brahmādiśāpavṛttāntavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
liṃge pratiṣṭhā ca kathaṃ śivaṃ hitvā pravartitā ||
tatkathyatāṃ mahābhāga paraṃ śuśruṣatāṃ hi naḥ
||1||लिंगे प्रतिष्ठा च कथं शिवं हित्वा प्रवर्तिता ॥
तत्कथ्यतां महाभाग परं शुश्रुषतां हि नः
lomaśa uvāca
yadā dāruvane śaṃbhurbhikṣārthaṃ prācaratprabhuḥ
||2||यदा दारुवने शंभुर्भिक्षार्थं प्राचरत्प्रभुः
digaṃbaro muktajaṭākalāpo vedāṃtavedyo bhuvanaikabhartā ||
sa īśvaro brahmakalāpadhāro yogīśvarāṇāṃ paramaḥ paraśca
||3||दिगंबरो मुक्तजटाकलापो वेदांतवेद्यो भुवनैकभर्ता ॥
स ईश्वरो ब्रह्मकलापधारो योगीश्वराणां परमः परश्च
aṇoraṇīyānmahato mahī yānmahānubhāvo bhuvanādhipo mahān ||
sa īśvaro bhikṣurūpī mahātmā bhikṣāṭanaṃ dāruvane cakāra
||4||अणोरणीयान्महतो मही यान्महानुभावो भुवनाधिपो महान् ॥
स ईश्वरो भिक्षुरूपी महात्मा भिक्षाटनं दारुवने चकार
madhyāhna ṛṣayo viprāstīrthaṃ jagmuḥ svakāśramāt ||
tadānīmeva sarvāstā ṛṣībhāryāḥ samāgatāḥ
||5||मध्याह्न ऋषयो विप्रास्तीर्थं जग्मुः स्वकाश्रमात् ॥
तदानीमेव सर्वास्ता ऋषीभार्याः समागताः
vilokayaṃtyaḥ śaṃbhuṃ tamācakhyuśca parasparam ||
ko'sau bhikṣukarūpoyamāgato'pūrvadarśanaḥ
||6||विलोकयंत्यः शंभुं तमाचख्युश्च परस्परम् ॥
कोऽसौ भिक्षुकरूपोयमागतोऽपूर्वदर्शनः
asmai bhikṣāṃ prayacchāmo vayaṃ ca sakhibhiḥ saha ||
tatheti gatvā sarvāstā gṛhebhya ānayanmudā
||7||अस्मै भिक्षां प्रयच्छामो वयं च सखिभिः सह ॥
तथेति गत्वा सर्वास्ता गृहेभ्य आनयन्मुदा
bhikṣānnaṃ vividhaṃ ślakṣṇaṃ sopacāraṃ ca śaktitaḥ ||
pradattaṃ bhikṣitaṃ tena devadevena śūlinā
||8||भिक्षान्नं विविधं श्लक्ष्णं सोपचारं च शक्तितः ॥
प्रदत्तं भिक्षितं तेन देवदेवेन शूलिना
kācitpriyatamaṃ śaṃbhuṃ babhāṣe vismayānvitā ||
kosi tvaṃ bhikṣuko bhūtvā āgatotra mahāmate
||9||काचित्प्रियतमं शंभुं बभाषे विस्मयान्विता ॥
कोसि त्वं भिक्षुको भूत्वा आगतोत्र महामते
ṛṣīṇāmāśramaṃ śuddhaṃ kimarthaṃ no niṣīdasi ||
tayokto'pi tadā śaṃbhurbabhāṣe prahasanniva
||10||ऋषीणामाश्रमं शुद्धं किमर्थं नो निषीदसि ॥
तयोक्तोऽपि तदा शंभुर्बभाषे प्रहसन्निव
īśvarohaṃ sukeśāṃte pāvanaṃ prāptavānimam ||
īśvarasya vacaḥ śrutvā ṛṣibhāryā uvāca tam
||11||ईश्वरोहं सुकेशांते पावनं प्राप्तवानिमम् ॥
ईश्वरस्य वचः श्रुत्वा ऋषिभार्या उवाच तम्
īśvaro'si mahābhāga kailāsapatireva ca ||
ekākinaḥ kathaṃ deva bhikṣārthamaṭanaṃ tava
||12||ईश्वरोऽसि महाभाग कैलासपतिरेव च ॥
एकाकिनः कथं देव भिक्षार्थमटनं तव
evamuktastayā śaṃbhuḥ punastāmabravīdvacaḥ ||
dākṣāyaṇyā virahito vicarāmi digaṃbaraḥ
||13||एवमुक्तस्तया शंभुः पुनस्तामब्रवीद्वचः ॥
दाक्षायण्या विरहितो विचरामि दिगंबरः
bhikṣāṭanārthaṃ suśroṇi saṃkalparahitaḥ sadā ||
tayā satyā vinā kiṃcitstrīmātraṃ mama bhāmini ||
na rocate viśālākṣi satyaṃ prativadāmi te
||14||भिक्षाटनार्थं सुश्रोणि संकल्परहितः सदा ॥
तया सत्या विना किंचित्स्त्रीमात्रं मम भामिनि ॥
न रोचते विशालाक्षि सत्यं प्रतिवदामि ते
tasyoktaṃ vacanaṃ śrutvā uvāca kamalekṣaṇā ||
striyo hi sukhasaṃsparśāḥ puruṣasya na saṃśayaḥ
||15||तस्योक्तं वचनं श्रुत्वा उवाच कमलेक्षणा ॥
स्त्रियो हि सुखसंस्पर्शाः पुरुषस्य न संशयः
tāsstriyo varjitāḥ śaṃbho tvādṛśena vipaścitā
||16||तास्स्त्रियो वर्जिताः शंभो त्वादृशेन विपश्चिता
iti ca pramadāḥ sarvā militā yatra śaṃkaraḥ ||
bhikṣāpātraṃ ca tacchaṃbhoḥ pūritaṃ ca mahāguṇaiḥ
||17||इति च प्रमदाः सर्वा मिलिता यत्र शंकरः ॥
भिक्षापात्रं च तच्छंभोः पूरितं च महागुणैः
annaiścaturvidhaiḥ ṣaḍbhī rasaiśca paripūritam ||
yadā saṃbhurgaṃtukāmaḥ kailāsaṃ parvataṃ prati ||
tadā sarvā viprapatnyo hyangacchanmudānvitāḥ
||18||अन्नैश्चतुर्विधैः षड्भी रसैश्च परिपूरितम् ॥
यदा संभुर्गंतुकामः कैलासं पर्वतं प्रति ॥
तदा सर्वा विप्रपत्न्यो ह्यन्गच्छन्मुदान्विताः
gṛhakāryaṃ parityajya cerustadgatamānasāḥ ||
gatāsu tāsu sarvāsu patnīṣu ṛṣisattamāḥ
||19||गृहकार्यं परित्यज्य चेरुस्तद्गतमानसाः ॥
गतासु तासु सर्वासु पत्नीषु ऋषिसत्तमाः
yāvadāśramamabhyetya tāvacchūnyaṃ vyalokayan ||
parasparamathocuste patnyaḥ sarvāḥ kuto gatāḥ
||20||यावदाश्रममभ्येत्य तावच्छून्यं व्यलोकयन् ॥
परस्परमथोचुस्ते पत्न्यः सर्वाः कुतो गताः
na vidāmo'tha vai sarvāḥ kena naṣṭena cāhṛtāḥ ||
evaṃ vimṛśyamānāste vicinvaṃtastatastataḥ
||21||न विदामोऽथ वै सर्वाः केन नष्टेन चाहृताः ॥
एवं विमृश्यमानास्ते विचिन्वंतस्ततस्ततः
samapaśyaṃstataḥ sarve śivasyānugatāśca tāḥ ||
śivaṃ dṛṣṭvā tu saṃprāptā ṛṣayaste ruṣānvitāḥ
||22||समपश्यंस्ततः सर्वे शिवस्यानुगताश्च ताः ॥
शिवं दृष्ट्वा तु संप्राप्ता ऋषयस्ते रुषान्विताः
śivasyāthāgrato bhūtvā ūcuḥ sarve tvarānvitāḥ ||
kiṃ kṛtaṃ hi tvayā śaṃbho viraktena mahātmanā ||
paradārāpaharttāsi tvamṛṣīṇāṃ na saṃśayaḥ
||23||शिवस्याथाग्रतो भूत्वा ऊचुः सर्वे त्वरान्विताः ॥
किं कृतं हि त्वया शंभो विरक्तेन महात्मना ॥
परदारापहर्त्तासि त्वमृषीणां न संशयः
evaṃ kṣiptaḥ śivo maunī gacchamāno'pi parvatam ||
tadā sa ṛṣibhiḥ prāpto mahādevo'vyayastathā ||
yasmātkalatrahartā tvaṃ tasmātṣaṃḍho bhava tvaram
||24||एवं क्षिप्तः शिवो मौनी गच्छमानोऽपि पर्वतम् ॥
तदा स ऋषिभिः प्राप्तो महादेवोऽव्ययस्तथा ॥
यस्मात्कलत्रहर्ता त्वं तस्मात्षंढो भव त्वरम्
evaṃ śaptaḥ sa munibhirliṃgaṃ tasyāpatadbhuvi ||
bhūmiprāptaṃ ca talliṃgaṃ vavṛdhe tarasā mahat
||25||एवं शप्तः स मुनिभिर्लिंगं तस्यापतद्भुवि ॥
भूमिप्राप्तं च तल्लिंगं ववृधे तरसा महत्
āvṛtya sapta pātālānkṣaṇālliṃgamadordhvataḥ ||
vyāpya pṛthvīṃ samagrāṃ ca aṃtarikṣaṃ samāvṛṇot
||26||आवृत्य सप्त पातालान्क्षणाल्लिंगमदोर्ध्वतः ॥
व्याप्य पृथ्वीं समग्रां च अंतरिक्षं समावृणोत्
svargāḥ samāvṛtāḥ sarve svargātītamathābhavat ||
na mahī na ca dikcakraṃ na toyaṃ na ca pāvakaḥ
||27||स्वर्गाः समावृताः सर्वे स्वर्गातीतमथाभवत् ॥
न मही न च दिक्चक्रं न तोयं न च पावकः
na ca vāyurna vākāśaṃ nāhaṃkāro na vā mahat ||
na cāvyaktaṃ na kālaśca na mahāprakṛtistathā
||28||न च वायुर्न वाकाशं नाहंकारो न वा महत् ॥
न चाव्यक्तं न कालश्च न महाप्रकृतिस्तथा
nāsīddvavaitavibhāgaṃ ca sarvaṃ līnaṃ ca tatkṣaṇāt ||
yasmāllīnaṃ jagatsarvaṃ tasmim̐llige mahātmanaḥ
||29||नासीद्द्ववैतविभागं च सर्वं लीनं च तत्क्षणात् ॥
यस्माल्लीनं जगत्सर्वं तस्मिँल्लिगे महात्मनः
layanālliṃgamityevaṃ pravadaṃti manīṣiṇaḥ ||
tathābhūtaṃ varddhamānaṃ dṛṣṭvā te'pi surarṣayaḥ
||30||लयनाल्लिंगमित्येवं प्रवदंति मनीषिणः ॥
तथाभूतं वर्द्धमानं दृष्ट्वा तेऽपि सुरर्षयः
brahmeṃdraviṣṇuvāyyagnilokapālāḥ sapannagāḥ ||
vismayāviṣṭamanasaḥ parasparamathābruvan
||31||ब्रह्मेंद्रविष्णुवाय्यग्निलोकपालाः सपन्नगाः ॥
विस्मयाविष्टमनसः परस्परमथाब्रुवन्
kimāyāmaṃ ca vistāraṃ kva cāṃtaḥ kva ca pīṭhikā ||
iti ciṃtānvitā viṣṇumūcuḥ sarve surāstadā
||32||किमायामं च विस्तारं क्व चांतः क्व च पीठिका ॥
इति चिंतान्विता विष्णुमूचुः सर्वे सुरास्तदा
devā ūcuḥ
asya mūlaṃ tvayā viṣṇo padmodbhava ca mastakam ||
yuvābhyāṃ ca vilokyaṃ syātsthāne syātparipālakau
||33||अस्य मूलं त्वया विष्णो पद्मोद्भव च मस्तकम् ॥
युवाभ्यां च विलोक्यं स्यात्स्थाने स्यात्परिपालकौ
śrutvā tu tau mahābhāgau vaikuṃṭhakamalodbhavau ||
viṣṇurgato hi pātālaṃ brahmā sarvargaṃ jagāma ha
||34||श्रुत्वा तु तौ महाभागौ वैकुंठकमलोद्भवौ ॥
विष्णुर्गतो हि पातालं ब्रह्मा सर्वर्गं जगाम ह
svargaṃ gatastadā brahmā avalokanatatparaḥ ||
nāpasyattatra liṃgasya mastakaṃ ca vicakṣamaḥ
||35||स्वर्गं गतस्तदा ब्रह्मा अवलोकनतत्परः ॥
नापस्यत्तत्र लिंगस्य मस्तकं च विचक्षमः
tathā gatena mārgeṇa pratyāvṛttyābjasaṃbhavaḥ ||
merupṛṣṭhamanuprāptaḥ surabhyā lakṣitastataḥ
||36||तथा गतेन मार्गेण प्रत्यावृत्त्याब्जसंभवः ॥
मेरुपृष्ठमनुप्राप्तः सुरभ्या लक्षितस्ततः
sthitā yā ketakīcchāyāmuvāca madhuraṃ vacaḥ ||
tasyā vacanamākarṇya sarvalokapitāmahaḥ ||
uvāca prahasanvākyaṃ chaloktyā surabhiṃ prati
||37||स्थिता या केतकीच्छायामुवाच मधुरं वचः ॥
तस्या वचनमाकर्ण्य सर्वलोकपितामहः ॥
उवाच प्रहसन्वाक्यं छलोक्त्या सुरभिं प्रति
liṃgaṃ mahādbhutaṃ dṛṣṭaṃ yenavyāptaṃ jagattrayam ||
darśanārthaṃ ca tasyāṃtaṃ devaiḥ saṃpreṣitosmayaham
||38||लिंगं महाद्भुतं दृष्टं येनव्याप्तं जगत्त्रयम् ॥
दर्शनार्थं च तस्यांतं देवैः संप्रेषितोस्मयहम्
na dṛṣṭaṃ mastakaṃ tasya vyāpakasya mahātmanaḥ ||
kiṃ vakṣye'haṃ ca devāgre ciṃtā me cāti vartate
||39||न दृष्टं मस्तकं तस्य व्यापकस्य महात्मनः ॥
किं वक्ष्येऽहं च देवाग्रे चिंता मे चाति वर्तते
liṃgasya mastakaṃ dṛṣṭaṃ devānāṃ ca mṛṣā vadeḥ ||
te sarve yadi vakṣyaṃti iṃdrādyā devatāgaṇāḥ
||40||लिंगस्य मस्तकं दृष्टं देवानां च मृषा वदेः ॥
ते सर्वे यदि वक्ष्यंति इंद्राद्या देवतागणाः
te saṃti sākṣimo devā asminnarthe vadatvaram ||
arthe'sminbhava sākṣī tvaṃ ketakyā saha suvrate
||41||ते संति साक्षिमो देवा अस्मिन्नर्थे वदत्वरम् ॥
अर्थेऽस्मिन्भव साक्षी त्वं केतक्या सह सुव्रते
tadvacaḥ śirasā gṛhya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ ||
ketakīsahitā tatra surabhī tadamānayat
||42||तद्वचः शिरसा गृह्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥
केतकीसहिता तत्र सुरभी तदमानयत्
evaṃ samāgato brahma devāgre samuvāca ha
||43||एवं समागतो ब्रह्म देवाग्रे समुवाच ह
brahmovāca
liṃgasya mastakaṃ devā dṛṣṭavānahamadbhutam ||
samīcīnaṃ cārtitaṃ ca ketakīdala saṃyutam
||44||लिंगस्य मस्तकं देवा दृष्टवानहमद्भुतम् ॥
समीचीनं चार्तितं च केतकीदल संयुतम्
viśālaṃ vimalaṃ ślakṣṇaṃ prasannataramadbhutam ||
ramyaṃ ca ramaṇīyaṃ ca darśanīyaṃ mahāprabham
||45||विशालं विमलं श्लक्ष्णं प्रसन्नतरमद्भुतम् ॥
रम्यं च रमणीयं च दर्शनीयं महाप्रभम्
etādṛśaṃ mayā dṛṣṭaṃ na dṛṣṭaṃ tadvinākvacit ||
brahmaṇo hi vacaḥ śrutvā surā vismayamāyayuḥ
||46||एतादृशं मया दृष्टं न दृष्टं तद्विनाक्वचित् ॥
ब्रह्मणो हि वचः श्रुत्वा सुरा विस्मयमाययुः
evaṃ vismayapūrṇāste iṃdrādyā devatāgaṇāḥ ||
tiṣṭhaṃti tāvatsarveśo viṣṇuradhyātmadīpakaḥ
||47||एवं विस्मयपूर्णास्ते इंद्राद्या देवतागणाः ॥
तिष्ठंति तावत्सर्वेशो विष्णुरध्यात्मदीपकः
pātālādāgataḥ sadyaḥ sarveṣāmavadattvaram ||
tasyāpyaṃto na dṛṣṭo me hyavalokanatatparaḥ
||48||पातालादागतः सद्यः सर्वेषामवदत्त्वरम् ॥
तस्याप्यंतो न दृष्टो मे ह्यवलोकनतत्परः
vismayo me mahāñjātaḥ pātālātparataścaran ||
atalaṃ sutalaṃ cāpi nitalaṃ ca rasātalam
||49||विस्मयो मे महाञ्जातः पातालात्परतश्चरन् ॥
अतलं सुतलं चापि नितलं च रसातलम्
tathā gatastalaṃ caiva pātālaṃ ca tathātalam ||
talātalāni tānyenaṃ śūnyavadyadvibhāvyate
||50||तथा गतस्तलं चैव पातालं च तथातलम् ॥
तलातलानि तान्येनं शून्यवद्यद्विभाव्यते
śūnyādapi ca śūnyaṃ ca tatsarvaṃ sunirīkṣitam ||
na mūlaṃ ca na madhyaṃ ca na cāṃto hyasya vidyate
||51||शून्यादपि च शून्यं च तत्सर्वं सुनिरीक्षितम् ॥
न मूलं च न मध्यं च न चांतो ह्यस्य विद्यते
liṃgarūpī mahādevo yenedaṃ dhāryate jagat ||
yasya prasādādutpannā yūyaṃ ca ṛṣayastathā
||52||लिंगरूपी महादेवो येनेदं धार्यते जगत् ॥
यस्य प्रसादादुत्पन्ना यूयं च ऋषयस्तथा
śrutvā surāśca ṛṣayastasya vākyamapūjayan ||
tadā viṣṇuruvācedaṃ brahmāṇaṃ prahasanniva
||53||श्रुत्वा सुराश्च ऋषयस्तस्य वाक्यमपूजयन् ॥
तदा विष्णुरुवाचेदं ब्रह्माणं प्रहसन्निव
dṛṣṭaṃ hi cettvayā brahmanmastakaṃ paramārthataḥ ||
sākṣiṇaḥ ke tvayā tatra asminnarthe prakalpitāḥ
||54||दृष्टं हि चेत्त्वया ब्रह्मन्मस्तकं परमार्थतः ॥
साक्षिणः के त्वया तत्र अस्मिन्नर्थे प्रकल्पिताः
ākarṇya vacanaṃ viṣṇorbrahmā lokapitāmahaḥ ||
uvāca tvaritenaiva ketakī surabhīti ca
||55||आकर्ण्य वचनं विष्णोर्ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
उवाच त्वरितेनैव केतकी सुरभीति च
te devā mama sākṣitve jānīhi paramārthataḥ ||
brahmaṇo hi vacaḥ śrutvā sarve devāstvarānvitāḥ
||56||ते देवा मम साक्षित्वे जानीहि परमार्थतः ॥
ब्रह्मणो हि वचः श्रुत्वा सर्वे देवास्त्वरान्विताः
āhvānaṃ cakrire tasyāḥ surabhyāśca tayā saha ||
āgate tatkṣamādeva kāryārthaṃ brahmaṇastadā
||57||आह्वानं चक्रिरे तस्याः सुरभ्याश्च तया सह ॥
आगते तत्क्षमादेव कार्यार्थं ब्रह्मणस्तदा
iṃdrādyaiśca tadā devairuktā ca surabhī tataḥ ||
uvāca ketakīsārddhaṃ dṛṣṭo vai brahmaṇā surāḥ
||58||इंद्राद्यैश्च तदा देवैरुक्ता च सुरभी ततः ॥
उवाच केतकीसार्द्धं दृष्टो वै ब्रह्मणा सुराः
liṃgasya mastako devāḥ ketakīdalapūjitaḥ ||
tadā nabhogatā vāṇī sarveṣāṃ śrṛṇvatāmabhūt
||59||लिंगस्य मस्तको देवाः केतकीदलपूजितः ॥
तदा नभोगता वाणी सर्वेषां श्रृण्वतामभूत्
surabhyā caiva yatproktaṃ ketakyā ca tathā surāḥ ||
tanmṛṣoktaṃ ca jānīdhvaṃ na dṛṣṭo hyasya mastakaḥ
||60||सुरभ्या चैव यत्प्रोक्तं केतक्या च तथा सुराः ॥
तन्मृषोक्तं च जानीध्वं न दृष्टो ह्यस्य मस्तकः
tadā sarve'tha vibudhāḥ seṃdrā vai viṣṇunā saha ||
śepuśca surabhīṃ roṣānmṛṣāvādanatatparām
||61||तदा सर्वेऽथ विबुधाः सेंद्रा वै विष्णुना सह ॥
शेपुश्च सुरभीं रोषान्मृषावादनतत्पराम्
mukhenoktaṃ tvayādyaivamanṛtaṃ ca tathā śubhe ||
apavitraṃ mukhaṃ te'stu sarvadharmabahiṣkṛtam
||62||मुखेनोक्तं त्वयाद्यैवमनृतं च तथा शुभे ॥
अपवित्रं मुखं तेऽस्तु सर्वधर्मबहिष्कृतम्
sugaṃdhaketakī cāpi ayogyā tvaṃ śivārcane ||
bhaviṣyasi na saṃdeho anṛtā caiva bhāmini
||63||सुगंधकेतकी चापि अयोग्या त्वं शिवार्चने ॥
भविष्यसि न संदेहो अनृता चैव भामिनि
tadā nabho gatā vāṇī brahmaṇaṃ ca śaśāpa vai ||
mṛṣoktaṃ ca tvayā maṃda kimarthaṃ bāliśena hi
||64||तदा नभो गता वाणी ब्रह्मणं च शशाप वै ॥
मृषोक्तं च त्वया मंद किमर्थं बालिशेन हि
bhṛguṇā ṛṣibhiḥ sākaṃ tathaiva ca purodhasā ||
tasmādyuyaṃ na pūjyāśca bhaveyuḥ kleśabhāginaḥ
||65||भृगुणा ऋषिभिः साकं तथैव च पुरोधसा ॥
तस्माद्युयं न पूज्याश्च भवेयुः क्लेशभागिनः
ṛṣayo'pi ca dharmiṣṭhāstattvavākyabahiṣkṛtāḥ ||
vivādaniratā mūḍhā atattvajñāḥ samatsarāḥ
||66||ऋषयोऽपि च धर्मिष्ठास्तत्त्ववाक्यबहिष्कृताः ॥
विवादनिरता मूढा अतत्त्वज्ञाः समत्सराः
yācakāścāvadānyāśca nityaṃ svajñānaghātakāḥ ||
ātmasaṃbhāvitāḥ stabdhāḥ parasparaviniṃdakāḥ
||67||याचकाश्चावदान्याश्च नित्यं स्वज्ञानघातकाः ॥
आत्मसंभाविताः स्तब्धाः परस्परविनिंदकाः
evaṃ śaptāśca munayo brahmādyā devatāstathā ||
śivena śaptāste sarve liṃgaṃ śaraṇamāyayuḥ
||68||एवं शप्ताश्च मुनयो ब्रह्माद्या देवतास्तथा ॥
शिवेन शप्तास्ते सर्वे लिंगं शरणमाययुः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kedārakhaṇḍe śrīśivaliṅgamāhātmye brahmādiśāpavṛttāntavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 ||