः स्मृतः
samaṃ vā cādhiko vāpi yo gacchetpuruṣaḥ smṛtaḥ ||
tvayā kṛtaṃ ca yatkarmma na kṛtaṃ pūrvajaistava
||179||समं वा चाधिको वापि यो गच्छेत्पुरुषः स्मृतः ॥
त्वया कृतं च यत्कर्म्म न कृतं पूर्वजैस्तव
daityānāṃ ca variṣṭhā ye hiraṇyakasipādayaḥ ||
kṛtaṃ mahattapo yena divyaṃ varṣasahasrakam
||180||दैत्यानां च वरिष्ठा ये हिरण्यकसिपादयः ॥
कृतं महत्तपो येन दिव्यं वर्षसहस्रकम्
śarīraṃ bhakṣitaṃ yasya juṣāṇasya tapo mahat ||
pipīlikābhirbahubhirdaṃśaiścaiva samāvṛtam
||181||शरीरं भक्षितं यस्य जुषाणस्य तपो महत् ॥
पिपीलिकाभिर्बहुभिर्दंशैश्चैव समावृतम्
abhavattasya tajjñātvā sureṃdro hyagamatpurā ||
nagaraṃ tasya ca tadā sainyena mahatā vṛtaḥ
||182||अभवत्तस्य तज्ज्ञात्वा सुरेंद्रो ह्यगमत्पुरा ॥
नगरं तस्य च तदा सैन्येन महता वृतः
tatsannidhau hatāḥ sarve asurā daityaśatruṇā ||
viṃdhyā tu mahiṣī tasya nīyamānā nivāritā
||183||तत्सन्निधौ हताः सर्वे असुरा दैत्यशत्रुणा ॥
विंध्या तु महिषी तस्य नीयमाना निवारिता
nāradena purā rājankiṃcitkāryaṃ cikīrṣuṇā ||
śaṃbhoḥ prasādādakhilaṃ manasā yatsamīkṣitam ||
daityeṃdreṇa ca tatsarvaṃ tapasaiva vaśīkṛtam
||184||नारदेन पुरा राजन्किंचित्कार्यं चिकीर्षुणा ॥
शंभोः प्रसादादखिलं मनसा यत्समीक्षितम् ॥
दैत्येंद्रेण च तत्सर्वं तपसैव वशीकृतम्
tasyāḥ putro mahātejā yena nīto'bhavatsabhām ||
tasya putro mahābhāga pitā te pitṛvatsalaḥ ||
nāmnā virocano vidvāniṃdro yena mahātmanā
||185||तस्याः पुत्रो महातेजा येन नीतोऽभवत्सभाम् ॥
तस्य पुत्रो महाभाग पिता ते पितृवत्सलः ॥
नाम्ना विरोचनो विद्वानिंद्रो येन महात्मना
dānena toṣito rājansvenaiva śirasā tadā ||
tasyātmajosi bho rājankṛtaṃ te paramaṃ yaśaḥ
||186||दानेन तोषितो राजन्स्वेनैव शिरसा तदा ॥
तस्यात्मजोसि भो राजन्कृतं ते परमं यशः
yaśodīpena mahatā dagdhāḥ śalabhavatsurāḥ ||
iṃdropi nirjito yena tvayā nāstyatra saṃśayaḥ
||187||यशोदीपेन महता दग्धाः शलभवत्सुराः ॥
इंद्रोपि निर्जितो येन त्वया नास्त्यत्र संशयः
śrutamasti mayā sarvaṃ caritaṃ tava suvrata ||
alpako'hamihāyāto brahmacaryavrate sthitaḥ
||188||श्रुतमस्ति मया सर्वं चरितं तव सुव्रत ॥
अल्पकोऽहमिहायातो ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः
uṭajārthe ca me dehi bhūmīṃ bhūmibhṛtāṃvara ||
baṭostasyaiva tadvākyaṃ śrutvā balirabhāṣata
||189||उटजार्थे च मे देहि भूमीं भूमिभृतांवर ॥
बटोस्तस्यैव तद्वाक्यं श्रुत्वा बलिरभाषत
he baṭo paṃḍito bhūtvā yaduktaṃ vacanaṃ purā ||
śiśutvāttanna jānāsi śrutvā manye yathārthataḥ
||190||हे बटो पंडितो भूत्वा यदुक्तं वचनं पुरा ॥
शिशुत्वात्तन्न जानासि श्रुत्वा मन्ये यथार्थतः
vada śīghraṃ mahābhāga kiyanmātrāṃ mahīṃ tava ||
dāsyāmi tvaritenaiva manasā tadvimṛśyatām
||191||वद शीघ्रं महाभाग कियन्मात्रां महीं तव ॥
दास्यामि त्वरितेनैव मनसा तद्विमृश्यताम्
tadāha vāmano vākyaṃ smayanmadhurayā girā ||
asaṃtoṣaparā ye ca viprā naṣṭā na saṃśayaḥ
||192||तदाह वामनो वाक्यं स्मयन्मधुरया गिरा ॥
असंतोषपरा ये च विप्रा नष्टा न संशयः
saṃtuṣṭā ye hi viprāste nānye veṣadharā hyamī ||
svadharmaniratā rājannirdaṃbhā niravagrahāḥ
||193||संतुष्टा ये हि विप्रास्ते नान्ये वेषधरा ह्यमी ॥
स्वधर्मनिरता राजन्निर्दंभा निरवग्रहाः
nirmatsarā jitakodhāvadānyā hi mahāmate ||
viprāste hi mahābhāga tairiyaṃ dhāryate mahī
||194||निर्मत्सरा जितकोधावदान्या हि महामते ॥
विप्रास्ते हि महाभाग तैरियं धार्यते मही
manasvī tvaṃ bahutvācca dātāsi bhuvanatraye ||
tathāpi me pradātavyā mahī tripadasaṃmitā
||195||मनस्वी त्वं बहुत्वाच्च दातासि भुवनत्रये ॥
तथापि मे प्रदातव्या मही त्रिपदसंमिता
bahutve nāsti me kāryaṃ mahyā vai surasūdana ||
praveśamātramuṭajaṃ tathā mama bhaviṣyati
||196||बहुत्वे नास्ति मे कार्यं मह्या वै सुरसूदन ॥
प्रवेशमात्रमुटजं तथा मम भविष्यति
tripadaṃ pūryate'smākaṃ vastuṃ nāstyatra saṃśayaḥ ||
dehi me kramato rājanyāvadbhūmibhaviṣyati ||
tāvatsaṃkhyā pradātavyā yadi dātāsi bho bale
||197||त्रिपदं पूर्यतेऽस्माकं वस्तुं नास्त्यत्र संशयः ॥
देहि मे क्रमतो राजन्यावद्भूमिभविष्यति ॥
तावत्संख्या प्रदातव्या यदि दातासि भो बले
prahasya tamuvācedaṃ balirvairocanātmajaḥ ||
dāsyāmi te mahīṃ kṛtsāṃ saśailavanakānanām
||198||प्रहस्य तमुवाचेदं बलिर्वैरोचनात्मजः ॥
दास्यामि ते महीं कृत्सां सशैलवनकाननाम्
madīyāṃ vai mahābhāga mayā dattāṃ gṛhāma vai ||
yācako'si baṭo paśya dānaṃ daityāprayācase
||199||मदीयां वै महाभाग मया दत्तां गृहाम वै ॥
याचकोऽसि बटो पश्य दानं दैत्याप्रयाचसे
yācako hyalpako vāstu dātā sarvaṃ vimṛśya vai ||
tathā vilokya cātmānaṃ hyarthibhyaśca dadāti vai
||200||याचको ह्यल्पको वास्तु दाता सर्वं विमृश्य वै ॥
तथा विलोक्य चात्मानं ह्यर्थिभ्यश्च ददाति वै
ātmaupamyena sarvatra yo dadāti hyudāradhīḥ ||
tasmānna yācitavyaṃ hi arthinā maṃdabhāginā
||201||आत्मौपम्येन सर्वत्र यो ददाति ह्युदारधीः ॥
तस्मान्न याचितव्यं हि अर्थिना मंदभागिना
baṭo dadāmyahaṃ te'dya sasailavanakānanām ||
pṛthvīṃ saparvatāṃ sābdhiṃ nānyathā mama bhāṣitam
||202||बटो ददाम्यहं तेऽद्य ससैलवनकाननाम् ॥
पृथ्वीं सपर्वतां साब्धिं नान्यथा मम भाषितम्
punaḥ provāca sa baṭurvirocanasutaṃ prati ||
pūryate mama daityeṃdra kramato hi padaistribhiḥ
||203||पुनः प्रोवाच स बटुर्विरोचनसुतं प्रति ॥
पूर्यते मम दैत्येंद्र क्रमतो हि पदैस्त्रिभिः
baṭostadvacanaṃ śrutvā asurendro balistadā ||
uvāca prahasanvākyaṃ manyamāno balirbhṛśam ||
gṛhyatāṃ ca mayā dattāṃ padaistribhiralaṃkṛtām
||204||बटोस्तद्वचनं श्रुत्वा असुरेन्द्रो बलिस्तदा ॥
उवाच प्रहसन्वाक्यं मन्यमानो बलिर्भृशम् ॥
गृह्यतां च मया दत्तां पदैस्त्रिभिरलंकृताम्
ityukto vāmanaḥ prāha prahasannasuraṃ prati ||
saṃkalpya sakalāṃ pṛthvīṃ dātumarhasi suvrata
||205||इत्युक्तो वामनः प्राह प्रहसन्नसुरं प्रति ॥
संकल्प्य सकलां पृथ्वीं दातुमर्हसि सुव्रत
tatheti matvā balinā supūjitaḥ sa vāmanaḥ kaśyapanaṃdano mahān ||
balistadānīṃ sahasā nitāṃtaṃ saṃstūyamānastvṛṣibhirmunīṃdraiḥ
||206||तथेति मत्वा बलिना सुपूजितः स वामनः कश्यपनंदनो महान् ॥
बलिस्तदानीं सहसा नितांतं संस्तूयमानस्त्वृषिभिर्मुनींद्रैः
taṃ pūjayitvā sa baliryāvaddātuṃ samudyataḥ ||
guruṇā vārita stāvadvirocanasuto mahān
||207||तं पूजयित्वा स बलिर्यावद्दातुं समुद्यतः ॥
गुरुणा वारित स्तावद्विरोचनसुतो महान्
na dātavyaṃ tvayā dānaṃ viṣṇave baṭurūpiṇe ||
iṃdrārthamāgataḥ sadyo yajñavighnaṃ karoti te ||
tasmāttvayā na pūjyo hi viṣṇuradhyātmadīpakaḥ
||208||न दातव्यं त्वया दानं विष्णवे बटुरूपिणे ॥
इंद्रार्थमागतः सद्यो यज्ञविघ्नं करोति ते ॥
तस्मात्त्वया न पूज्यो हि विष्णुरध्यात्मदीपकः
purā kṛtamanenaiva mohinīrūpadhāriṇā ||
devebhyaścāmṛtaṃ dattaṃ rāhuryena hato mahān
||209||पुरा कृतमनेनैव मोहिनीरूपधारिणा ॥
देवेभ्यश्चामृतं दत्तं राहुर्येन हतो महान्
yena vidrāvitā daityāḥ kālanemirhato balī
||210||येन विद्राविता दैत्याः कालनेमिर्हतो बली
evaṃvidho'yaṃ puruṣo mahātmā sa īśvaro viśvapatiḥ sa eva ||
vimṛśya sarvaṃ manasā mahāmate hitāhitaṃ kartumi hārhasi tvam
||211||एवंविधोऽयं पुरुषो महात्मा स ईश्वरो विश्वपतिः स एव ॥
विमृश्य सर्वं मनसा महामते हिताहितं कर्तुमि हार्हसि त्वम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe baliyajñe vāmanagamanavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18 ||