saṃgrāmodyogavarṇanam
lomaśa uvāca
tataḥ sarve suragaṇā dṛṣṭvā taṃ vilayaṃ gatam ||
ciṃtayaṃtaḥ suragaṇāḥ kathaṃ ca vidadhāmahe
||1||ततः सर्वे सुरगणा दृष्ट्वा तं विलयं गतम् ॥
चिंतयंतः सुरगणाः कथं च विदधामहे
surabhiṃ cāhvayitvātha tadovāca śacīpatiḥ ||
kalevaraṃ dadhīcasya lihyāstvaṃ vacanānmama
||2||सुरभिं चाह्वयित्वाथ तदोवाच शचीपतिः ॥
कलेवरं दधीचस्य लिह्यास्त्वं वचनान्मम
tatheti ca vacomatvā tatkṣaṇādeva lihya tat ||
nirmāṃsaṃ ca kṛtaṃ sadyastayā dhenvā kalevaram
||3||तथेति च वचोमत्वा तत्क्षणादेव लिह्य तत् ॥
निर्मांसं च कृतं सद्यस्तया धेन्वा कलेवरम्
jagṛhustāni cāsthīni cakruḥ śastrāṇi vai surāḥ ||
tasya vaṃśodbhavaṃ vajraṃ śiro brahmaśirastathā
||4||जगृहुस्तानि चास्थीनि चक्रुः शस्त्राणि वै सुराः ॥
तस्य वंशोद्भवं वज्रं शिरो ब्रह्मशिरस्तथा
anyāni cāsthīni bahūni tasya ṛṣestadānīṃ jagṛhuḥ surāśca ||
tathā śirājālamayāṃśca pāśāṃścakruḥ surā vairayutāśca daityān
||5||अन्यानि चास्थीनि बहूनि तस्य ऋषेस्तदानीं जगृहुः सुराश्च ॥
तथा शिराजालमयांश्च पाशांश्चक्रुः सुरा वैरयुताश्च दैत्यान्
śastrāṇi kṛtvā te sarve mahābalaparākramāḥ ||
yayurdevātastvarāyuktā vṛtraghātanatatparāḥ
||6||शस्त्राणि कृत्वा ते सर्वे महाबलपराक्रमाः ॥
ययुर्देवातस्त्वरायुक्ता वृत्रघातनतत्पराः
tataḥ suvarccāśca dadhīcipatnī yā preṣitā sā surakāryasiddhaye ||
vyalokayattatra sametya sarvaṃ mṛtaṃ patiṃ dehamatho dadarśatam
||7||ततः सुवर्च्चाश्च दधीचिपत्नी या प्रेषिता सा सुरकार्यसिद्धये ॥
व्यलोकयत्तत्र समेत्य सर्वं मृतं पतिं देहमथो ददर्शतम्
jñātvā ca tatsarvamidaṃ surāṇāṃ kṛtyaṃ tadānīṃ ca cukopa sādhvī ||
dadau satī śāpamatīva ruṣṭā tadā suvarcā ṛṣivaryapatnī
||8||ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं सुराणां कृत्यं तदानीं च चुकोप साध्वी ॥
ददौ सती शापमतीव रुष्टा तदा सुवर्चा ऋषिवर्यपत्नी
aho surā duṣṭatarāśca sarve sarve hyaśaktāśca tathaiva lubdhāḥ ||
tasmācca sarve'prajaso bhavaṃtu divaukaso'dyaprabhṛtityuvāca sā
||9||अहो सुरा दुष्टतराश्च सर्वे सर्वे ह्यशक्ताश्च तथैव लुब्धाः ॥
तस्माच्च सर्वेऽप्रजसो भवंतु दिवौकसोऽद्यप्रभृतित्युवाच सा
eva śāpaṃ dadau teṣāṃ surāṇāṃ sā tapasvinī ||
pravīśyāśvatthamūle sā svodaraṃ dārayattadā
||10||एव शापं ददौ तेषां सुराणां सा तपस्विनी ॥
प्रवीश्याश्वत्थमूले सा स्वोदरं दारयत्तदा
nirgato jaṭharādgarbho dadhīcasya mahātmanaḥ ||
sākṣādrudrāvatāro'sau piplādo mahāprabhaḥ
||11||निर्गतो जठराद्गर्भो दधीचस्य महात्मनः ॥
साक्षाद्रुद्रावतारोऽसौ पिप्लादो महाप्रभः
prahasya jananī garbhamuvāca ruṣitekṣaṇā ||
suvarcā taṃ pippalādaṃ ciraṃ tiṣṭhāsya sannidhau
||12||प्रहस्य जननी गर्भमुवाच रुषितेक्षणा ॥
सुवर्चा तं पिप्पलादं चिरं तिष्ठास्य सन्निधौ
aśvatthasya mahābhāga sarveṣāṃ saphalo bhaveḥ ||
tathaiva bhāṣamāṇā sā suvarcā tanayaṃ prati ||
patimanvagamatsādhvī parameṇa samādhinā
||13||अश्वत्थस्य महाभाग सर्वेषां सफलो भवेः ॥
तथैव भाषमाणा सा सुवर्चा तनयं प्रति ॥
पतिमन्वगमत्साध्वी परमेण समाधिना
evaṃ dadhīcapatnī sā patinā svargamāvrajat
||14||एवं दधीचपत्नी सा पतिना स्वर्गमाव्रजत्
te devāḥ kṛtaśastrāstrā daityānprati samutsukāḥ ||
ājagmuśceṃdramukhyāste mahābalaparākramāḥ
||15||ते देवाः कृतशस्त्रास्त्रा दैत्यान्प्रति समुत्सुकाः ॥
आजग्मुश्चेंद्रमुख्यास्ते महाबलपराक्रमाः
guruṃ puraskṛtya tadājñayā te gaṇāḥ surāṇāṃ bahavastadānīm ||
bhuvaṃ samāgatya ca madhyadeśamūcuśca sarve paramāstrayuktāḥ
||16||गुरुं पुरस्कृत्य तदाज्ञया ते गणाः सुराणां बहवस्तदानीम् ॥
भुवं समागत्य च मध्यदेशमूचुश्च सर्वे परमास्त्रयुक्ताः
samāgatānupasṛtya devāṃśceṃdrapurogamān ||
yayau vṛtro mahādaityo daityavṛndasamāvṛtaḥ
||17||समागतानुपसृत्य देवांश्चेंद्रपुरोगमान् ॥
ययौ वृत्रो महादैत्यो दैत्यवृन्दसमावृतः
yathā merośca śikharaṃ paripūrṇaṃ pradṛśyate ||
tathā so'pi mahātejā viśvakarmmasuto mahān
||18||यथा मेरोश्च शिखरं परिपूर्णं प्रदृश्यते ॥
तथा सोऽपि महातेजा विश्वकर्म्मसुतो महान्
tena dṛṣṭo mahendraśca maheṃdreṇa mahāsuraḥ ||
devānāṃ dānavānāṃ ca darśanaṃ ca mahādbhutam
||19||तेन दृष्टो महेन्द्रश्च महेंद्रेण महासुरः ॥
देवानां दानवानां च दर्शनं च महाद्भुतम्
tadā te baddhavairāśca devadaityāḥ parasparam ||
anyonyamabhisaṃrabdhā jagarjuḥ paramādbhutam
||20||तदा ते बद्धवैराश्च देवदैत्याः परस्परम् ॥
अन्योन्यमभिसंरब्धा जगर्जुः परमाद्भुतम्
vāditrāṇi ca bhīmāni vādyamānāni sarvaśaḥ ||
śrūyaṃte'tra gabhīrāṇi surā surasamāgame
||21||वादित्राणि च भीमानि वाद्यमानानि सर्वशः ॥
श्रूयंतेऽत्र गभीराणि सुरा सुरसमागमे
vādyamāneṣu tūryeṣu te sarve tvarayānvitāḥ ||
anekaiḥ śastrasaṃghātairjaghnuranyonyamojasā
||22||वाद्यमानेषु तूर्येषु ते सर्वे त्वरयान्विताः ॥
अनेकैः शस्त्रसंघातैर्जघ्नुरन्योन्यमोजसा
tadā devāsure yuddhe trailokyaṃ sacarācaram ||
bhayena mahatā yuktaṃ babhūva gatacetanam
||23||तदा देवासुरे युद्धे त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
भयेन महता युक्तं बभूव गतचेतनम्
cheditāḥ sphoṭitāścaiva kecicchastrairdvidhā kṛtāḥ ||
nārācaiśca tathā kecicchastrāstraiḥ śakalīkṛtāḥ
||24||छेदिताः स्फोटिताश्चैव केचिच्छस्त्रैर्द्विधा कृताः ॥
नाराचैश्च तथा केचिच्छस्त्रास्त्रैः शकलीकृताः
bhallaiścerurhatāḥ kecidvyaṃgabhūtā divaukasaḥ ||
raśmayo meghasaṃbhūtāḥ prakāśaṃte nabhassviva
||25||भल्लैश्चेरुर्हताः केचिद्व्यंगभूता दिवौकसः ॥
रश्मयो मेघसंभूताः प्रकाशंते नभस्स्विव
śirāṃsi patitānyeva bahūnica nabhastalāt ||
nakṣatrāṇīva ca yathā mahāpralayasaṃkulam
||26||शिरांसि पतितान्येव बहूनिच नभस्तलात् ॥
नक्षत्राणीव च यथा महाप्रलयसंकुलम्
pravartitaṃ madhyadeśe sarvabūtakṣayāvaham ||
śakreṇa saha saṃgrāmaṃ cakāra namucistadā
||27||प्रवर्तितं मध्यदेशे सर्वबूतक्षयावहम् ॥
शक्रेण सह संग्रामं चकार नमुचिस्तदा
vajreṇa jaghne tarasā namuciṃ devarāṭ svayam ||
na romaikaṃ ca trucitaṃ tamucerasurasya ca
||28||वज्रेण जघ्ने तरसा नमुचिं देवराट् स्वयम् ॥
न रोमैकं च त्रुचितं तमुचेरसुरस्य च
vajreṇāpi tadā sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ ||
asurāśca surāścaiva maheṃdro vrīḍitastadā
||29||वज्रेणापि तदा सर्वे विस्मयं परमं गताः ॥
असुराश्च सुराश्चैव महेंद्रो व्रीडितस्तदा
gadayā namuciṃ jaghne gadā sāpi vicūrṇitā ||
namuceraṃgalagnāpi papāta vasudhātale
||30||गदया नमुचिं जघ्ने गदा सापि विचूर्णिता ॥
नमुचेरंगलग्नापि पपात वसुधातले
tathā śūlena mahatā taṃ jaghāna puraṃdaraḥ ||
tacchūlaṃ śatadhā cūrṇaṃ namuceraṃgamāśritam
||31||तथा शूलेन महता तं जघान पुरंदरः ॥
तच्छूलं शतधा चूर्णं नमुचेरंगमाश्रितम्
evaṃ taṃ vavidhaiḥ śastrairājaghāna surārihā ||
prahasya māno namucirna jaghāna puraṃdaram
||32||एवं तं वविधैः शस्त्रैराजघान सुरारिहा ॥
प्रहस्य मानो नमुचिर्न जघान पुरंदरम्
tūṣṇīṃbhūtastadā ceṃdraściṃtayā parayā yutaḥ ||
kiṃ kāryaṃ kimakāryaṃ vā itīṃdro nāvidattadā
||33||तूष्णींभूतस्तदा चेंद्रश्चिंतया परया युतः ॥
किं कार्यं किमकार्यं वा इतींद्रो नाविदत्तदा
etasminnaṃtare tatra mahāyuddhe mahābhaye ||
jātā nabhogatā vāṇī iṃdrasuddiśya satvaram
||34||एतस्मिन्नंतरे तत्र महायुद्धे महाभये ॥
जाता नभोगता वाणी इंद्रसुद्दिश्य सत्वरम्
jahyenamadyāśu maheṃdra daityaṃ divaukasāṃ ghorataraṃ bhayāvaham ||
phenena caivāśu mahāsurendramapāṃ samīpena durāsadena
||35||जह्येनमद्याशु महेंद्र दैत्यं दिवौकसां घोरतरं भयावहम् ॥
फेनेन चैवाशु महासुरेन्द्रमपां समीपेन दुरासदेन
anyena śastreṇa ca āhato'sau vadhyaḥ kadācinna bhavatyayaṃ tu ||
tasmācca deveśa vadhārthamasya kuru prayatnaṃ namucerdurātmanaḥ
||36||अन्येन शस्त्रेण च आहतोऽसौ वध्यः कदाचिन्न भवत्ययं तु ॥
तस्माच्च देवेश वधार्थमस्य कुरु प्रयत्नं नमुचेर्दुरात्मनः
niśamya vācaṃ paramārthayuktāṃ daivīṃ sadānaṃdakarīṃ śubhāvahām ||
cakre paraṃ yatnavatāṃ variṣṭho gatvodadheḥ pāramanaṃtavīryaḥ
||37||निशम्य वाचं परमार्थयुक्तां दैवीं सदानंदकरीं शुभावहाम् ॥
चक्रे परं यत्नवतां वरिष्ठो गत्वोदधेः पारमनंतवीर्यः
tatrāgataṃ samīkṣyātha namuciḥ krodhamūrchitaḥ ||
hatvā śūlena deveṃdraṃ prahasannidamabravīt
||38||तत्रागतं समीक्ष्याथ नमुचिः क्रोधमूर्छितः ॥
हत्वा शूलेन देवेंद्रं प्रहसन्निदमब्रवीत्
samudrasya taṭaḥ kasmātsevitaḥ surasattama ||
vihāya raṇabhūmiṃ ca tyaktaśastro'bhavadbhavān
||39||समुद्रस्य तटः कस्मात्सेवितः सुरसत्तम ॥
विहाय रणभूमिं च त्यक्तशस्त्रोऽभवद्भवान्
tvadīyenaiva vajreṇa kiṃ kṛtaṃ mama durmate
||40||त्वदीयेनैव वज्रेण किं कृतं मम दुर्मते
tathānyāni ca śastrāṇi astrāṇi subahūni ca ||
gṛhītāni purā maṃda haṃtuṃ māmeva cādhunā
||41||तथान्यानि च शस्त्राणि अस्त्राणि सुबहूनि च ॥
गृहीतानि पुरा मंद हंतुं मामेव चाधुना
kiṃ kariṣyasi māṃ haṃtuṃ yuddhāya samupasthitaḥ ||
kena śastreṇa re maṃda yoddhumicchasi saṃyuge
||42||किं करिष्यसि मां हंतुं युद्धाय समुपस्थितः ॥
केन शस्त्रेण रे मंद योद्धुमिच्छसि संयुगे
tvāṃ gātayāmi cādyaiva yadi tiṣṭhasi saṃyuge ||
no cedgaccha mayā muktaściraṃ jīva sukhī bhava
||43||त्वां गातयामि चाद्यैव यदि तिष्ठसि संयुगे ॥
नो चेद्गच्छ मया मुक्तश्चिरं जीव सुखी भव
evaṃ sa garvitaṃ tasya vākyamāhavaśobhinaḥ ||
śrutvā maheṃdro'pi ruṣā jagṛhe phenamadbhutam
||44||एवं स गर्वितं तस्य वाक्यमाहवशोभिनः ॥
श्रुत्वा महेंद्रोऽपि रुषा जगृहे फेनमद्भुतम्
phenaṃ karasthaṃ dṛṣṭvā tu asurā jahasustadā
||45||फेनं करस्थं दृष्ट्वा तु असुरा जहसुस्तदा
kṣayaṃ gatāni cāstrāṇi penenaiva puraṃdaraḥ ||
haṃtumicchati māmadya śatakraturudāradhīḥ
||46||क्षयं गतानि चास्त्राणि पेनेनैव पुरंदरः ॥
हंतुमिच्छति मामद्य शतक्रतुरुदारधीः
evaṃ prahasya namucirajñāya puraṃdaram ||
sāvajñaṃ puratastasthau namucirdaityapuṃgavaḥ
||47||एवं प्रहस्य नमुचिरज्ञाय पुरंदरम् ॥
सावज्ञं पुरतस्तस्थौ नमुचिर्दैत्यपुंगवः
tadaiva taṃ sa phenena śīghramiṃdro jaghāna ha
||48||तदैव तं स फेनेन शीघ्रमिंद्रो जघान ह
hate tu namucau devāḥ sarve caiva mudānvitāḥ ||
sādhusādhviti śabdena ṛṣayaścābhyapūjayan
||49||हते तु नमुचौ देवाः सर्वे चैव मुदान्विताः ॥
साधुसाध्विति शब्देन ऋषयश्चाभ्यपूजयन्
tadā sarve jayaṃ prāptā hatvā namucimāhave ||
daityāste kopasaṃrabdhā yoddhukāmā mudānvitāḥ
||50||तदा सर्वे जयं प्राप्ता हत्वा नमुचिमाहवे ॥
दैत्यास्ते कोपसंरब्धा योद्धुकामा मुदान्विताः
punaḥ pravavṛte yuddhaṃ devānāṃ dānavaiḥ saha ||
śastrāstrairbahudhā muktaiḥ parasparavadhaiṣibiḥ
||51||पुनः प्रववृते युद्धं देवानां दानवैः सह ॥
शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैः परस्परवधैषिबिः
yadā te hyasurā devaiḥ pātitāśca punaḥpunaḥ ||
tadā vṛtro mahātejāḥ śatakratumupāvrajat
||52||यदा ते ह्यसुरा देवैः पातिताश्च पुनःपुनः ॥
तदा वृत्रो महातेजाः शतक्रतुमुपाव्रजत्
vṛtraṃ dṛṣṭvā tadā sarve sasurāsuramānavāḥ ||
bhayena mahatāviṣṭāḥ patitā bhuvi śerate
||53||वृत्रं दृष्ट्वा तदा सर्वे ससुरासुरमानवाः ॥
भयेन महताविष्टाः पतिता भुवि शेरते
evaṃ bhīteṣu sarveṣu surasiddheṣu vai tadā ||
iṃdraścairāvaṇārūḍho vajrapāṇiḥ pratāpavān
||54||एवं भीतेषु सर्वेषु सुरसिद्धेषु वै तदा ॥
इंद्रश्चैरावणारूढो वज्रपाणिः प्रतापवान्
chatreṇa dhriyamāṇena cāmareṇa virājitaḥ ||
tadā sarvaiḥ sameto hi lokapālaiḥ pratāpitaḥ
||55||छत्रेण ध्रियमाणेन चामरेण विराजितः ॥
तदा सर्वैः समेतो हि लोकपालैः प्रतापितः
vṛtraṃ vilokya te sarve lokapālā maheśvarāḥ ||
bhayabhītāśca te sarve śivaṃ śaraṇamanvayuḥ
||56||वृत्रं विलोक्य ते सर्वे लोकपाला महेश्वराः ॥
भयभीताश्च ते सर्वे शिवं शरणमन्वयुः
manasāciṃtayansarve śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram ||
liṃgaṃ saṃpūjya vidhivanmaheṃdro jayakāmukaḥ
||57||मनसाचिंतयन्सर्वे शंकरं लोकशंकरम् ॥
लिंगं संपूज्य विधिवन्महेंद्रो जयकामुकः
guruṇā viditaḥ sadyo viśvāsena pareṇa hi ||
uvāca ca tadā śakraṃ bṛhaspatirudāradhīḥ
||58||गुरुणा विदितः सद्यो विश्वासेन परेण हि ॥
उवाच च तदा शक्रं बृहस्पतिरुदारधीः
bṛhaspatiruvāca
kārtike śuklapakṣe tu maṃdavāre trayodaśī ||
samagrā yadi labhyeta sarvaprāptayai na saṃśayaḥ
||59||कार्तिके शुक्लपक्षे तु मंदवारे त्रयोदशी ॥
समग्रा यदि लभ्येत सर्वप्राप्तयै न संशयः
tasyāṃ pradoṣasamaye liṃgarūpī sadāśivaḥ ||
pūjanīyo hi deveṃdra sarvakāmārthasiddhaye
||60||तस्यां प्रदोषसमये लिंगरूपी सदाशिवः ॥
पूजनीयो हि देवेंद्र सर्वकामार्थसिद्धये
snātvā madhyāhnasamaye tilāmalakasaṃyutam ||
śivasya kuryādgaṃdhapuṣpaphalādibhiḥ
||61||स्नात्वा मध्याह्नसमये तिलामलकसंयुतम् ॥
शिवस्य कुर्याद्गंधपुष्पफलादिभिः
paścātpradoṣavelāyāṃ sthāvaraṃ liṃgamarccayet ||
svayaṃbhu sthāpitaṃ cāpi pauruṣeyamapauruṣam
||62||पश्चात्प्रदोषवेलायां स्थावरं लिंगमर्च्चयेत् ॥
स्वयंभु स्थापितं चापि पौरुषेयमपौरुषम्
jane vā vijane vāpi araṇye vā tapovane ||
talliṃgamarccayedbhaktyā pradoṣe tu viśeṣataḥ
||63||जने वा विजने वापि अरण्ये वा तपोवने ॥
तल्लिंगमर्च्चयेद्भक्त्या प्रदोषे तु विशेषतः
grāmadbahiḥ sthitaṃ liṃgaṃ grāmācchataguṇaṃ phalam ||
brāhmacchataguṇaṃ puṇyamaraṇye liṃgamadbhutam
||64||ग्रामद्बहिः स्थितं लिंगं ग्रामाच्छतगुणं फलम् ॥
ब्राह्मच्छतगुणं पुण्यमरण्ये लिंगमद्भुतम्
āraṇyācchataguṇaṃ puṇyamarcitaṃ pārvataṃ yathā ||
pārvatāccaiva liṃgācca phalaṃ cāyutasaṃjñitam ||
tapovanāśritaṃ liṃgaṃ pūjitaṃ vā mahāphalam
||65||आरण्याच्छतगुणं पुण्यमर्चितं पार्वतं यथा ॥
पार्वताच्चैव लिंगाच्च फलं चायुतसंज्ञितम् ॥
तपोवनाश्रितं लिंगं पूजितं वा महाफलम्
tasmādetadvibhāgena śivapūjanārcanaṃ budhaiḥ ||
kartvayaṃ nipuṇatvena tīrthasnānādikaṃ tathā
||66||तस्मादेतद्विभागेन शिवपूजनार्चनं बुधैः ॥
कर्त्वयं निपुणत्वेन तीर्थस्नानादिकं तथा
paṃcapiṃḍānsamuddhṛtya snānamātreṇa śobhanam ||
kūpe snānaṃ prakurvīta uddhṛtena viseṣataḥ
||67||पंचपिंडान्समुद्धृत्य स्नानमात्रेण शोभनम् ॥
कूपे स्नानं प्रकुर्वीत उद्धृतेन विसेषतः
taḍāge daśa piṃḍāṃśca uddhṛtya snānamācaret ||
nadīsnānaṃ viśṣṭaṃ ca mahānadyāṃ viśeṣataḥ
||68||तडागे दश पिंडांश्च उद्धृत्य स्नानमाचरेत् ॥
नदीस्नानं विश्ष्टं च महानद्यां विशेषतः
sarveṣāmapi tīrthānāṃ gaṃgāsnānaṃ viśiṣyate ||
devakhāte ca tattulyaṃ praśastaṃ snānamācaret
||69||सर्वेषामपि तीर्थानां गंगास्नानं विशिष्यते ॥
देवखाते च तत्तुल्यं प्रशस्तं स्नानमाचरेत्
pradīpānāṃ sahasreṇa dīpanīyaḥ sadāśivaḥ ||
tathā dīpaśatenāpi dvātriṃśaddīpamālayā
||70||प्रदीपानां सहस्रेण दीपनीयः सदाशिवः ॥
तथा दीपशतेनापि द्वात्रिंशद्दीपमालया
ghṛtena dīpayeddīpāñchivasya parituṣṭaye ||
tathā phalaiśca dīpaiśca naivedyairgaṃdhadhūpakaiḥ
||71||घृतेन दीपयेद्दीपाञ्छिवस्य परितुष्टये ॥
तथा फलैश्च दीपैश्च नैवेद्यैर्गंधधूपकैः
upacāraiḥ ṣoḍaśabhirliṃgarūpī sadā śivaḥ ||
pūjyaḥ pradoṣavelāyāṃ nṛbhiḥ sarvārthasiddhaye
||72||उपचारैः षोडशभिर्लिंगरूपी सदा शिवः ॥
पूज्यः प्रदोषवेलायां नृभिः सर्वार्थसिद्धये
pradakṣiṇaṃ prakurvīta śatamaṣṭottaraṃ tathā ||
namaskārānprakurvīta tāvatsaṃkhyānprayatnataḥ
||73||प्रदक्षिणं प्रकुर्वीत शतमष्टोत्तरं तथा ॥
नमस्कारान्प्रकुर्वीत तावत्संख्यान्प्रयत्नतः
pradakṣiṇanamaskāraiḥ pūjanīyaḥ sadāśivaḥ ||
nāmnāṃ śatena rudro'sau stavanīyo yatāvidhi
||74||प्रदक्षिणनमस्कारैः पूजनीयः सदाशिवः ॥
नाम्नां शतेन रुद्रोऽसौ स्तवनीयो यताविधि
namo rudrāya bhīmāya nīlakaṇṭhāya vedhase ||
kaparddhine sureśāya vyomakeśāya vai namaḥ
||75||नमो रुद्राय भीमाय नीलकण्ठाय वेधसे ॥
कपर्द्धिने सुरेशाय व्योमकेशाय वै नमः
vṛṣadhvajāya somāya nīlakaṇṭhāya vai namaḥ ||
digaṃbarāya bhargāya umākāṃtakaparddine
||76||वृषध्वजाय सोमाय नीलकण्ठाय वै नमः ॥
दिगंबराय भर्गाय उमाकांतकपर्द्दिने
tapomayāya vyāptāya śipiviṣṭāya vai namaḥ ||
vyālapriyāya vyālāya vyālānāṃ pataye namaḥ
||77||तपोमयाय व्याप्ताय शिपिविष्टाय वै नमः ॥
व्यालप्रियाय व्यालाय व्यालानां पतये नमः
mahīdharāya vyāghrāya paśūnāṃ pataye namaḥ ||
tripurāṃtakasiṃhāya śārdūlograravāya ca
||78||महीधराय व्याघ्राय पशूनां पतये नमः ॥
त्रिपुरांतकसिंहाय शार्दूलोग्ररवाय च
mīnāya mīnanāthāya siddhāya parameṣṭhine ||
kāmāṃtakāya buddhāya buddhīnāṃ pataye namaḥ
||79||मीनाय मीननाथाय सिद्धाय परमेष्ठिने ॥
कामांतकाय बुद्धाय बुद्धीनां पतये नमः
kapotāya viśiṣṭāya śiṣṭāya paramātmane ||
vedāya vedabījāya devaguhyāya vai namaḥ
||80||कपोताय विशिष्टाय शिष्टाय परमात्मने ॥
वेदाय वेदबीजाय देवगुह्याय वै नमः
dīrghāya dīrghadīrghāya dīrghārghāya mahāya ca ||
namo jagatpratiṣṭhāya vyomarūpāya vai namaḥ
||81||दीर्घाय दीर्घदीर्घाय दीर्घार्घाय महाय च ॥
नमो जगत्प्रतिष्ठाय व्योमरूपाय वै नमः
gajāsuravināśāya hyaṃdhakāsurabhedine ||
nīlalohitaśuklāya caṇḍamuṇḍapriyāya ca
||82||गजासुरविनाशाय ह्यंधकासुरभेदिने ॥
नीललोहितशुक्लाय चण्डमुण्डप्रियाय च
bhaktipriyāya devāya jñānajñānāvyayāya ca ||
maheśāya namastubhyaṃ mahādevaharāya ca
||83||भक्तिप्रियाय देवाय ज्ञानज्ञानाव्ययाय च ॥
महेशाय नमस्तुभ्यं महादेवहराय च
trinetrāya trivedāya vedāṃgāya namonamaḥ ||
arthāya artharūpāya paramārthāya vai namaḥ
||84||त्रिनेत्राय त्रिवेदाय वेदांगाय नमोनमः ॥
अर्थाय अर्थरूपाय परमार्थाय वै नमः
viśvarūpāya viśvāya viśvanātāya vai namaḥ ||
śaṃkarāya ca kālāya kālāvayavarūpiṇe
||85||विश्वरूपाय विश्वाय विश्वनाताय वै नमः ॥
शंकराय च कालाय कालावयवरूपिणे
arūpāya ca sūkṣmāya sūkṣmasūkṣmāya vai namaḥ ||
śmaśānavāsine tubhyaṃ namaste kṛttivāsase
||86||अरूपाय च सूक्ष्माय सूक्ष्मसूक्ष्माय वै नमः ॥
श्मशानवासिने तुभ्यं नमस्ते कृत्तिवाससे
śaśāṃkaśekharāyaiva rudraviśvāśrayāya ca ||
durgāya durgasārāya durgāvayavasākṣiṇe
||87||शशांकशेखरायैव रुद्रविश्वाश्रयाय च ॥
दुर्गाय दुर्गसाराय दुर्गावयवसाक्षिणे
liṃgarūpāya liṃgāya liṃgānāṃ pataye namaḥ ||
praṇavarūpāya praṇavārthāya vai namaḥ
||88||लिंगरूपाय लिंगाय लिंगानां पतये नमः ॥
प्रणवरूपाय प्रणवार्थाय वै नमः
namonamaḥ kāraṇakāraṇāya te mṛtyuṃjayāyātmabhavasvarūpiṇe ||
triyaṃbakāyāsitakaṃṭha bharga gauripate sakalamaṃgalahetave namaḥ
||89||नमोनमः कारणकारणाय ते मृत्युंजयायात्मभवस्वरूपिणे ॥
त्रियंबकायासितकंठ भर्ग गौरिपते सकलमंगलहेतवे नमः
bṛhaspatiruvāca
nāmnāṃ śataṃ maheśasya uccāryaṃ vratinā tadā ||
pradakṣiṇanamaskārairetatsaṃkhyaiḥ prayatnataḥ ||
kāryaṃ pradoṣasamaye tuṣṭyarthaṃ saṃkarasya ca
||90||नाम्नां शतं महेशस्य उच्चार्यं व्रतिना तदा ॥
प्रदक्षिणनमस्कारैरेतत्संख्यैः प्रयत्नतः ॥
कार्यं प्रदोषसमये तुष्ट्यर्थं संकरस्य च
evaṃ vrataṃ samuddiṣṭaṃ tava śakra mahāmate ||
śīghraṃ kuru mahābhāga paścādyuddhaṃ kuru prabho
||91||एवं व्रतं समुद्दिष्टं तव शक्र महामते ॥
शीघ्रं कुरु महाभाग पश्चाद्युद्धं कुरु प्रभो
śaṃbhoḥ prasādātsarvaṃ te bhaviṣyati jayādikam
||92||शंभोः प्रसादात्सर्वं ते भविष्यति जयादिकम्
vṛtro hyayaṃ mahātejā daiteyastapasā purā ||
śivaṃ prasādayāmāsa parvate gaṃdhamādane
||93||वृत्रो ह्ययं महातेजा दैतेयस्तपसा पुरा ॥
शिवं प्रसादयामास पर्वते गंधमादने
nāmnā citraratho rājā vanaṃ citrarathasya tat ||
etajjānīhi bho indra śivapuryāḥ samīpataḥ
||94||नाम्ना चित्ररथो राजा वनं चित्ररथस्य तत् ॥
एतज्जानीहि भो इन्द्र शिवपुर्याः समीपतः
yasminvane mahābhāga na saṃti ca ṣaḍūrmayaḥ ||
tasmāccaitrarathaṃ nāma vanaṃ paramamaṃgalam ||
tasya rājñaḥ śivenaiva dattaṃ yānaṃ mahādbhutam
||95||यस्मिन्वने महाभाग न संति च षडूर्मयः ॥
तस्माच्चैत्ररथं नाम वनं परममंगलम् ॥
तस्य राज्ञः शिवेनैव दत्तं यानं महाद्भुतम्
kāmagaṃ kiṃkiṇīyuktaṃ siddhacāraṇasevitam ||
gaṃdharvairapsaroyakṣaiḥ kiṃnarairupaśobhitam
||96||कामगं किंकिणीयुक्तं सिद्धचारणसेवितम् ॥
गंधर्वैरप्सरोयक्षैः किंनरैरुपशोभितम्
tatastenaiva yānena pṛthivīṃ paryaṭanpurā ||
tathā girīśamukhyāṃśca dvīpāṃśca vividhāṃstathā
||97||ततस्तेनैव यानेन पृथिवीं पर्यटन्पुरा ॥
तथा गिरीशमुख्यांश्च द्वीपांश्च विविधांस्तथा
ekadā paryaṭanrājā nāmnā citraratho mahān ||
kailāsamāgatastatra sa dadarśa parādbhutam
||98||एकदा पर्यटन्राजा नाम्ना चित्ररथो महान् ॥
कैलासमागतस्तत्र स ददर्श पराद्भुतम्
sabhātalaṃ maheśasya gaṇaiścaiva virājitam ||
arddhāgalagnayā devyā śobhitaṃ ca maheśvaram
||99||सभातलं महेशस्य गणैश्चैव विराजितम् ॥
अर्द्धागलग्नया देव्या शोभितं च महेश्वरम्
nirīkṣya devyā sahitaṃ sadāśivaṃ devyānvitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe
||100||निरीक्ष्य देव्या सहितं सदाशिवं देव्यान्वितं वाक्यमिदं बभाषे
vayaṃ ca śaṃbho viṣayānvitāśca maṃtryādayaḥ strījitāścāpi cānye ||
na lokamadhye vayameva cājñāḥ strīsevanaṃ lajjayā naiva kurmaḥ
||101||वयं च शंभो विषयान्विताश्च मंत्र्यादयः स्त्रीजिताश्चापि चान्ये ॥
न लोकमध्ये वयमेव चाज्ञाः स्त्रीसेवनं लज्जया नैव कुर्मः
etadvākyaṃ niśamyātha maheśaḥ prahasanniva ||
uvāca nyāyasaṃyuktaṃ sarveṣāmapi śrṛṇvatām
||102||एतद्वाक्यं निशम्याथ महेशः प्रहसन्निव ॥
उवाच न्यायसंयुक्तं सर्वेषामपि श्रृण्वताम्
bhayaṃ lokāpavādācca sarveṣāmapi nānyathā ||
grāsitaṃ kālakūṭaṃ ca sarveṣāmapi durjaram
||103||भयं लोकापवादाच्च सर्वेषामपि नान्यथा ॥
ग्रासितं कालकूटं च सर्वेषामपि दुर्जरम्
tathāpi upahāso me kṛto rājñā hi durjaraḥ ||
taṃ citrarathamāhūya girijā vākyamabravīt
||104||तथापि उपहासो मे कृतो राज्ञा हि दुर्जरः ॥
तं चित्ररथमाहूय गिरिजा वाक्यमब्रवीत्
gīrijovāca
re durātmankathaṃ tvajña śaṃkaraścopahāsitaḥ ||
mayā sahaiva maṃdātmandrakṣyase karmaṇaḥ phalam
||105||रे दुरात्मन्कथं त्वज्ञ शंकरश्चोपहासितः ॥
मया सहैव मंदात्मन्द्रक्ष्यसे कर्मणः फलम्
sādhūnāṃ samacittānāmupahāsaṃ karoti yaḥ ||
devo vāpyatha vā martyaḥ sa vijñeyo'dhamādhamaḥ
||106||साधूनां समचित्तानामुपहासं करोति यः ॥
देवो वाप्यथ वा मर्त्यः स विज्ञेयोऽधमाधमः
ete munīṃdrāśca mahānubhāvāstathā hyamī ṛṣayo vedagarbhāḥ ||
tathaiva sarve sanakādayo hyamī ajñāśca sarve śivamarcayaṃte?
||107||एते मुनींद्राश्च महानुभावास्तथा ह्यमी ऋषयो वेदगर्भाः ॥
तथैव सर्वे सनकादयो ह्यमी अज्ञाश्च सर्वे शिवमर्चयंते?
re mūḍha sarveṣu janeṣvabhijñastvameva evādya na cāpare janāḥ ||
tasmādabhijñaṃ hi karomi daityaṃ devairdvijaiścāpi bahiṣkṛtaṃ tvām
||108||रे मूढ सर्वेषु जनेष्वभिज्ञस्त्वमेव एवाद्य न चापरे जनाः ॥
तस्मादभिज्ञं हि करोमि दैत्यं देवैर्द्विजैश्चापि बहिष्कृतं त्वाम्
evaṃ śaptastayā devyā bhavānyā rājasattamaḥ ||
rājā citrarathaḥ sadyaḥ papāta sahasā divaḥ
||109||एवं शप्तस्तया देव्या भवान्या राजसत्तमः ॥
राजा चित्ररथः सद्यः पपात सहसा दिवः
āsurīṃ yonimāsādya vṛtronāmnā'bhavattadā ||
tapasā parameṇaiva tvaṣṭrā saṃyojitaḥ kramāt
||110||आसुरीं योनिमासाद्य वृत्रोनाम्नाऽभवत्तदा ॥
तपसा परमेणैव त्वष्ट्रा संयोजितः क्रमात्
tapasā tena mahatā ajeyo vṛtra ucyata ||
tasmācchaṃbhuṃ samabhyarcya pradoṣe vidhinā'dhunā
||111||तपसा तेन महता अजेयो वृत्र उच्यत ॥
तस्माच्छंभुं समभ्यर्च्य प्रदोषे विधिनाऽधुना
jahi vṛtraṃ mahādaityaṃ devānāṃ kāryasiddhaye ||
gurostadvacanaṃ śrutvā uvācātha śatakratuḥ ||
sodyāpanavidhiṃ brūhi pradoṣasya ca me'dhunā
||112||जहि वृत्रं महादैत्यं देवानां कार्यसिद्धये ॥
गुरोस्तद्वचनं श्रुत्वा उवाचाथ शतक्रतुः ॥
सोद्यापनविधिं ब्रूहि प्रदोषस्य च मेऽधुना
bṛhaspatiruvāca
kārtike māsi saṃprāpte maṃdavāre trayodaśī ||
saṃpūrtistu bhavettatra saṃpūrṇavratasiddhaye
||113||कार्तिके मासि संप्राप्ते मंदवारे त्रयोदशी ॥
संपूर्तिस्तु भवेत्तत्र संपूर्णव्रतसिद्धये
vṛṣabho rājataḥ kāryaḥ pṛṣṭhe tasya supīṭhakam ||
tasyoparinyaseddevamumākāṃtaṃ trilocanam
||114||वृषभो राजतः कार्यः पृष्ठे तस्य सुपीठकम् ॥
तस्योपरिन्यसेद्देवमुमाकांतं त्रिलोचनम्
paṃcavaktraṃ daśabhujamarddhāṃge girijāṃ satīm ||
evaṃ comāmaheśaṃ ca sauvarṇaṃ kārayedbudhaḥ
||115||पंचवक्त्रं दशभुजमर्द्धांगे गिरिजां सतीम् ॥
एवं चोमामहेशं च सौवर्णं कारयेद्बुधः
savṛṣaṃ tāmrapatre ca vastreṇa pariguṃṭhite ||
sthāpayitvomayā sārddhaṃ nānābogasamanvitam
||116||सवृषं ताम्रपत्रे च वस्त्रेण परिगुंठिते ॥
स्थापयित्वोमया सार्द्धं नानाबोगसमन्वितम्
vidhinā jāgaraṃ kuryādrātrau śraddhāsamanvitaḥ ||
paṃcāmṛtena snapanaṃ kāryamādau prayatnataḥ
||117||विधिना जागरं कुर्याद्रात्रौ श्रद्धासमन्वितः ॥
पंचामृतेन स्नपनं कार्यमादौ प्रयत्नतः
gokṣīrasnānaṃ deveśa gokṣīreṇa mayā kṛtam ||
snapanaṃ devadeveśa gṛhāṇa parameśvara
||118||गोक्षीरस्नानं देवेश गोक्षीरेण मया कृतम् ॥
स्नपनं देवदेवेश गृहाण परमेश्वर
dadhnā caiva mayā deva snapanaṃ kriyate'dhunā ||
gṛhāma ca mayā dattaṃ suprasanno bhavādya vai
||119||दध्ना चैव मया देव स्नपनं क्रियतेऽधुना ॥
गृहाम च मया दत्तं सुप्रसन्नो भवाद्य वै
sarpiṣā ca mayā deva snapanaṃ kriyate'dhunā ||
gṛhāṇa śraddhayā dattaṃ tava prītyarthameva ca
||120||सर्पिषा च मया देव स्नपनं क्रियतेऽधुना ॥
गृहाण श्रद्धया दत्तं तव प्रीत्यर्थमेव च
idaṃ madhu mayā dattaṃ tava prītyarthameva ca ||
gṛhāma tvaṃ hi deveśa mama śāṃtiprado bhava
||121||इदं मधु मया दत्तं तव प्रीत्यर्थमेव च ॥
गृहाम त्वं हि देवेश मम शांतिप्रदो भव
sitayā devadeveśa snapanaṃ kriyate'dhunā ||
gṛhāṇa śraddhayā dattāṃ suprasanno bhava prabho
||122||सितया देवदेवेश स्नपनं क्रियतेऽधुना ॥
गृहाण श्रद्धया दत्तां सुप्रसन्नो भव प्रभो
evaṃ paṃcāmṛtenaiva snapanīyo vṛṣadhvajaḥ ||
paścādarghyaṃ pradātavyaṃ tāmrapātreṇa dhīmatā ||
anenaiva ca maṃtreṇa umākāṃtasya tṛṣṭaye
||123||एवं पंचामृतेनैव स्नपनीयो वृषध्वजः ॥
पश्चादर्घ्यं प्रदातव्यं ताम्रपात्रेण धीमता ॥
अनेनैव च मंत्रेण उमाकांतस्य तृष्टये
arghyo'si tvamumākāṃta argheṇānena vai prabho ||
gṛhāṇa tvaṃ mayā dattaṃ prasanno bhava śaṃkara
||124||अर्घ्योऽसि त्वमुमाकांत अर्घेणानेन वै प्रभो ॥
गृहाण त्वं मया दत्तं प्रसन्नो भव शंकर
mayā dattaṃ ca te pādyaṃ puṣpagaṃdhasamanvitam ||
gṛhāṇa devadeveśa prasanno varado bhava
||125||मया दत्तं च ते पाद्यं पुष्पगंधसमन्वितम् ॥
गृहाण देवदेवेश प्रसन्नो वरदो भव
viṣṭaraṃ viṣṭareṇaiva mayā dattaṃ ca vai prabho ||
śāṃtyarathaṃ tava deveśa varado bhava me sadā
||126||विष्टरं विष्टरेणैव मया दत्तं च वै प्रभो ॥
शांत्यरथं तव देवेश वरदो भव मे सदा
ācamanīyaṃ mayā dattaṃ tava viśveśvara prabho ||
gṛhāṇa parameśāna tuṣṭo bhava mamādya vai
||127||आचमनीयं मया दत्तं तव विश्वेश्वर प्रभो ॥
गृहाण परमेशान तुष्टो भव ममाद्य वै
brahmagranthisamāyuktaṃ brahmakarmapravartakam ||
yajñopavītaṃ sauvarṇaṃ mayā dattaṃ tava prabho
||128||ब्रह्मग्रन्थिसमायुक्तं ब्रह्मकर्मप्रवर्तकम् ॥
यज्ञोपवीतं सौवर्णं मया दत्तं तव प्रभो
sugaṃdhaṃ caṃdanaṃ deva mayā dattaṃ ca vai prabho ||
bhaktyā para mayā śaṃbho sugaṃdhaṃ kuru māṃ bhava
||129||सुगंधं चंदनं देव मया दत्तं च वै प्रभो ॥
भक्त्या पर मया शंभो सुगंधं कुरु मां भव
dīpaṃ hi paramaṃ śaṃbho ghṛtaprajvalitaṃ mayā ||
dattaṃ gṛhāṇa deveśa mama jñānaprado bhava
||130||दीपं हि परमं शंभो घृतप्रज्वलितं मया ॥
दत्तं गृहाण देवेश मम ज्ञानप्रदो भव
dīpaṃ viśiṣṭaṃ paramaṃ sarvauṣadhivijṛṃbhitam ||
gṛhāṇa parameśāna mama śāṃtyarthameva ca
||131||दीपं विशिष्टं परमं सर्वौषधिविजृंभितम् ॥
गृहाण परमेशान मम शांत्यर्थमेव च
dīpāvaliṃ mayā dattāṃ kṛhāṇa parameśvara ||
ārārtikapradānena mama tejaḥ prado bhava
||132||दीपावलिं मया दत्तां कृहाण परमेश्वर ॥
आरार्तिकप्रदानेन मम तेजः प्रदो भव
phaladīpādinaivedyatāṃbūlādikrameṇa ca ||
pūjanīyo vidhānajñaistasyāṃ rātrau prayatnataḥ
||133||फलदीपादिनैवेद्यतांबूलादिक्रमेण च ॥
पूजनीयो विधानज्ञैस्तस्यां रात्रौ प्रयत्नतः
paścājjāgaraṇaṃ kāryaṃ gṛhe vā devatālaye ||
vitānamaṃḍapaṃ kṛtvā nānāścaryasamanvitam ||
gītavāditranṛtyena arcanīyaḥ sadāśivaḥ
||134||पश्चाज्जागरणं कार्यं गृहे वा देवतालये ॥
वितानमंडपं कृत्वा नानाश्चर्यसमन्वितम् ॥
गीतवादित्रनृत्येन अर्चनीयः सदाशिवः
anenaiva vidhānena pradoṣodyāpane vidhiḥ ||
kārye vidhimatā śakra sarvakāryārthasiddhaye
||135||अनेनैव विधानेन प्रदोषोद्यापने विधिः ॥
कार्ये विधिमता शक्र सर्वकार्यार्थसिद्धये
guruṇā kathitaṃ sarvaṃ taccakāra śatakratuḥ ||
tenaiva ca sahāyena iṃdro yuddhaparāyaṇaḥ
||136||गुरुणा कथितं सर्वं तच्चकार शतक्रतुः ॥
तेनैव च सहायेन इंद्रो युद्धपरायणः
vṛtraṃ prati suraiḥ sārddhaṃ yuyudhe ca śatakratuḥ ||
tumulaṃ yuddhamabhavaddevānāṃ dānāvaiḥ saha
||137||वृत्रं प्रति सुरैः सार्द्धं युयुधे च शतक्रतुः ॥
तुमुलं युद्धमभवद्देवानां दानावैः सह
tasminsutumule gāḍhe devadaityakṣayāvahe ||
dvaṃdvayuddhaṃ sutumulamativelaṃ bhayāvaham
||138||तस्मिन्सुतुमुले गाढे देवदैत्यक्षयावहे ॥
द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलमतिवेलं भयावहम्
vyomo yamena yuyudhe hyagninā tīkṣṇakopanaḥ ||
varuṇena mahādaṃṣṭro vāyunā ca mahābalaḥ
||139||व्योमो यमेन युयुधे ह्यग्निना तीक्ष्णकोपनः ॥
वरुणेन महादंष्ट्रो वायुना च महाबलः
dvandvayuddha ratāḥ sarve anyonyabalakāṃkṣiṇaḥ
||140||द्वन्द्वयुद्ध रताः सर्वे अन्योन्यबलकांक्षिणः
tathaiva te devavarā mahābhujāḥ saṃgrāmaśūrā jayinastadā'bhavan ||
parājayaṃ daityavārāśca sarve prāptāstadānīṃ paramaṃ samaṃtāt
||141||तथैव ते देववरा महाभुजाः संग्रामशूरा जयिनस्तदाऽभवन् ॥
पराजयं दैत्यवाराश्च सर्वे प्राप्तास्तदानीं परमं समंतात्
dṛṣṭvā surairdaityavarānparājitānpalāyamānānatha kāndiśīkān ||
tadaiva vṛtraḥ parameṇa manyunā mahābalo vākya midaṃ babhāṣe
||142||दृष्ट्वा सुरैर्दैत्यवरान्पराजितान्पलायमानानथ कान्दिशीकान् ॥
तदैव वृत्रः परमेण मन्युना महाबलो वाक्य मिदं बभाषे
vṛtra uvāca
he daityāḥ paramārtāśca kasmādyūyaṃ bhayāturāḥ ||
palāyanaparāḥ sarve visṛjya raṇamadbhutam
||143||हे दैत्याः परमार्ताश्च कस्माद्यूयं भयातुराः ॥
पलायनपराः सर्वे विसृज्य रणमद्भुतम्
svaṃsvaṃ parākramaṃ vīrā yuddhāya kṛtaniścayāḥ ||
darśayadhvaṃ suragaṇāssūdayadhvaṃ mahābalāḥ
||144||स्वंस्वं पराक्रमं वीरा युद्धाय कृतनिश्चयाः ॥
दर्शयध्वं सुरगणास्सूदयध्वं महाबलाः
gadābhiḥ paṭṭiśaiḥ khaḍgaiḥ śaktitomaramudgaraiḥ ||
asibhirbhi dipālaiśca pāśatomaramuṣṭibhiḥ
||145||गदाभिः पट्टिशैः खड्गैः शक्तितोमरमुद्गरैः ॥
असिभिर्भि दिपालैश्च पाशतोमरमुष्टिभिः
tadā devāśca yuyudhurdadhīcāsthisamudbhavaiḥ ||
śastrairastraiśca paramairasurānsamadārayan
||146||तदा देवाश्च युयुधुर्दधीचास्थिसमुद्भवैः ॥
शस्त्रैरस्त्रैश्च परमैरसुरान्समदारयन्
punardaityā hatā devaiḥ prāptāstepi parājayam ||
punaśca tena vṛtreṇa nodyamānāḥ surānprati
||147||पुनर्दैत्या हता देवैः प्राप्तास्तेपि पराजयम् ॥
पुनश्च तेन वृत्रेण नोद्यमानाः सुरान्प्रति
yadā hi te daityavarāḥ sureśairnihanyamānāśca vidudruvurdiśaḥ ||
keciddṛṣṭvā dānavāste tadānīṃ bhītitrastāḥ klībarūpāḥ krameṇā
||148||यदा हि ते दैत्यवराः सुरेशैर्निहन्यमानाश्च विदुद्रुवुर्दिशः ॥
केचिद्दृष्ट्वा दानवास्ते तदानीं भीतित्रस्ताः क्लीबरूपाः क्रमेणा
vṛtreṇa kopinā caivaṃ dhikkṛtā daityapuṃgavāḥ ||
he pulomanmahābhāga vṛṣaparvannamostu te
||149||वृत्रेण कोपिना चैवं धिक्कृता दैत्यपुंगवाः ॥
हे पुलोमन्महाभाग वृषपर्वन्नमोस्तु ते
he dhūmrākṣa mahākāla mahādaitya vṛkāsura ||
sthūlākṣa he mahādaitya sthūladaṃṣṭra namostu te
||150||हे धूम्राक्ष महाकाल महादैत्य वृकासुर ॥
स्थूलाक्ष हे महादैत्य स्थूलदंष्ट्र नमोस्तु ते
svargadvāraṃ vihāyaiva kṣatriyāṇāṃ manasvinām ||
palāyadhve kimarthaṃ vā saṃgrāmāṅgaṇamuttamam
||151||स्वर्गद्वारं विहायैव क्षत्रियाणां मनस्विनाम् ॥
पलायध्वे किमर्थं वा संग्रामाङ्गणमुत्तमम्
saṃgare maraṇaṃ yeṣāṃ te yāṃti paramaṃ padam ||
yatra tatra ca lipseta saṃgrāme maraṇaṃ budhaḥ
||152||संगरे मरणं येषां ते यांति परमं पदम् ॥
यत्र तत्र च लिप्सेत संग्रामे मरणं बुधः
tyajanti saṃgaraṃ ye vai te yāṃti nirayaṃ dhruvam
||153||त्यजन्ति संगरं ये वै ते यांति निरयं ध्रुवम्
ye brāhmaṇārthe bhṛtyārthe svārthe vai śastrapāṇayaḥ ||
saṃgrāmaṃ ye prakurvaṃti mahāpātakino narāḥ
||154||ये ब्राह्मणार्थे भृत्यार्थे स्वार्थे वै शस्त्रपाणयः ॥
संग्रामं ये प्रकुर्वंति महापातकिनो नराः
śastraghātahatā ye vai mṛtā vā saṃgare tathā ||
te yāṃti paramaṃ sthānaṃ nātra kāryā vicāraṇā
||155||शस्त्रघातहता ये वै मृता वा संगरे तथा ॥
ते यांति परमं स्थानं नात्र कार्या विचारणा
śastrairvicchinnadehā ye gavārthe svāmikāraṇāt ||
raṇe mṛtāḥ kṣatā ye vai te yāṃti paramāṃ gatim
||156||शस्त्रैर्विच्छिन्नदेहा ये गवार्थे स्वामिकारणात् ॥
रणे मृताः क्षता ये वै ते यांति परमां गतिम्
tasmādraṇe'pi ye śūrāḥ pāpino nihatāḥ puraḥ ||
prāpnuvaṃti paraṃ sthānaṃ durlabhaṃ jñānināmapi
||157||तस्माद्रणेऽपि ये शूराः पापिनो निहताः पुरः ॥
प्राप्नुवंति परं स्थानं दुर्लभं ज्ञानिनामपि
athavā tīrthagamanaṃ vedādhyayanameva ca ||
devatārcanayajñādiśreyāṃsi vividhāni ca
||158||अथवा तीर्थगमनं वेदाध्ययनमेव च ॥
देवतार्चनयज्ञादिश्रेयांसि विविधानि च
aikapadyena tānyeva kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm ||
saṃgrāme patitānāṃ ca sarvaśāstreṣvayaṃ vidhiḥ
||159||ऐकपद्येन तान्येव कलां नार्हंति षोडशीम् ॥
संग्रामे पतितानां च सर्वशास्त्रेष्वयं विधिः
tasmādyuddhāvadānaṃ ca kartavyamaviśaṃkitaiḥ ||
bhavadbhirnānyathā kāryaṃ devavākyapramāṇataḥ
||160||तस्माद्युद्धावदानं च कर्तव्यमविशंकितैः ॥
भवद्भिर्नान्यथा कार्यं देववाक्यप्रमाणतः
yūyaṃ sarve śauravṛttyā sametāḥ kulena śīlena mahānubhāvāḥ ||
padāni tānyeva palāyamānā gacchaṃtyaśūrā raṇamaṃḍalācca
||161||यूयं सर्वे शौरवृत्त्या समेताः कुलेन शीलेन महानुभावाः ॥
पदानि तान्येव पलायमाना गच्छंत्यशूरा रणमंडलाच्च
ta eva sarve khalu pāpalokāngacchaṃti nūnaṃ vacanātsmṛteśca
||162||त एव सर्वे खलु पापलोकान्गच्छंति नूनं वचनात्स्मृतेश्च
ye pāpiṣṭhāstvadharmmasthā brahmaghnā gurutalpagāḥ ||
narakaṃ yāṃti te pāpaṃ tathaiva raṇavicyutāḥ
||163||ये पापिष्ठास्त्वधर्म्मस्था ब्रह्मघ्ना गुरुतल्पगाः ॥
नरकं यांति ते पापं तथैव रणविच्युताः
tasmādbhavadbhiryoddhavyaṃ svāmikāryabharakṣamaiḥ ||
evamuktāstadā tena vṛtreṇāpi mahātmanā
||164||तस्माद्भवद्भिर्योद्धव्यं स्वामिकार्यभरक्षमैः ॥
एवमुक्तास्तदा तेन वृत्रेणापि महात्मना
cakruste vacaṃnaṃ tasya asurāśca surānprati ||
cakruḥ sutumulaṃ yuddhaṃ sarvalokabhayaṃkaram
||165||चक्रुस्ते वचंनं तस्य असुराश्च सुरान्प्रति ॥
चक्रुः सुतुमुलं युद्धं सर्वलोकभयंकरम्
tasminpravṛtte tumule vigāḍhe vṛtro mahādaityapatiḥ sa ekaḥ ||
uvāca roṣeṇa mahādbhutena śatakratuṃ devavaraiḥ sametam
||166||तस्मिन्प्रवृत्ते तुमुले विगाढे वृत्रो महादैत्यपतिः स एकः ॥
उवाच रोषेण महाद्भुतेन शतक्रतुं देववरैः समेतम्
vṛtra uvāca
śrṛṇu vākyaṃ mayā coktaṃ dharmmārthasahitaṃ hitam ||
tvaṃ devānāṃ patirbhūtvā na jānāsi hitāhitam
||167||श्रृणु वाक्यं मया चोक्तं धर्म्मार्थसहितं हितम् ॥
त्वं देवानां पतिर्भूत्वा न जानासि हिताहितम्
kiṃbalārthaparo bhūtvā viśvarūpo hatastvayā ||
prāptamadyaiva bho iṃdra tasyedaṃ karmmaṇaḥ phalam
||168||किंबलार्थपरो भूत्वा विश्वरूपो हतस्त्वया ॥
प्राप्तमद्यैव भो इंद्र तस्येदं कर्म्मणः फलम्
ye dīrghadarśino maṃdā mūḍhā dharmabahiṣkṛtāḥ ||
akalpāḥ kāryasiddhyarthaṃ yatkurvaṃti ca niṣphalam ||
tatsarvaṃ viddhi deveṃdra manasā saṃpradhāryatām
||169||ये दीर्घदर्शिनो मंदा मूढा धर्मबहिष्कृताः ॥
अकल्पाः कार्यसिद्ध्यर्थं यत्कुर्वंति च निष्फलम् ॥
तत्सर्वं विद्धि देवेंद्र मनसा संप्रधार्यताम्
tasmāddharmmaparo bhūtvā yudhyasva gatakalmaṣaḥ ||
bhrātṛhā tvaṃ mamaiveṃdra tasmāttvā ghātayāmyaham
||170||तस्माद्धर्म्मपरो भूत्वा युध्यस्व गतकल्मषः ॥
भ्रातृहा त्वं ममैवेंद्र तस्मात्त्वा घातयाम्यहम्
mā prayāhi sthiro bhūtvā devaiśca parivāritaḥ ||
eva muktastu vṛtreṇa śakro'tīva ruṣānvitaḥ ||
airāvataṃ samāruhya yayau vṛtrajighāṃsayā
||171||मा प्रयाहि स्थिरो भूत्वा देवैश्च परिवारितः ॥
एव मुक्तस्तु वृत्रेण शक्रोऽतीव रुषान्वितः ॥
ऐरावतं समारुह्य ययौ वृत्रजिघांसया
iṃdramāyāṃtamālokya vṛtro balavatāṃ varaḥ ||
uvāca prahasanvākyaṃ sarveṣāṃ śrṛṇvatāmapi
||172||इंद्रमायांतमालोक्य वृत्रो बलवतां वरः ॥
उवाच प्रहसन्वाक्यं सर्वेषां श्रृण्वतामपि
ādau māṃ praharasveti tasmāttvāṃ ghātayāmyaham
||173||आदौ मां प्रहरस्वेति तस्मात्त्वां घातयाम्यहम्
ityevamukto deveṃdro jaghāna gadayā bhṛśam ||
vṛtraṃ balavatāṃ śreṣṭhaṃ jānudeśe mahābalam
||174||इत्येवमुक्तो देवेंद्रो जघान गदया भृशम् ॥
वृत्रं बलवतां श्रेष्ठं जानुदेशे महाबलम्
tāmāpataṃtiṃ jagrāha kareṇaikena līlayā ||
tayaivainaṃ jaghānāśu gadayā tridiveśvaram
||175||तामापतंतिं जग्राह करेणैकेन लीलया ॥
तयैवैनं जघानाशु गदया त्रिदिवेश्वरम्
sā gadā pātayāmāsa savajraṃ ca puraṃdaram ||
patitaṃ śakramālokya vṛtra ūce surānprati
||176||सा गदा पातयामास सवज्रं च पुरंदरम् ॥
पतितं शक्रमालोक्य वृत्र ऊचे सुरान्प्रति
nayadhvaṃ svāminaṃ devāḥ svapurīmamarāvatīm
||177||नयध्वं स्वामिनं देवाः स्वपुरीममरावतीम्
etacchrutvā vacaḥ satyaṃ vṛtrasya ca mahātnaḥ ||
tathā cakruḥ surāḥ sarve raṇācceṃdraṃ samutsukāḥ
||178||एतच्छ्रुत्वा वचः सत्यं वृत्रस्य च महात्नः ॥
तथा चक्रुः सुराः सर्वे रणाच्चेंद्रं समुत्सुकाः
apovāhya gajasthaṃ hi parivārya bhayāturāḥ ||
surāḥ sarve raṇaṃ hitvā jagmuste tridivaṃ prati
||179||अपोवाह्य गजस्थं हि परिवार्य भयातुराः ॥
सुराः सर्वे रणं हित्वा जग्मुस्ते त्रिदिवं प्रति
tato gateṣu deveṣu nanarta ca mahāsuraḥ ||
vṛtro jahāsa ca paraṃ tenā pūryata diktaṭam
||180||ततो गतेषु देवेषु ननर्त च महासुरः ॥
वृत्रो जहास च परं तेना पूर्यत दिक्तटम्
cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā ||
cukṣubhe ca tadā sarvaṃ jaṃgamaṃ sthāvaraṃ tathā
||181||चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना ॥
चुक्षुभे च तदा सर्वं जंगमं स्थावरं तथा
śrutvā prayātaṃ deveṃdraṃ brahmā lokapitāmahaḥ ||
upayāto'tha deveṃdra svakamaṇḍaluvāriṇā ||
aspṛśallabdhasaṃjño'bhūttatkṣaṇācca puraṃdaraḥ
||182||श्रुत्वा प्रयातं देवेंद्रं ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
उपयातोऽथ देवेंद्र स्वकमण्डलुवारिणा ॥
अस्पृशल्लब्धसंज्ञोऽभूत्तत्क्षणाच्च पुरंदरः
dṛṣṭvā pitāmahaṃ cāgre vrīḍāyukto'bhavattadā ||
maheṃdraṃ trapayā yuktaṃ brahmovāca pitāmahaḥ
||183||दृष्ट्वा पितामहं चाग्रे व्रीडायुक्तोऽभवत्तदा ॥
महेंद्रं त्रपया युक्तं ब्रह्मोवाच पितामहः
brahmovāca
vṛtro hi tapasā yukto brahmacaryavrate sthitaḥ ||
tvaṣṭuśca tapasā yukto vṛtraścāyaṃ mahāyaśāḥ ||
ajeyastapasogreṇa tasmāttvaṃ tapasā jaya
||184||वृत्रो हि तपसा युक्तो ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः ॥
त्वष्टुश्च तपसा युक्तो वृत्रश्चायं महायशाः ॥
अजेयस्तपसोग्रेण तस्मात्त्वं तपसा जय
vṛtrāsuro daityapatiśca śakra te samādhinā parameṇaiva jayyaḥ ||
niśamya vākyaṃ parameṣṭhino hariḥ sasmāra devaṃ vṛṣabhadhvajaṃ tadā
||185||वृत्रासुरो दैत्यपतिश्च शक्र ते समाधिना परमेणैव जय्यः ॥
निशम्य वाक्यं परमेष्ठिनो हरिः सस्मार देवं वृषभध्वजं तदा
stutyā tadātaṃ stavamāno mahātmā puraṃdaro guruṇā nodito hi
||186||स्तुत्या तदातं स्तवमानो महात्मा पुरंदरो गुरुणा नोदितो हि
iṃdra uvāca
namo bhargāya devāya devānāmatidurgama ||
varado bhava deveśa devānāṃ kāryasiddhaye
||187||नमो भर्गाय देवाय देवानामतिदुर्गम ॥
वरदो भव देवेश देवानां कार्यसिद्धये
evaṃ stitiparo bhūtvā śacīpatirudāradhīḥ ||
svakāryadakṣo maṃdātmā prapaṃcābhirataḥ khalu
||188||एवं स्तितिपरो भूत्वा शचीपतिरुदारधीः ॥
स्वकार्यदक्षो मंदात्मा प्रपंचाभिरतः खलु
prapaṃcābhiratā mūḍhāḥ śivabhaktiparā hyapi ||
na prāpnuvaṃti te sthānaṃ paramīśasyarāgiṇaḥ
||189||प्रपंचाभिरता मूढाः शिवभक्तिपरा ह्यपि ॥
न प्राप्नुवंति ते स्थानं परमीशस्यरागिणः
nirmalā nirahaṃkārā ye janāḥ paryupāsate ||
mṛḍaṃ jñānapradaṃ ceśaṃ pareśaṃ śaṃbhumeva ca
||190||निर्मला निरहंकारा ये जनाः पर्युपासते ॥
मृडं ज्ञानप्रदं चेशं परेशं शंभुमेव च
teṣāṃ pareṣāṃ varada ihāmutra ca śaṃkaraḥ ||
maheṃdreṇa stutaḥ śarvo rāgiṇā parameṇa hi
||191||तेषां परेषां वरद इहामुत्र च शंकरः ॥
महेंद्रेण स्तुतः शर्वो रागिणा परमेण हि
rāgiṇāṃ hi sadā śaṃbhurdurlabho nātra saṃśayaḥ ||
tasmādvirāgiṇāṃ nityaṃ sanmukho hi sadāśivaḥ
||192||रागिणां हि सदा शंभुर्दुर्लभो नात्र संशयः ॥
तस्माद्विरागिणां नित्यं सन्मुखो हि सदाशिवः
rājā surāṇāṃ hi mahānurāgī svakarmasaṃsiddhimahāpravīṇaḥ ||
tasmātsadā kleśaparaḥ śacīpatiḥ svakāmabhāvātmaparo hi nityam
||193||राजा सुराणां हि महानुरागी स्वकर्मसंसिद्धिमहाप्रवीणः ॥
तस्मात्सदा क्लेशपरः शचीपतिः स्वकामभावात्मपरो हि नित्यम्
stavamānaṃ tadā ceṃdramabravītkāryagauravāt ||
vijñāyākhiladṛgdraṣṭā maheśo liṃgarūpavān
||194||स्तवमानं तदा चेंद्रमब्रवीत्कार्यगौरवात् ॥
विज्ञायाखिलदृग्द्रष्टा महेशो लिंगरूपवान्
iṃdra gaccha suraiḥ sārddhaṃ vṛtraṃ vai dānavaṃ prati ||
tapasaiva ca sādhyo'yaṃ raṇe jetuṃ śatakrato
||195||इंद्र गच्छ सुरैः सार्द्धं वृत्रं वै दानवं प्रति ॥
तपसैव च साध्योऽयं रणे जेतुं शतक्रतो
iṃdra uvāca
kenopāyena sādhyo'yaṃ vṛtro daityavaro mahān ||
tcachīghraṃ kathyatāṃ śaṃbho yena me vijayo bhavet
||196||केनोपायेन साध्योऽयं वृत्रो दैत्यवरो महान् ॥
त्चछीघ्रं कथ्यतां शंभो येन मे विजयो भवेत्
rudra uvāca
raṇe na śakyate haṃtumapi devavarairapi ||
tasmāttvayā hi kartavyaṃ kutsitaṃ karma cādya vai
||197||रणे न शक्यते हंतुमपि देववरैरपि ॥
तस्मात्त्वया हि कर्तव्यं कुत्सितं कर्म चाद्य वै
asya śāpaḥ purā dattaḥ pārvatyā mama sannidhau ||
asau citraratho nāmnā vikhyāto bhuvanatraye
||198||अस्य शापः पुरा दत्तः पार्वत्या मम सन्निधौ ॥
असौ चित्ररथो नाम्ना विख्यातो भुवनत्रये
paryaṭansu vimānena mayā dattena bhāsvatā ||
upahāsādimāṃ yoniṃ saṃprāpto datyapuṃgavaḥ
||199||पर्यटन्सु विमानेन मया दत्तेन भास्वता ॥
उपहासादिमां योनिं संप्राप्तो दत्यपुंगवः
tasmādajeyaṃ jānīhi raṇe raṇavidāṃ vara ||
evamukto maheṃdro'yaṃ śaṃbhunā yoginā bhṛśam
||200||तस्मादजेयं जानीहि रणे रणविदां वर ॥
एवमुक्तो महेंद्रोऽयं शंभुना योगिना भृशम्
tatheti matvā śakro'sau niyamaṃ tamupādade
||201||तथेति मत्वा शक्रोऽसौ नियमं तमुपाददे
raṃdhraṃ pratīkṣya vṛtrasya tatsamīpe sahasrakam ||
vatsarāṇāṃ mahābhāgā vasanhaṃtuṃ mano dadhe
||202||रंध्रं प्रतीक्ष्य वृत्रस्य तत्समीपे सहस्रकम् ॥
वत्सराणां महाभागा वसन्हंतुं मनो दधे
aṃtarvedyāṃ bahiḥ sthitvā vajrapāṇiranujñayā ||
guroḥ purodhasaścaiva svakāryamakarodbhṛśam
||203||अंतर्वेद्यां बहिः स्थित्वा वज्रपाणिरनुज्ञया ॥
गुरोः पुरोधसश्चैव स्वकार्यमकरोद्भृशम्
ekadā narmmadāyāṃ vai vṛtro dānavapuṃgavaḥ ||
daityaiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ samāyāto yadṛcchayā
||204||एकदा नर्म्मदायां वै वृत्रो दानवपुंगवः ॥
दैत्यैः परिवृतः सर्वैः समायातो यदृच्छया
iṃdraḥ parābhavaṃ prāpto nīto devairddivaṃ prati ||
ahameva hatāriśca nānyosti sadṛśo mama
||205||इंद्रः पराभवं प्राप्तो नीतो देवैर्द्दिवं प्रति ॥
अहमेव हतारिश्च नान्योस्ति सदृशो मम
manyamānaḥ sadā vṛtraḥ pauruṣeṇa samanvitaḥ ||
pradoṣasamaye viprā narmadāyāmupasthitaḥ
||206||मन्यमानः सदा वृत्रः पौरुषेण समन्वितः ॥
प्रदोषसमये विप्रा नर्मदायामुपस्थितः
dṛṣṭaśceṃdreṇa sumahānasuraiḥ parivāritaḥ ||
vṛtro balavatāṃ śreṣṭhaḥ pradoṣasamaye tadā
||207||दृष्टश्चेंद्रेण सुमहानसुरैः परिवारितः ॥
वृत्रो बलवतां श्रेष्ठः प्रदोषसमये तदा
tasminpradeṣe saṃyuktā maṃdavāre trayodaśī ||
nodito guruṇā ceṃdraḥ kare gṛhya bṛhaspatiḥ
||208||तस्मिन्प्रदेषे संयुक्ता मंदवारे त्रयोदशी ॥
नोदितो गुरुणा चेंद्रः करे गृह्य बृहस्पतिः
pradakṣiṇānamaskārairyathoktavidhinā tadā ||
pūjito liṃgarūpī ca oṃkāro narmadātaṭe
||209||प्रदक्षिणानमस्कारैर्यथोक्तविधिना तदा ॥
पूजितो लिंगरूपी च ओंकारो नर्मदातटे
pradoṣavratamāhātmyādvajrapāṇiḥ pratāpavān ||
saṃjātastatkṣaṇādeva prasādācchaṃkarasgayaca
||210||प्रदोषव्रतमाहात्म्याद्वज्रपाणिः प्रतापवान् ॥
संजातस्तत्क्षणादेव प्रसादाच्छंकरस्गयच
vṛtropi tapasā yuktaḥ pradoṣasamaye mahān ||
nidrāsakto'bhavattatra śuṃḍena prati bodhitaḥ
||211||वृत्रोपि तपसा युक्तः प्रदोषसमये महान् ॥
निद्रासक्तोऽभवत्तत्र शुंडेन प्रति बोधितः
svāpātpradoṣavelāyāṃ tapasā cārjitaṃ phalam ||
pranaṣṭaṃ tatkṣaṇādeva niḥśrīkatvamupāgataḥ
||212||स्वापात्प्रदोषवेलायां तपसा चार्जितं फलम् ॥
प्रनष्टं तत्क्षणादेव निःश्रीकत्वमुपागतः
devyāḥ śāpācca saṃjāto vṛtro bhagnamanorathaḥ
||213||देव्याः शापाच्च संजातो वृत्रो भग्नमनोरथः
saṃdhyāpādo gato yāvaddhṛtra stīrthamupāviśat ||
parīto vividhairddaityaityairnānāyudhasamanvitaiḥ
||214||संध्यापादो गतो यावद्धृत्र स्तीर्थमुपाविशत् ॥
परीतो विविधैर्द्दैत्यैत्यैर्नानायुधसमन्वितैः
tasya tatkarmaṇaśchidraṃ chidrānveṣī śacīpatiḥ ||
jñātvā gataḥ śanairhatumātmaśatruṃ śatakratuḥ
||215||तस्य तत्कर्मणश्छिद्रं छिद्रान्वेषी शचीपतिः ॥
ज्ञात्वा गतः शनैर्हतुमात्मशत्रुं शतक्रतुः
tāvaddaityāḥ susaṃrabdhā bhīmā bhīmaparākramāḥ ||
uttasthuryugapatsarve duḥsahāśca śatakratum
||216||तावद्दैत्याः सुसंरब्धा भीमा भीमपराक्रमाः ॥
उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे दुःसहाश्च शतक्रतुम्
tatastairabhavadyuddhamatiprabaladaṃḍibhiḥ ||
sarve devāḥ sahāyārthaṃ tadā''jagmuḥ śatakratoḥ
||217||ततस्तैरभवद्युद्धमतिप्रबलदंडिभिः ॥
सर्वे देवाः सहायार्थं तदाऽऽजग्मुः शतक्रतोः
tadā daityāśca devāśca yuyudhuste tarasvinaḥ ||
rātrau yuddhaṃ samābhavatsurāsuravimardanam
||218||तदा दैत्याश्च देवाश्च युयुधुस्ते तरस्विनः ॥
रात्रौ युद्धं समाभवत्सुरासुरविमर्दनम्
anekaśastrasaṃvītaṃ mahāraudramavartata ||
evaṃ pravartamāne tu saṃgrame raudradāruṇe ||
tadā vṛtro'tha sannaddho gṛhītvā śūlamulbaṇam
||219||अनेकशस्त्रसंवीतं महारौद्रमवर्तत ॥
एवं प्रवर्तमाने तु संग्रमे रौद्रदारुणे ॥
तदा वृत्रोऽथ सन्नद्धो गृहीत्वा शूलमुल्बणम्
iṃdra pramukhato bhūtvā jagarjātivibhīṣaṇam ||
tasya nādapraṇādena trāsitaṃ bhuvanatrayam
||220||इंद्र प्रमुखतो भूत्वा जगर्जातिविभीषणम् ॥
तस्य नादप्रणादेन त्रासितं भुवनत्रयम्
airāvaṇaṃ samāruhya maheṃdraḥ śuśubhe tadā ||
dhriyamāṇenacchatreṇa caṃdramaṃḍalaśobhinā
||221||ऐरावणं समारुह्य महेंद्रः शुशुभे तदा ॥
ध्रियमाणेनच्छत्रेण चंद्रमंडलशोभिना
cāmarairvījyamāno'tha babhāṣe daityapuṃgavam
||222||चामरैर्वीज्यमानोऽथ बभाषे दैत्यपुंगवम्
iṃdra uvāca
saṃgrāmaṃ kuru me vṛtra balena mahatā vṛtaḥ ||
śūrastvamasi śūrāṇāṃ tapasā parameṇa hi
||223||संग्रामं कुरु मे वृत्र बलेन महता वृतः ॥
शूरस्त्वमसि शूराणां तपसा परमेण हि
evamuktastadā tena vṛtro vākyamuvāca ha ||
ādau prahara māmiṃdrapaścāttvāṃ ghātayāmyaham
||224||एवमुक्तस्तदा तेन वृत्रो वाक्यमुवाच ह ॥
आदौ प्रहर मामिंद्रपश्चात्त्वां घातयाम्यहम्
tatheti matvā tadatīva duḥsahaṃ vajraṃ tadānīṃ śatadhārameva ||
sa moktukāmo hi tadā puraṃdaro nivāritastena mahāprabheṇa ||
purodhasā buddhimatāṃ vareṇa tatheti matvā sa cakāra ceṃdraḥ
||225||तथेति मत्वा तदतीव दुःसहं वज्रं तदानीं शतधारमेव ॥
स मोक्तुकामो हि तदा पुरंदरो निवारितस्तेन महाप्रभेण ॥
पुरोधसा बुद्धिमतां वरेण तथेति मत्वा स चकार चेंद्रः
gadāṃ pragṛhya deveṃdro vṛtraṃ vivyādha tāṃ gadām ||
vārayāmāsa vṛtrosā vatithiṃ kṛpaṇo yathā
||226||गदां प्रगृह्य देवेंद्रो वृत्रं विव्याध तां गदाम् ॥
वारयामास वृत्रोसा वतिथिं कृपणो यथा
vyārthāṃ ca svagadāṃ dṛṣṭvā iṃdraściṃtāmavāpa ha
||227||व्यार्थां च स्वगदां दृष्ट्वा इंद्रश्चिंतामवाप ह
taṃ ciṃtyamānaṃ sa tadā puraṃdaraṃ vṛtro babhāṣe paribhartsamānaḥ ||
purākṛtaṃ śakra mahādbhutaṃ tvayā jugupsitaṃ karmma ca vismṛtaṃ kim ||
yenaiva jāto'si sahasranetraḥ śāpānmaharṣeratha gautamasya
||228||तं चिंत्यमानं स तदा पुरंदरं वृत्रो बभाषे परिभर्त्समानः ॥
पुराकृतं शक्र महाद्भुतं त्वया जुगुप्सितं कर्म्म च विस्मृतं किम् ॥
येनैव जातोऽसि सहस्रनेत्रः शापान्महर्षेरथ गौतमस्य
ye śūrāśceṃdriyagrāmaṃ vartaṃte hi niyamya tu ||
te jayaṃ prāpnuvaṃtīha netare hi bhavādṛśāḥ
||229||ये शूराश्चेंद्रियग्रामं वर्तंते हि नियम्य तु ॥
ते जयं प्राप्नुवंतीह नेतरे हि भवादृशाः
raṇājiraṃ mahāghoraṃ pāpināṃ nātra saṃśayaḥ
||230||रणाजिरं महाघोरं पापिनां नात्र संशयः
evaṃ nirbhartsayāmāsa deveṃdraṃ daityapuṃgavaḥ ||
triśūlaṃ dhūnayāmāsa deveṃdro hi taḍitsamam
||231||एवं निर्भर्त्सयामास देवेंद्रं दैत्यपुंगवः ॥
त्रिशूलं धूनयामास देवेंद्रो हि तडित्समम्
tena śūlena mahatā vṛtro'dbhutaparākramaḥ ||
babhau tīvreṇa tapasā yathā rudro yugāṃtakṛt
||232||तेन शूलेन महता वृत्रोऽद्भुतपराक्रमः ॥
बभौ तीव्रेण तपसा यथा रुद्रो युगांतकृत्
tathābhūtaṃ samālakṣya devarājaḥ śatakratuḥ ||
abhyudyayau haṃtukāmo vṛtre dānavapuṃgavam
||233||तथाभूतं समालक्ष्य देवराजः शतक्रतुः ॥
अभ्युद्ययौ हंतुकामो वृत्रे दानवपुंगवम्
tamāyāṃtamabhiprekṣya haṃtukāmaṃ puraṃdaram ||
jahāsa paramaṃ tatra śakrasya ca bhayāvaham ||
mukhaṃ prasārya sumahadāgato hi puraṃdaram
||234||तमायांतमभिप्रेक्ष्य हंतुकामं पुरंदरम् ॥
जहास परमं तत्र शक्रस्य च भयावहम् ॥
मुखं प्रसार्य सुमहदागतो हि पुरंदरम्
grastukāmo mahātejā daityānāmadhipastadā ||
āgatya sahasā śakraṃ grāsayitvā sakuṃjaram
||235||ग्रस्तुकामो महातेजा दैत्यानामधिपस्तदा ॥
आगत्य सहसा शक्रं ग्रासयित्वा सकुंजरम्
savajraṃ sakirīṭaṃ ca nanarta ca jagarjja ca ||
nimiṣāṃtaramātreṇa grasito'sau puraṃdaraḥ
||236||सवज्रं सकिरीटं च ननर्त च जगर्ज्ज च ॥
निमिषांतरमात्रेण ग्रसितोऽसौ पुरंदरः
hāhākāro mahānāsīddevānāṃ tatra paśyatām ||
bhūkampo hi tadā hyasīdulkāpātaḥ sahasraśaḥ
||237||हाहाकारो महानासीद्देवानां तत्र पश्यताम् ॥
भूकम्पो हि तदा ह्यसीदुल्कापातः सहस्रशः
timireṇāvṛtaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṃgamam ||
nartamānastadā vṛtro babhūva paramadyutiḥ
||238||तिमिरेणावृतं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ॥
नर्तमानस्तदा वृत्रो बभूव परमद्युतिः
vidhyamānāstadā sarve devā brahmāṇa māgatāḥ ||
śaśaṃsuḥ sarvamevaitadvṛtrāsuraviceṣṭitam
||239||विध्यमानास्तदा सर्वे देवा ब्रह्माण मागताः ॥
शशंसुः सर्वमेवैतद्वृत्रासुरविचेष्टितम्
tacchrutvā bhagavānbrahmā vyathito'tīva vismitaḥ ||
kathaṃ jātaṃ maheṃdrasya vyasanaṃ paramādbhutam
||240||तच्छ्रुत्वा भगवान्ब्रह्मा व्यथितोऽतीव विस्मितः ॥
कथं जातं महेंद्रस्य व्यसनं परमाद्भुतम्
devaiḥ saha tadā brahmā sarvalokapitāmahaḥ ||
tuṣṭāva giriśaṃ devaṃ parameṇa samādhinā
||241||देवैः सह तदा ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥
तुष्टाव गिरिशं देवं परमेण समाधिना
brahmovāca
oṃnamo liṃgarūpāya mahādevāya vai namaḥ ||
viśvarūpāya devāya virupākṣāya vai namaḥ
||242||ॐनमो लिंगरूपाय महादेवाय वै नमः ॥
विश्वरूपाय देवाय विरुपाक्षाय वै नमः
trāhitrāhi trilokeśa vṛtragrastaṃ puraṃdaram ||
tadā nabhogatāvāṇī sarveṣāmeva śrṛṇvatām
||243||त्राहित्राहि त्रिलोकेश वृत्रग्रस्तं पुरंदरम् ॥
तदा नभोगतावाणी सर्वेषामेव श्रृण्वताम्
uvāca hitakāmāya vidhiṃ liṃgārcane satī ||
pradoṣavratayuktena iṃdreṇa vikṛtaṃ kṛtam
||244||उवाच हितकामाय विधिं लिंगार्चने सती ॥
प्रदोषव्रतयुक्तेन इंद्रेण विकृतं कृतम्
nirmālyaṃ pīṭhikāṃ caiva cchāyāprāsādameva ca ||
pradakṣiṇāṃ kṛtavatā pīṭhikālaṃghanaṃ kṛtam
||245||निर्माल्यं पीठिकां चैव च्छायाप्रासादमेव च ॥
प्रदक्षिणां कृतवता पीठिकालंघनं कृतम्
laṃghayaṃti ca ye mūḍhāste vai daṃḍyā na saṃśayaḥ ||
caṃḍasya gaṇamukhyasya tasmātkuryātprayatnataḥ ||
pradakṣiṇānamaskārau liṃgārccanasamanvitaḥ
||246||लंघयंति च ये मूढास्ते वै दंड्या न संशयः ॥
चंडस्य गणमुख्यस्य तस्मात्कुर्यात्प्रयत्नतः ॥
प्रदक्षिणानमस्कारौ लिंगार्च्चनसमन्वितः
śreyaḥprāptayekabuddhyā vai prayatnālliṃgapūjanam ||
kāryaṃ dīkṣā parairnityaṃ sarvapāpopaśāṃtaye
||247||श्रेयःप्राप्तयेकबुद्ध्या वै प्रयत्नाल्लिंगपूजनम् ॥
कार्यं दीक्षा परैर्नित्यं सर्वपापोपशांतये
āśarīraṃ ca tadvākyaṃ śrutvā brahmādayaḥ surāḥ ||
papracchuste prāṃjalayo nabhovāṇīṃ śubhāvahām
||248||आशरीरं च तद्वाक्यं श्रुत्वा ब्रह्मादयः सुराः ॥
पप्रच्छुस्ते प्रांजलयो नभोवाणीं शुभावहाम्
kathamarcāmahe liṃgaṃ kenaiva vidhinā tataḥ ||
prātarmadhyāhnasamaye sāyaṃkāle tathaiva ca
||249||कथमर्चामहे लिंगं केनैव विधिना ततः ॥
प्रातर्मध्याह्नसमये सायंकाले तथैव च
kāni puṣpāṇi sāyāhne madhyāhne ca tathaiva hi ||
prātaḥ kāle tu tānyena kathayasva yathātatham
||250||कानि पुष्पाणि सायाह्ने मध्याह्ने च तथैव हि ॥
प्रातः काले तु तान्येन कथयस्व यथातथम्
tadā nabhogatā vāṇī kathayāmāsa vistaram
||251||तदा नभोगता वाणी कथयामास विस्तरम्
karavīraṃ cārkapuṣpaṃ bṛhatīpuṣpamevaca ||
dhattūrakusumaṃ caiva śatapatraṃ tathaiva ca
||252||करवीरं चार्कपुष्पं बृहतीपुष्पमेवच ॥
धत्तूरकुसुमं चैव शतपत्रं तथैव च
āragvadhaṃ ca punnāgaṃ bakulaṃ nāgakeśaram ||
bradhnotpalaṃ kadambaṃ ca maṃdārakusumaṃ tathā
||253||आरग्वधं च पुन्नागं बकुलं नागकेशरम् ॥
ब्रध्नोत्पलं कदम्बं च मंदारकुसुमं तथा
bahūni varapuṣpāṇi bahūni kamalānyapi ||
trikāle ca pavitrāṇi jñeyāni satataṃ budhaiḥ
||254||बहूनि वरपुष्पाणि बहूनि कमलान्यपि ॥
त्रिकाले च पवित्राणि ज्ञेयानि सततं बुधैः
jātīpuṣpaṃ mallikāyāśca puṣpaṃ puṣpaṃ mogarakaṃ nīlapuṣpaṃ tathaiva ||
tathā puṣpaṃ kuṭajaṃ karṇikāraṃ kausumbhākhyaṃ vārijaṃ raktavarṇanam
||255||जातीपुष्पं मल्लिकायाश्च पुष्पं पुष्पं मोगरकं नीलपुष्पं तथैव ॥
तथा पुष्पं कुटजं कर्णिकारं कौसुम्भाख्यं वारिजं रक्तवर्णनम्
etānyeva ya puṣpāṇi madhyāhne liṃgapūjane ||
viśiṣṭāni mayoktāni sāyāhne kathayāmyaham
||256||एतान्येव य पुष्पाणि मध्याह्ने लिंगपूजने ॥
विशिष्टानि मयोक्तानि सायाह्ने कथयाम्यहम्
caṃ pakāni trikāle ca pavitrāṇi na saṃśayaḥ ||
rātrau mogarakāṇyeva pavitrāṇi na saṃśayaḥ
||257||चं पकानि त्रिकाले च पवित्राणि न संशयः ॥
रात्रौ मोगरकाण्येव पवित्राणि न संशयः
evamarccanabhedāṃśca jñātvā talliṃgapūjane ||
kāryo vidhirvidhijñaiśca satataṃ ca śivālaye
||258||एवमर्च्चनभेदांश्च ज्ञात्वा तल्लिंगपूजने ॥
कार्यो विधिर्विधिज्ञैश्च सततं च शिवालये
vṛṣabhāṃtarito bhūtvā pīṭhikāṃtarameva ca ||
pradakṣiṇāṃ na kurvīta kurvankilbiṣamaśnute
||259||वृषभांतरितो भूत्वा पीठिकांतरमेव च ॥
प्रदक्षिणां न कुर्वीत कुर्वन्किल्बिषमश्नुते
tathā hyanena śakreṇa kṛtaṃ caiva pradakṣiṇam ||
rājasaṃ bhāvamāśritya tasmājjātaṃca niṣphalam
||260||तथा ह्यनेन शक्रेण कृतं चैव प्रदक्षिणम् ॥
राजसं भावमाश्रित्य तस्माज्जातंच निष्फलम्
grasito'dyaiva vṛtreṇa sagajo hi puraṃdaraḥ ||
bhavadbhireva tatkāryaṃ yena indraḥ pramucyate
||261||ग्रसितोऽद्यैव वृत्रेण सगजो हि पुरंदरः ॥
भवद्भिरेव तत्कार्यं येन इन्द्रः प्रमुच्यते
mahārudravidhānena mukto bhavati tatkṣaṇāt ||
puraṃdaro hyayaṃ devā nātra kāryā vicāraṇā
||262||महारुद्रविधानेन मुक्तो भवति तत्क्षणात् ॥
पुरंदरो ह्ययं देवा नात्र कार्या विचारणा
tenaiva vacasā devā rudramabhyarcya yatnataḥ ||
yathoktena vidhānena rudrasūktena yatnataḥ
||263||तेनैव वचसा देवा रुद्रमभ्यर्च्य यत्नतः ॥
यथोक्तेन विधानेन रुद्रसूक्तेन यत्नतः
tathā caikādaśīrudryā rudramabhyarcya vai surāḥ ||
havanaṃ pratyahaṃ cakrurddaśāṃśena dvijottamāḥ
||264||तथा चैकादशीरुद्र्या रुद्रमभ्यर्च्य वै सुराः ॥
हवनं प्रत्यहं चक्रुर्द्दशांशेन द्विजोत्तमाः
japaṃ ca pūjāṃ havanaṃ ca cakrurvimoktukāmāḥ sahasā puraṃdaram ||
śaṃbhoḥ prasādātsahasā vinirgataḥ kukṣiṃ bhittvā devarājastadānīm
||265||जपं च पूजां हवनं च चक्रुर्विमोक्तुकामाः सहसा पुरंदरम् ॥
शंभोः प्रसादात्सहसा विनिर्गतः कुक्षिं भित्त्वा देवराजस्तदानीम्
taṃ nirgataṃ samīkṣyātha devadeveṃdramojasā ||
sagajaṃ ca sa vajraṃ ca sakirīṭaṃ sakuṇḍalam ||
śriyā paramayā yuktaṃ puraṃdaraṃ mahaujasam
||266||तं निर्गतं समीक्ष्याथ देवदेवेंद्रमोजसा ॥
सगजं च स वज्रं च सकिरीटं सकुण्डलम् ॥
श्रिया परमया युक्तं पुरंदरं महौजसम्
devaduṃdubhayo nedustathā śaṃkhā hyanekaśaḥ ||
gaṃdharvāpsaraso yakṣā ṛṣayaśca mudānvitāḥ
||267||देवदुंदुभयो नेदुस्तथा शंखा ह्यनेकशः ॥
गंधर्वाप्सरसो यक्षा ऋषयश्च मुदान्विताः
ekapadyena sarveṣāṃ mahāharṣo divaukasām ||
saṃjātastatkṣaṇādeva yadā muktaḥ puraṃdaraḥ ||
tadā śacī samāyātā yatra muktaḥ puraṃdaraḥ
||268||एकपद्येन सर्वेषां महाहर्षो दिवौकसाम् ॥
संजातस्तत्क्षणादेव यदा मुक्तः पुरंदरः ॥
तदा शची समायाता यत्र मुक्तः पुरंदरः
tatra śacyā sameto'sāvabhiṣikto maharṣibhiḥ ||
puṇyāhavācanaṃ tasya kṛtaṃ sarvaiḥ prayatnataḥ
||269||तत्र शच्या समेतोऽसावभिषिक्तो महर्षिभिः ॥
पुण्याहवाचनं तस्य कृतं सर्वैः प्रयत्नतः
evaṃ tadābhiṣikto'sau maheṃdra ṛṣibhiḥ punaḥ ||
mahī maṃgalabhūyiṣṭhā tadā jātā dvijottamāḥ
||270||एवं तदाभिषिक्तोऽसौ महेंद्र ऋषिभिः पुनः ॥
मही मंगलभूयिष्ठा तदा जाता द्विजोत्तमाः
diśaḥ prasannatāṃ yātā nirmalaṃ cābhavannabhaḥ ||
śāṃtāstadāgnayo hyāsanmanāṃsi ca mahātmanām
||271||दिशः प्रसन्नतां याता निर्मलं चाभवन्नभः ॥
शांतास्तदाग्नयो ह्यासन्मनांसि च महात्मनाम्
evamādīnyanekāni maṃgalāni tato'bhavan ||
mukte śatakratau tasminbabhūva paramādbhutam
||272||एवमादीन्यनेकानि मंगलानि ततोऽभवन् ॥
मुक्ते शतक्रतौ तस्मिन्बभूव परमाद्भुतम्
evaṃ pravartamāne tu mahatāṃ ca mahotsave ||
tāvadvṛtrasya patitaṃ śarīraṃ ca bhayānakam
||273||एवं प्रवर्तमाने तु महतां च महोत्सवे ॥
तावद्वृत्रस्य पतितं शरीरं च भयानकम्
tatraiva brahmahatyā ca pāpiṣṭhā patitā bhuvi ||
gaṃgāyamunayormadhye aṃtarvedīti kathyate
||274||तत्रैव ब्रह्महत्या च पापिष्ठा पतिता भुवि ॥
गंगायमुनयोर्मध्ये अंतर्वेदीति कथ्यते
puṇyabhūmiriti khyātā prasiddhā lokapāvanī ||
vṛtrahatyāpratiṣṭhā sā yasmideśe sa pāpavān
||275||पुण्यभूमिरिति ख्याता प्रसिद्धा लोकपावनी ॥
वृत्रहत्याप्रतिष्ठा सा यस्मिदेशे स पापवान्
malasya bahusaṃbhūtyā mālāveti prakīrtitā ||
tasyāṃ tu malabhūmyāṃ vai vṛtrasya ca mahacchiraḥ
||276||मलस्य बहुसंभूत्या मालावेति प्रकीर्तिता ॥
तस्यां तु मलभूम्यां वै वृत्रस्य च महच्छिरः
ṣaṇmāseṣvapatatsarvaiḥ kṛttaṃ devaiḥ savāsavaiḥ ||
evaṃ vṛtravadhaṃ kṛtvā śakro jayamavāpa ha
||277||षण्मासेष्वपतत्सर्वैः कृत्तं देवैः सवासवैः ॥
एवं वृत्रवधं कृत्वा शक्रो जयमवाप ह
iṃdrāsane copaviṣṭo nirātaṃkaḥ śacīpatiḥ ||
etasminnaṃtare daityāḥ pātālavāsinaṃ balim ||
śaśaṃsuḥ sarvamāgatya śakrasya ca viceṣṭitam
||278||इंद्रासने चोपविष्टो निरातंकः शचीपतिः ॥
एतस्मिन्नंतरे दैत्याः पातालवासिनं बलिम् ॥
शशंसुः सर्वमागत्य शक्रस्य च विचेष्टितम्
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā vairocanī ruṣānvitaḥ ||
śukraṃ papraccha sa tadā sathamiṃdro vaśī bhavet
||279||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वैरोचनी रुषान्वितः ॥
शुक्रं पप्रच्छ स तदा सथमिंद्रो वशी भवेत्
tenoktaṃ balaye rājañjayasyandanalabdhaye ||
mahāyajñaṃ kuruṣvādya tena te vijayo bhavet
||280||तेनोक्तं बलये राजञ्जयस्यन्दनलब्धये ॥
महायज्ञं कुरुष्वाद्य तेन ते विजयो भवेत्
tenokto bhṛguṇā caivaṃ baliryajñārthamudyataḥ ||
dadhau yānīha dravyāṇi yajñayogyāni tāni vai ||
melayitvā tvareṇaiva vairocanirudāradhīḥ
||281||तेनोक्तो भृगुणा चैवं बलिर्यज्ञार्थमुद्यतः ॥
दधौ यानीह द्रव्याणि यज्ञयोग्यानि तानि वै ॥
मेलयित्वा त्वरेणैव वैरोचनिरुदारधीः
pravartito mahāyajño bhārgaveṇa mahātmanā ||
dīkṣāyukto balirabhūjjuhuve haghyavāhanam
||282||प्रवर्तितो महायज्ञो भार्गवेण महात्मना ॥
दीक्षायुक्तो बलिरभूज्जुहुवे हघ्यवाहनम्
hūyamāne tadāgnau tu karmaṇā vidhihetunā ||
tasmādbaleḥ samutpannaḥ syaṃdanaḥ paramādbhutaḥ
||283||हूयमाने तदाग्नौ तु कर्मणा विधिहेतुना ॥
तस्माद्बलेः समुत्पन्नः स्यंदनः परमाद्भुतः
hayaiścaturbhiḥ saṃyukto dhvajesiṃho mahāprabhaḥ ||
śastrāstraiḥ saṃyutaḥ śrīmānhayaiḥ śvetairalaṃkṛtaḥ
||284||हयैश्चतुर्भिः संयुक्तो ध्वजेसिंहो महाप्रभः ॥
शस्त्रास्त्रैः संयुतः श्रीमान्हयैः श्वेतैरलंकृतः
tataścāvabhṛthasnānaṃ cakre śukrapraṇoditaḥ ||
syaṃdanaṃ pūjayitvātha āruroha balistadā
||285||ततश्चावभृथस्नानं चक्रे शुक्रप्रणोदितः ॥
स्यंदनं पूजयित्वाथ आरुरोह बलिस्तदा
daityaiḥ parivṛtaḥ sadyo yoddhukāmaḥ puraṃdaram ||
sadya eva divaṃ prāpto balirvairocano mahān
||286||दैत्यैः परिवृतः सद्यो योद्धुकामः पुरंदरम् ॥
सद्य एव दिवं प्राप्तो बलिर्वैरोचनो महान्
āgatya senayā sārddhamāruro hāmarāvatīm ||
saṃruddhāṃ tāṃ purīṃ dṛṣṭvā tadā te surasattamāḥ ||
virśayitvā suciramūcuḥ sarve bṛhaspatim
||287||आगत्य सेनया सार्द्धमारुरो हामरावतीम् ॥
संरुद्धां तां पुरीं दृष्ट्वा तदा ते सुरसत्तमाः ॥
विर्शयित्वा सुचिरमूचुः सर्वे बृहस्पतिम्
kiṃ kurmo'dya mahābhāga āgatā daityapuṃgavāḥ ||
yoddhukāmā mahāghorāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ
||288||किं कुर्मोऽद्य महाभाग आगता दैत्यपुंगवाः ॥
योद्धुकामा महाघोराः सर्वे युद्धविशारदाः
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā bṛhaspatirabhāṣata
||289||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा बृहस्पतिरभाषत
ete ghṛtamukhā ghorā bhṛguṇānoditāḥ surāḥ ||
ajeyāścaiva te sarve tapasā vikrameṇa ca
||290||एते घृतमुखा घोरा भृगुणानोदिताः सुराः ॥
अजेयाश्चैव ते सर्वे तपसा विक्रमेण च
etanniśamya vacanaṃ ca guṇābhiyuktaṃ sarve surāḥ samabhavaṃstrapayābhiyuktāḥ ||
iṃdro'pi buddhivikalaḥ pariciṃtayā ca vrīḍāyutaḥ samabhavatparibhartsyamānaḥ
||291||एतन्निशम्य वचनं च गुणाभियुक्तं सर्वे सुराः समभवंस्त्रपयाभियुक्ताः ॥
इंद्रोऽपि बुद्धिविकलः परिचिंतया च व्रीडायुतः समभवत्परिभर्त्स्यमानः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kedārakhaṃḍe balidaityasya saṃgrāmodyogavarṇanaṃnāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||