vīrabhadraprādurbhāvavarṇanam
lomaśa uvāca
dākṣāyaṇī gatā tatra yatra yajño mahānabhūt ||
tatpituḥ sadanaṃ gatvā nā nāścaryasamanvitam
||1||दाक्षायणी गता तत्र यत्र यज्ञो महानभूत् ॥
तत्पितुः सदनं गत्वा ना नाश्चर्यसमन्वितम्
dvāri sthitā tadā devā avatīrya nijāsanāt ||
naṃdino hi mahābhāgā devalokaṃ nirīkṣya ca
||2||द्वारि स्थिता तदा देवा अवतीर्य निजासनात् ॥
नंदिनो हि महाभागा देवलोकं निरीक्ष्य च
mātaraṃ pitaraṃ dṛṣṭvā suhṛtsaṃbaṃdhi vāṃdhavān ||
abhivādyaiva pirataṃ mātaraṃ ca mudānvitā
||3||मातरं पितरं दृष्ट्वा सुहृत्संबंधि वांधवान् ॥
अभिवाद्यैव पिरतं मातरं च मुदान्विता
babhāṣe vacanaṃ devī prastāpasadṛśaṃ tadā ||
anāhūtastvayā kasmācchaṃbhuḥ paramaśobhanaḥ
||4||बभाषे वचनं देवी प्रस्तापसदृशं तदा ॥
अनाहूतस्त्वया कस्माच्छंभुः परमशोभनः
yena pūtamidaṃ sarvaṃ samagraṃ sacarācaram ||
yajño yajñavidāṃ śreṣṭho yajñāṃgo yajñadakṣiṇaḥ
||5||येन पूतमिदं सर्वं समग्रं सचराचरम् ॥
यज्ञो यज्ञविदां श्रेष्ठो यज्ञांगो यज्ञदक्षिणः
dravyaṃ maṃtrādikaṃ sarvaṃ havyaṃ kavyaṃ ca yanmayam ||
vinā tena kṛtaṃ sarvamapavitraṃ bhaviṣyati
||6||द्रव्यं मंत्रादिकं सर्वं हव्यं कव्यं च यन्मयम् ॥
विना तेन कृतं सर्वमपवित्रं भविष्यति
śaṃbhunā hi vinā tāta kathaṃ yajñaḥ pravartate ||
ete kathaṃ samāyātā brahmaṇā sahitāḥ pitaḥ
||7||शंभुना हि विना तात कथं यज्ञः प्रवर्तते ॥
एते कथं समायाता ब्रह्मणा सहिताः पितः
he bhṛgo tvaṃ na jānāsi he kaśyapa mahāmate ||
atre viśiṣṭha ekastvaṃ śakra kiṃ kṛtamadyate
||8||हे भृगो त्वं न जानासि हे कश्यप महामते ॥
अत्रे विशिष्ठ एकस्त्वं शक्र किं कृतमद्यते
he viṣṇo tvaṃ mahādevaṃ jānāsi parameśvaram ||
brahmankiṃ tvaṃ na jānāsi mahādevasya vikramam
||9||हे विष्णो त्वं महादेवं जानासि परमेश्वरम् ॥
ब्रह्मन्किं त्वं न जानासि महादेवस्य विक्रमम्
purā paṃcamukho bhūtvā garvitosi sadāśivam ||
kṛtaścaturmukhastena vismṛto'si tadadbhutam
||10||पुरा पंचमुखो भूत्वा गर्वितोसि सदाशिवम् ॥
कृतश्चतुर्मुखस्तेन विस्मृतोऽसि तदद्भुतम्
bhikṣāṭanaṃ kṛtaṃ yena purā dāruvane vibhuḥ ||
śaptoyaṃ bhikṣuko rudro bhavadbhiḥ sakhibhistadā
||11||भिक्षाटनं कृतं येन पुरा दारुवने विभुः ॥
शप्तोयं भिक्षुको रुद्रो भवद्भिः सखिभिस्तदा
śaptenāpi ca rudreṇa bhavadbhirvismṛtaṃ katham ||
yasyāvayavamātreṇa pūritaṃ sacarācaram
||12||शप्तेनापि च रुद्रेण भवद्भिर्विस्मृतं कथम् ॥
यस्यावयवमात्रेण पूरितं सचराचरम्
liṃgabhūtaṃ jagatsarvaṃ jātaṃ tatkṣaṇameva hi ||
layānālliṃgamityāhuḥ sarve devāḥ savāsavāḥ
||13||लिंगभूतं जगत्सर्वं जातं तत्क्षणमेव हि ॥
लयानाल्लिंगमित्याहुः सर्वे देवाः सवासवाः
sarve devāśca saṃbhūtā yato devasya śūlinaḥ ||
so'sau vedāṃtago devastvayā jñātuṃ na pāryate
||14||सर्वे देवाश्च संभूता यतो देवस्य शूलिनः ॥
सोऽसौ वेदांतगो देवस्त्वया ज्ञातुं न पार्यते
tasyā vacanamākarṇya dakṣaḥ kruddho'bravīdvacaḥ ||
kiṃ tvayā bahunoktena kāryaṃ nāstīha sāṃpratam
||15||तस्या वचनमाकर्ण्य दक्षः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः ॥
किं त्वया बहुनोक्तेन कार्यं नास्तीह सांप्रतम्
gaccha vā tiṣṭhavā bhadre kasmāttvaṃ hi samāgatā ||
amaṃgalo hi bhartā te aśivosau sumadhyame
||16||गच्छ वा तिष्ठवा भद्रे कस्मात्त्वं हि समागता ॥
अमंगलो हि भर्ता ते अशिवोसौ सुमध्यमे
akulīno vedabāhyo bhūtapretapiśācarāṭ ||
tasmānnākārito bhadre yajñārthaṃ cārubhāṣiṇi
||17||अकुलीनो वेदबाह्यो भूतप्रेतपिशाचराट् ॥
तस्मान्नाकारितो भद्रे यज्ञार्थं चारुभाषिणि
mayā dattāsi suśroṇi pāpinā maṃdabuddhinā ||
rudrāyāviditārthāya uddhatāya durātmane
||18||मया दत्तासि सुश्रोणि पापिना मंदबुद्धिना ॥
रुद्रायाविदितार्थाय उद्धताय दुरात्मने
tasmātkāyaṃ parityajya svasthā bhava śucismite ||
dakṣeṇoktā tadā putrī sā satī lokapūjitā
||19||तस्मात्कायं परित्यज्य स्वस्था भव शुचिस्मिते ॥
दक्षेणोक्ता तदा पुत्री सा सती लोकपूजिता
niṃdāyuktaṃ svapitaraṃ vilokya ruṣitā bhṛśam ||
ciṃtayaṃtī tadā devī kathaṃ yāsyāmi maṃdire
||20||निंदायुक्तं स्वपितरं विलोक्य रुषिता भृशम् ॥
चिंतयंती तदा देवी कथं यास्यामि मंदिरे
śaṃkaraṃ draṣṭukāmāṃha kiṃ vakṣye tena pṛcchitā ||
yo niṃdati mahādevaṃ niṃdyamānaṃ śrṛṇoti yaḥ ||
tāvubhau narake yāto yāvaccandradivākarau
||21||शंकरं द्रष्टुकामांह किं वक्ष्ये तेन पृच्छिता ॥
यो निंदति महादेवं निंद्यमानं श्रृणोति यः ॥
तावुभौ नरके यातो यावच्चन्द्रदिवाकरौ
tasmāttayakṣyāmyahaṃ dehaṃ pravekṣyāmi hutāśanam
||22||तस्मात्तयक्ष्याम्यहं देहं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्
evaṃ mīmāṃsamānā sā śivarudretibhāṣiṇī ||
apamānābhibhūtā sā praviveśa hutāśanam
||23||एवं मीमांसमाना सा शिवरुद्रेतिभाषिणी ॥
अपमानाभिभूता सा प्रविवेश हुताशनम्
hāhākāreṇa mahatā vyāptamāsīddigaṃtaram ||
sarve te maṃcamārūḍhāḥ śastrairvyāptā niraṃtarāḥ
||24||हाहाकारेण महता व्याप्तमासीद्दिगंतरम् ॥
सर्वे ते मंचमारूढाः शस्त्रैर्व्याप्ता निरंतराः
śastraiḥ svairjadhnurātmānaṃ svāni dehāni cicchiduḥ ||
kecitkaratale gṛhya śirāṃsi svāni cotsukāḥ
||25||शस्त्रैः स्वैर्जध्नुरात्मानं स्वानि देहानि चिच्छिदुः ॥
केचित्करतले गृह्य शिरांसि स्वानि चोत्सुकाः
nīrājayaṃtastvaritā bhasmībhūtāśca jajñire ||
evamūcustadā sarve jagarjjuratibhīṣaṇam
||26||नीराजयंतस्त्वरिता भस्मीभूताश्च जज्ञिरे ॥
एवमूचुस्तदा सर्वे जगर्ज्जुरतिभीषणम्
śastraprāhāraiḥ svāṃgāni cicchiduścātibhīṣaṇāḥ ||
te tathā vilayaṃ prāptā dākṣāyaṇyā samaṃ tadā
||27||शस्त्रप्राहारैः स्वांगानि चिच्छिदुश्चातिभीषणाः ॥
ते तथा विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा
gaṇāstatrāyūte dve ca tadadbhutamivābhavat ||
te sarva ṛṣayo devā iṃdrādyāḥ samarudgaṇāḥ
||28||गणास्तत्रायूते द्वे च तदद्भुतमिवाभवत् ॥
ते सर्व ऋषयो देवा इंद्राद्याः समरुद्गणाः
viśve'śvanau lokapālāstūṣṇīṃbūtāstadābhavan ||
viṣṇuṃ vareṇyaṃ kecicca prārthayaṃtaḥ samaṃtataḥ
||29||विश्वेऽश्वनौ लोकपालास्तूष्णींबूतास्तदाभवन् ॥
विष्णुं वरेण्यं केचिच्च प्रार्थयंतः समंततः
evaṃ bhūtastadā yajño jātastasya durātmanaḥ ||
dakṣasya brahmabaṃdhośca ṛṣayo bhayamāgatāḥ
||30||एवं भूतस्तदा यज्ञो जातस्तस्य दुरात्मनः ॥
दक्षस्य ब्रह्मबंधोश्च ऋषयो भयमागताः
etasminnaṃtare viprā nāradena mahātmanā ||
kathitaṃ sarvamevaitaddakṣasya ca viceṣṭitam
||31||एतस्मिन्नंतरे विप्रा नारदेन महात्मना ॥
कथितं सर्वमेवैतद्दक्षस्य च विचेष्टितम्
tadākarṇyeśvaro vākyaṃ nāradasya mukhodgatam ||
cukopa paramaṃ kruddha āsanādutpatanniva
||32||तदाकर्ण्येश्वरो वाक्यं नारदस्य मुखोद्गतम् ॥
चुकोप परमं क्रुद्ध आसनादुत्पतन्निव
uddhṛtya ca jaṭāṃ rudro lokasaṃhārakārakaḥ ||
āsphoṭayāmāsa ruṣā parvatasya śiropari
||33||उद्धृत्य च जटां रुद्रो लोकसंहारकारकः ॥
आस्फोटयामास रुषा पर्वतस्य शिरोपरि
tāḍanācca samudbhūto vīrabhadro mahāyaśāḥ ||
tathā kālī samutpannā bhūtakoṭibhirāvṛtā
||34||ताडनाच्च समुद्भूतो वीरभद्रो महायशाः ॥
तथा काली समुत्पन्ना भूतकोटिभिरावृता
kopānniḥśvasitenaiva rudrasya ca mahātmanaḥ ||
jātaṃ jvarāṇāṃ ca śataṃ sannipātāstrayodaśa
||35||कोपान्निःश्वसितेनैव रुद्रस्य च महात्मनः ॥
जातं ज्वराणां च शतं सन्निपातास्त्रयोदश
vijñapto vīrabhadreṇa rudro raudraparākramaḥ ||
kiṃ kāryaṃ bhavataḥ kāryaṃ śīghrameva vada prabho
||36||विज्ञप्तो वीरभद्रेण रुद्रो रौद्रपराक्रमः ॥
किं कार्यं भवतः कार्यं शीघ्रमेव वद प्रभो
ityukto bhagavānrudraḥ preṣayāmāsa satvaram ||
gaccha vīra mahā bāho dakṣayajñaṃ vināśaya
||37||इत्युक्तो भगवान्रुद्रः प्रेषयामास सत्वरम् ॥
गच्छ वीर महा बाहो दक्षयज्ञं विनाशय
śāsanaṃ śirasā dhṛtvā devadevasya śūlinaḥ ||
kālikā''lihito vīraḥ sarvabhūtaiḥ samāvṛtaḥ ||
vīrabhadro mahātejā yayau dakṣamakhaṃ prati
||38||शासनं शिरसा धृत्वा देवदेवस्य शूलिनः ॥
कालिकाऽऽलिहितो वीरः सर्वभूतैः समावृतः ॥
वीरभद्रो महातेजा ययौ दक्षमखं प्रति
tadānīmeva sahasā durnimittāni cābhavan ||
rūkṣo vavau tadā vāyuḥ śarkarābhiḥ samāvṛtaḥ
||39||तदानीमेव सहसा दुर्निमित्तानि चाभवन् ॥
रूक्षो ववौ तदा वायुः शर्कराभिः समावृतः
asṛgvarṣati devaśca timireṇā''vṛtā divaśaḥ ||
ulkāpātāśca bahavaḥ petururvyāṃ sahasraśaḥ
||40||असृग्वर्षति देवश्च तिमिरेणाऽऽवृता दिवशः ॥
उल्कापाताश्च बहवः पेतुरुर्व्यां सहस्रशः
evaṃvidhānyariṣṭāni dadṛśurvibudhādayaḥ ||
dakṣo'pi bhayamāpanno viṣṇuṃ śaraṇamāyayau
||41||एवंविधान्यरिष्टानि ददृशुर्विबुधादयः ॥
दक्षोऽपि भयमापन्नो विष्णुं शरणमाययौ
rakṣarakṣa mahāviṣṇo tvaṃ hi naḥ paramo guruḥ ||
yajño'si tvaṃ suraśreṣṭha bhayānmāṃ parimocaya
||42||रक्षरक्ष महाविष्णो त्वं हि नः परमो गुरुः ॥
यज्ञोऽसि त्वं सुरश्रेष्ठ भयान्मां परिमोचय
dakṣeṇa prārthya māno hi jagāda madhusūdanaḥ ||
mayā rakṣā vidātavyā bhavato nātra saṃśayaḥ
||43||दक्षेण प्रार्थ्य मानो हि जगाद मधुसूदनः ॥
मया रक्षा विदातव्या भवतो नात्र संशयः
apūjyā yatra pūjyaṃte pūjanīyo na pūjyate ||
trīṇī tatra pravartaṃte durbhikṣaṃ tvayā dharmamajānatāḥ ||
īśvarāvajñayā sarvaṃ viphalaṃ ca bhaviṣyati
||44||अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते ॥
त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं त्वया धर्ममजानताः ॥
ईश्वरावज्ञया सर्वं विफलं च भविष्यति
apūjyā yatra pūjyaṃ te pūjanīyo na pūjyate ||
trīṇī tatra pravartaṃte durbhikṣaṃ maraṇaṃ bhayam
||45||अपूज्या यत्र पूज्यं ते पूजनीयो न पूज्यते ॥
त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं मरणं भयम्
tasmātsarvaprayatnena mānanīyo vṛṣadhvajaḥ ||
amānitānmaheśāttvāṃ mahadbhayamupasthitam
||46||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः ॥
अमानितान्महेशात्त्वां महद्भयमुपस्थितम्
adhunaiva vayaṃ sarve prabhavo na bhavāmahe ||
bhavato durnnayeneva nātra kāryā vicāraṇā
||47||अधुनैव वयं सर्वे प्रभवो न भवामहे ॥
भवतो दुर्न्नयेनेव नात्र कार्या विचारणा
viṣṇostadvacanaṃ śrutvā dakṣaściṃtāparo'bhavat ||
vivirṇavadano bhūtvā tūṣṇīmāsīdbhuvi sthitaḥ
||48||विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत् ॥
विविर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः
vīrabhadro mahābāhū rudreṇaiva pracoditaḥ ||
kālī kātyāyanīśānā cāmuṃḍā muṃḍamarddinī
||49||वीरभद्रो महाबाहू रुद्रेणैव प्रचोदितः ॥
काली कात्यायनीशाना चामुंडा मुंडमर्द्दिनी
bhadrakālī tathā bhadrā tvaritā vaiṣṇavī tathā ||
navadurgādisahito bhūtānāṃ ca gaṇo mahān
||50||भद्रकाली तथा भद्रा त्वरिता वैष्णवी तथा ॥
नवदुर्गादिसहितो भूतानां च गणो महान्
śākinī ḍākinī caiva bhūtapramathaguhyakāḥ ||
tathaiva yoginīcakraṃ catuḥ ṣaṣṭyā samanvitam
||51||शाकिनी डाकिनी चैव भूतप्रमथगुह्यकाः ॥
तथैव योगिनीचक्रं चतुः षष्ट्या समन्वितम्
nijanmuḥ sahasā tatra yajñavāṭaṃ mahāprabham ||
vīrabhadrasametā sarve haraparākramāḥ ||
daśabāhavastrinetrā jaṭilā rudrabhūṣaṇāḥ
||52||निजन्मुः सहसा तत्र यज्ञवाटं महाप्रभम् ॥
वीरभद्रसमेता सर्वे हरपराक्रमाः ॥
दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः
pārṣadāḥ śaṃkarasyaite sarve rudrasvarūpiṇaḥ ||
paṃcavaktrā nīlakaṃṭhāḥ sarve te śastrapāṇayaḥ
||53||पार्षदाः शंकरस्यैते सर्वे रुद्रस्वरूपिणः ॥
पंचवक्त्रा नीलकंठाः सर्वे ते शस्त्रपाणयः
chatracāmarasaṃvītāḥ sarve haraparākramāḥ ||
daśabāhavastrinetrā jaṭilā rudrabhūṣaṇāḥ
||54||छत्रचामरसंवीताः सर्वे हरपराक्रमाः ॥
दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः
ardhacaṃdradharāḥ sarve sarve caiva mahaujasaḥ ||
sarve te vṛṣabhārūḍhāḥ sarve te veṣabhūṣaṇāḥ
||55||अर्धचंद्रधराः सर्वे सर्वे चैव महौजसः ॥
सर्वे ते वृषभारूढाः सर्वे ते वेषभूषणाः
sahasrabāhurbhujagādhipairvṛtastrilocano bhīmabalo bhayāvahaḥ ||
ebhiḥ sametaśca tadā mahātmā sa vīrabhadro'bhijagāma yajñam
||56||सहस्रबाहुर्भुजगाधिपैर्वृतस्त्रिलोचनो भीमबलो भयावहः ॥
एभिः समेतश्च तदा महात्मा स वीरभद्रोऽभिजगाम यज्ञम्
yugyānāṃ ca sahasreṇa dvipramāṇena syaṃdanam ||
siṃhānāṃ prayutenaiva vāhyamānaṃ ca tasya tat
||57||युग्यानां च सहस्रेण द्विप्रमाणेन स्यंदनम् ॥
सिंहानां प्रयुतेनैव वाह्यमानं च तस्य तत्
tathaiva daṃśitāḥ siṃhā bahavaḥ pārśvarakṣakāḥ ||
śārdūlā makarā matsyā gajāścaiva sahasraśaḥ ||
chatrāṇi vividhānyeva cāmarāṇi tathaiva ca
||58||तथैव दंशिताः सिंहा बहवः पार्श्वरक्षकाः ॥
शार्दूला मकरा मत्स्या गजाश्चैव सहस्रशः ॥
छत्राणि विविधान्येव चामराणि तथैव च
mūrddhanidhriyamāṇāni sarvatogrāṇi sarvaśaḥ ||
tato bherīmahānādāḥ śaṃkhāśca vividhasvanāḥ ||
paṭahā gomukhāścaiva śrṛṃgāṇi vividhāni ca
||59||मूर्द्धनिध्रियमाणानि सर्वतोग्राणि सर्वशः ॥
ततो भेरीमहानादाः शंखाश्च विविधस्वनाः ॥
पटहा गोमुखाश्चैव श्रृंगाणि विविधानि च
tato'vādyaṃta tānyeva ghanāni suṣirāṇi ca ||
kalagānaparāḥ sarve sarve mṛdaṃgavādinaḥ
||60||ततोऽवाद्यंत तान्येव घनानि सुषिराणि च ॥
कलगानपराः सर्वे सर्वे मृदंगवादिनः
anekalāsyasaṃyuktā vīrabhadrāgratobhavan ||
raṇavāditranirghoṣairjagarjuramitaujasaḥ
||61||अनेकलास्यसंयुक्ता वीरभद्राग्रतोभवन् ॥
रणवादित्रनिर्घोषैर्जगर्जुरमितौजसः
tena nādena mahatā nāditaṃ bhuvanatrayam ||
evaṃ sarve samāyātā gaṇā rudrapraṇoditāḥ
||62||तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम् ॥
एवं सर्वे समायाता गणा रुद्रप्रणोदिताः
yajñavāṭaṃ ca dakṣasya vināśārthaṃ prahāriṇaḥ ||
rajasā cā''vṛtaṃ vyoma tamasā ca vṛtā diśaḥ
||63||यज्ञवाटं च दक्षस्य विनाशार्थं प्रहारिणः ॥
रजसा चाऽऽवृतं व्योम तमसा च वृता दिशः
saptadvīpavatī pṛthvī cacāla sādrikānanā ||
te dṛṣṭvā mahadāścaryyaṃ lokakṣayakaraṃ tadā
||64||सप्तद्वीपवती पृथ्वी चचाल साद्रिकानना ॥
ते दृष्ट्वा महदाश्चर्य्यं लोकक्षयकरं तदा
uttasthuryugapatsarve devadaityaniśācarāḥ ||
te vai dadṛśurāyāṃtīṃ rudrasenā bhayāvahām
||65||उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे देवदैत्यनिशाचराः ॥
ते वै ददृशुरायांतीं रुद्रसेना भयावहाम्
pṛthvīṃ kecitsamāyātā gagane kecidāgatāḥ ||
diśaśca pradiśaścaiva samāvṛtya tathāpare
||66||पृथ्वीं केचित्समायाता गगने केचिदागताः ॥
दिशश्च प्रदिशश्चैव समावृत्य तथापरे
anaṃtā hyakṣayāḥ sarve śūrā rudrasamā yudhi ||
evaṃbhūtaṃ ca tatsainyaṃ rudraiśca parivāritam ||
dṛṣṭvo curvismitāḥ sarve yāmo'dya śastrapāṇayaḥ
||67||अनंता ह्यक्षयाः सर्वे शूरा रुद्रसमा युधि ॥
एवंभूतं च तत्सैन्यं रुद्रैश्च परिवारितम् ॥
दृष्ट्वो चुर्विस्मिताः सर्वे यामोऽद्य शस्त्रपाणयः
iṃdro hi gajamārūḍho mṛgārūḍhaḥ sadāgatiḥ ||
yamo mahiṣamārūḍho yamadaṃḍasamanvitaḥ
||68||इंद्रो हि गजमारूढो मृगारूढः सदागतिः ॥
यमो महिषमारूढो यमदंडसमन्वितः
kuberaḥ puṣpakārūḍhaḥ pāśī makarameva ca ||
agnirbastamārūḍho nirṛtiḥ pretameva ca
||69||कुबेरः पुष्पकारूढः पाशी मकरमेव च ॥
अग्निर्बस्तमारूढो निर्ऋतिः प्रेतमेव च
tathānye surasaṃghāśca yakṣacāraṇaguhyakāḥ ||
āruhya vāhanānyeva svānisvāni pratipinaḥ
||70||तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः ॥
आरुह्य वाहनान्येव स्वानिस्वानि प्रतिपिनः
sveṣāmudyogamālokya dakṣaścāśrumukhastataḥ ||
daṃḍavatpatito bhūmau sarvānevābhyabhāṣata
||71||स्वेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चाश्रुमुखस्ततः ॥
दंडवत्पतितो भूमौ सर्वानेवाभ्यभाषत
yuṣmadbalenaiva mayā yajñaḥ prāraṃbhito mahān ||
satkarmasiddhaye yūyaṃ pramāṇaṃ sumahāprabhāḥ
||72||युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् ॥
सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणं सुमहाप्रभाः
viṣṇo tvaṃ karmaṇaḥ sākṣādyajñānāṃ paripālakaḥ ||
dharmasya vedagarbhasya brahmaṇyastvaṃ ca mādhava
||73||विष्णो त्वं कर्मणः साक्षाद्यज्ञानां परिपालकः ॥
धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मण्यस्त्वं च माधव
tasmādrakṣā vidhātavyā yajñasyā'sya mahāprabho ||
dakṣasya vacanaṃ śrutvā uvāca madhusūdanaḥ
||74||तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्याऽस्य महाप्रभो ॥
दक्षस्य वचनं श्रुत्वा उवाच मधुसूदनः
mayā rakṣā vidhātavyā dharmasya paripālane ||
tatsatyaṃ tu tvayoktaṃ hi kiṃ tu tasya vyatikramaḥ
||75||मया रक्षा विधातव्या धर्मस्य परिपालने ॥
तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तु तस्य व्यतिक्रमः
yātastvadyaiva yajñasya yattvayoktaṃ sadāśivam ||
naimiṣe'nimiṣakṣetre tadā kiṃ na smṛtaṃ tvayā
||76||यातस्त्वद्यैव यज्ञस्य यत्त्वयोक्तं सदाशिवम् ॥
नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे तदा किं न स्मृतं त्वया
yo'yaṃ rudro mahātejā yajñarūpaḥ sadāśivaḥ ||
yajñabāhyaḥ kṛto mūḍha tacca durmmatritaṃ tava
||77||योऽयं रुद्रो महातेजा यज्ञरूपः सदाशिवः ॥
यज्ञबाह्यः कृतो मूढ तच्च दुर्म्मत्रितं तव
rudrakopācca ko hyatra samartho rakṣaṇe tava ||
na paśyāmi ca taṃ vipra tvāṃ vai rakṣati durmmatim
||78||रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव ॥
न पश्यामि च तं विप्र त्वां वै रक्षति दुर्म्मतिम्
kiṃ karmma kimakarmmeti tanna paśyasi durmmate ||
samarthaṃ kevalaṃ karmana bhaviṣyati sarvadā
||79||किं कर्म्म किमकर्म्मेति तन्न पश्यसि दुर्म्मते ॥
समर्थं केवलं कर्मन भविष्यति सर्वदा
seśvaraṃ karma viddhyotatsamarthatvena jāyate ||
na hyanyaḥ karmmaṇo dātā īśvareṇa vinā bhavet
||80||सेश्वरं कर्म विद्ध्योतत्समर्थत्वेन जायते ॥
न ह्यन्यः कर्म्मणो दाता ईश्वरेण विना भवेत्
īśvarasya ca ye bhaktāḥ śāṃtāstadgatamānasāḥ ||
karmmaṇo hi phalaṃ teṣāṃ prayacchati sadāśivaḥ
||81||ईश्वरस्य च ये भक्ताः शांतास्तद्गतमानसाः ॥
कर्म्मणो हि फलं तेषां प्रयच्छति सदाशिवः
kevalaṃ karma cāśritya nirīśvaraparā janāḥ ||
nirayaṃ te ca gacchaṃti koṭiyajñaśatairapi
||82||केवलं कर्म चाश्रित्य निरीश्वरपरा जनाः ॥
निरयं ते च गच्छंति कोटियज्ञशतैरपि
punaḥ karmamayaiḥ pāśairbaddhā janmanijanmani ||
nirayeṣu prapacyaṃte kevalaṃ karmmarūpiṇaḥ
||83||पुनः कर्ममयैः पाशैर्बद्धा जन्मनिजन्मनि ॥
निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्म्मरूपिणः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kedārakhaṃḍe vīrabhadraprādurbhāvavarṇanaṃnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||