satīdevyāgamanavarṇanam
lomaśa uvāca
ekadā tu tadā tena yajñaḥ prāraṃbhito mahān ||
tatrāhūtāstadā sarve dīkṣitena tapasvinā
||1||एकदा तु तदा तेन यज्ञः प्रारंभितो महान् ॥
तत्राहूतास्तदा सर्वे दीक्षितेन तपस्विना
ṛṣayo vividhāstatra vaśiṣṭhādyāḥ samāgatāḥ ||
agastyaḥ kaśyapo'triśca vāmadevastathā bhṛguḥ
||2||ऋषयो विविधास्तत्र वशिष्ठाद्याः समागताः ॥
अगस्त्यः कश्यपोऽत्रिश्च वामदेवस्तथा भृगुः
dadhīco bhagavānvyāso bharadvājo'tha gautamaḥ ||
ete cānye ca bahavaḥ samājagmurmaharṣayaḥ
||3||दधीचो भगवान्व्यासो भरद्वाजोऽथ गौतमः ॥
एते चान्ये च बहवः समाजग्मुर्महर्षयः
tathā sarve suragaṇā lokapālastathā'pare vidyādharāśca gaṃdharvāḥ kiṃnarāpsarasāṃ gaṇāḥ
||4||तथा सर्वे सुरगणा लोकपालस्तथाऽपरे विद्याधराश्च गंधर्वाः किंनराप्सरसां गणाः
saptalokātsamānīto brahmā lokapitāmahaḥ ||
vaikuṃṭhācca tathā viṣṇuḥ samānīto maravaṃ prati
||5||सप्तलोकात्समानीतो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
वैकुंठाच्च तथा विष्णुः समानीतो मरवं प्रति
devendro hi samānīta iṃdrāṇyā saha suprabhaḥ ||
tathā caṃdro hi rohiṇyā varuṇaḥ priyayayā saha
||6||देवेन्द्रो हि समानीत इंद्राण्या सह सुप्रभः ॥
तथा चंद्रो हि रोहिण्या वरुणः प्रिययया सह
kuberaḥ puṣpakārūḍho mṛgā''rūḍho'tha mārutaḥ ||
bastā''rūḍhaḥ pāvakaśca pretā''rūḍho'tha nirṛti
||7||कुबेरः पुष्पकारूढो मृगाऽऽरूढोऽथ मारुतः ॥
बस्ताऽऽरूढः पावकश्च प्रेताऽऽरूढोऽथ निर्ऋति
ete sarve samāyātā yajñavāṭe dvijanmanaḥ ||
te sarve satkṛtāstena dakṣeṇa ca durātmanā
||8||एते सर्वे समायाता यज्ञवाटे द्विजन्मनः ॥
ते सर्वे सत्कृतास्तेन दक्षेण च दुरात्मना
bhavanāni mahārhāṇi suprabhāṇi mahāṃti ca ||
tvaṣṭrā kṛtāni divyāni kauśalyena mahātmanā
||9||भवनानि महार्हाणि सुप्रभाणि महांति च ॥
त्वष्ट्रा कृतानि दिव्यानि कौशल्येन महात्मना
teṣu sarveṣu dhiṣṇyeṣu yathājoṣaṃ samāsthitāḥ
||10||तेषु सर्वेषु धिष्ण्येषु यथाजोषं समास्थिताः
varttamāne mahāyajñe tīrthe kanakhale tathā ||
ṛtvijaśca kṛtāstena bhṛgvādyāśca tapodhanāḥ
||11||वर्त्तमाने महायज्ञे तीर्थे कनखले तथा ॥
ऋत्विजश्च कृतास्तेन भृग्वाद्याश्च तपोधनाः
dīkṣāyuktastadā dakṣaḥ kṛtakautukamaṃgalaḥ ||
bhāryayā sahito vipraiḥ kṛtasvatyayano bhṛśam
||12||दीक्षायुक्तस्तदा दक्षः कृतकौतुकमंगलः ॥
भार्यया सहितो विप्रैः कृतस्वत्ययनो भृशम्
reje mahattvena tadā suhṛdbhiḥ paritaḥ sadā ||
etasminnaṃtare tatra dadhīcirvākyamabravīt
||13||रेजे महत्त्वेन तदा सुहृद्भिः परितः सदा ॥
एतस्मिन्नंतरे तत्र दधीचिर्वाक्यमब्रवीत्
dadhīciruvāca
ete sureśā ṛṣayo mahattarāḥ salokapālāśca samāgatāstava ||
tathā'pi yajñastu na śobhate bhṛśaṃpinākinā tena mahātmanā vinā
||14||एते सुरेशा ऋषयो महत्तराः सलोकपालाश्च समागतास्तव ॥
तथाऽपि यज्ञस्तु न शोभते भृशंपिनाकिना तेन महात्मना विना
yenaiva sarvāṇyapi maṃgalāni jātāni śaṃsaṃti mahāvipaścitaḥ ||
so'sau na dṛṣṭo'tra pumānpurāṇo vṛṣadhvajo nīlakaṇṭhaḥ kapardī
||15||येनैव सर्वाण्यपि मंगलानि जातानि शंसंति महाविपश्चितः ॥
सोऽसौ न दृष्टोऽत्र पुमान्पुराणो वृषध्वजो नीलकण्ठः कपर्दी
amaṃgalānyeva ca maṃgalāni bhavaṃti yenādhikṛtāni dakṣa ||
triyaṃbakenātha sumaṃgalāni bhavaṃti sadyohyapamaṃgalāni
||16||अमंगलान्येव च मंगलानि भवंति येनाधिकृतानि दक्ष ॥
त्रियंबकेनाथ सुमंगलानि भवंति सद्योह्यपमंगलानि
tasmāttvayaiva kartavyamāhvānaṃ parameṣṭhinā ||
tvaritaṃ caiva śakreṇa viṣṇunā prabhaviṣṇunā
||17||तस्मात्त्वयैव कर्तव्यमाह्वानं परमेष्ठिना ॥
त्वरितं चैव शक्रेण विष्णुना प्रभविष्णुना
sarvaireva hi gaṃtavyaṃ yatra devo maheśvaraḥ
||18||सर्वैरेव हि गंतव्यं यत्र देवो महेश्वरः
dākṣāyaṇyā sametaṃ tamānayadhvaṃ tvarānvitāḥ ||
tena sarvaṃ pavitraṃ syācchaṃbhunā yoginā bhṛśam
||19||दाक्षायण्या समेतं तमानयध्वं त्वरान्विताः ॥
तेन सर्वं पवित्रं स्याच्छंभुना योगिना भृशम्
yasya smṛtyā ca nāmoktyā samagraṃ sukṛtaṃ bhavet ||
tasmātsarvaprayatnena samāneyo vṛṣadhvajaḥ
||20||यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या समग्रं सुकृतं भवेत् ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन समानेयो वृषध्वजः
tasya tadvacanaṃ śrutvā prahasannāha duṣṭadhīḥ ||
mūlaṃ viṣṇurhi devānāṃ yatra dharmaḥ sanātanaḥ
||21||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रहसन्नाह दुष्टधीः ॥
मूलं विष्णुर्हि देवानां यत्र धर्मः सनातनः
yasminvedāśca yajñāśca karmāṇivividhāni ca ||
pratiṣṭhitāni sarvāṇi so'sau viṣṇurihāgataḥ
||22||यस्मिन्वेदाश्च यज्ञाश्च कर्माणिविविधानि च ॥
प्रतिष्ठितानि सर्वाणि सोऽसौ विष्णुरिहागतः
satyalokātsamāyāto brahmā lokapitāmahaḥ ||
vedaiścopaniṣadbhiśca āgamairvividhaiḥ saha
||23||सत्यलोकात्समायातो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
वेदैश्चोपनिषद्भिश्च आगमैर्विविधैः सह
tathā suragaṇaiḥ sākamāgataḥ surarāṭ svayam ||
tathā yūyaṃ samāyātā ṛṣayo vītakalmaṣāḥ
||24||तथा सुरगणैः साकमागतः सुरराट् स्वयम् ॥
तथा यूयं समायाता ऋषयो वीतकल्मषाः
yeye yajñocitāḥ śāṃtāstete sarve samāgatāḥ ||
vedavedārthatattvajñāḥ sarve yūyaṃ dṛḍhavratāḥ
||25||येये यज्ञोचिताः शांतास्तेते सर्वे समागताः ॥
वेदवेदार्थतत्त्वज्ञाः सर्वे यूयं दृढव्रताः
atraiva ca kimasmākaṃ rudreṇāpi prayojanam. ||
kanyā dattā mayā viprā brahmaṇā noditena hi
||26||अत्रैव च किमस्माकं रुद्रेणापि प्रयोजनम्. ॥
कन्या दत्ता मया विप्रा ब्रह्मणा नोदितेन हि
akulīno hyasau viprā naṣṭo naṣṭapriyaḥ sadā ||
bhūtapretapiśācānāṃ patireko duratyayaḥ
||27||अकुलीनो ह्यसौ विप्रा नष्टो नष्टप्रियः सदा ॥
भूतप्रेतपिशाचानां पतिरेको दुरत्ययः
ātmasaṃbhāvito mūḍhaḥstabdho maunī samatsaraḥ ||
karmaṇyasminnayogyo'sau nānīto hi mayā'dhunā
||28||आत्मसंभावितो मूढःस्तब्धो मौनी समत्सरः ॥
कर्मण्यस्मिन्नयोग्योऽसौ नानीतो हि मयाऽधुना
tasmāttvayā na vaktavyaṃ punarevaṃ vacodvija ||
sarvairbhavadbhiḥ kartavyo yajño me saphalo mahān
||29||तस्मात्त्वया न वक्तव्यं पुनरेवं वचोद्विज ॥
सर्वैर्भवद्भिः कर्तव्यो यज्ञो मे सफलो महान्
etacchrutvā vacastasya dadhīcirvākyamabravīt
||30||एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दधीचिर्वाक्यमब्रवीत्
dadhīciruvāca
sarveṣāmṛṣivaryāṇāṃ surāṇāṃ bhāvitātmanām ||
anayo'yaṃ mahāñjāto vinā tena mahātmanā
||31||सर्वेषामृषिवर्याणां सुराणां भावितात्मनाम् ॥
अनयोऽयं महाञ्जातो विना तेन महात्मना
vināśo'pi mahānsadyohyatratyānāṃ bhaviṣyati ||
evamuktvā dadhīco'sāveka eva vinirgataḥ
||32||विनाशोऽपि महान्सद्योह्यत्रत्यानां भविष्यति ॥
एवमुक्त्वा दधीचोऽसावेक एव विनिर्गतः
yajñavāṭācca dakṣasya tvaritaḥ svāśramaṃ yayau ||
munau vinirgate dakṣaḥ prahasannidamabravīt
||33||यज्ञवाटाच्च दक्षस्य त्वरितः स्वाश्रमं ययौ ॥
मुनौ विनिर्गते दक्षः प्रहसन्निदमब्रवीत्
gataḥ śivapriyo vīro dadhīcirnāma nāmataḥ ||
āviṣṭacittā maṃdāśca mithyāvādaratāḥ khalāḥ
||34||गतः शिवप्रियो वीरो दधीचिर्नाम नामतः ॥
आविष्टचित्ता मंदाश्च मिथ्यावादरताः खलाः
vedabāhya durācārāstyājyāste hyatra karmaṇi ||
vedavādaratā yūyaṃ sarve viṣṇupurogamāḥ
||35||वेदबाह्य दुराचारास्त्याज्यास्ते ह्यत्र कर्मणि ॥
वेदवादरता यूयं सर्वे विष्णुपुरोगमाः
yajñaṃ me saphalaṃ viprāḥ kurvaṃtu hyacirādiva ||
tadā te devayajanaṃ cakruḥ sarve saharṣayaḥ
||36||यज्ञं मे सफलं विप्राः कुर्वंतु ह्यचिरादिव ॥
तदा ते देवयजनं चक्रुः सर्वे सहर्षयः
etasminnaṃtare tatra parvate gaṃdhamādane ||
dhārāgṛhe vimānena sakhībhiḥ parivāritā
||37||एतस्मिन्नंतरे तत्र पर्वते गंधमादने ॥
धारागृहे विमानेन सखीभिः परिवारिता
dākṣāyaṇī mahādevī cakāra vividhāstadā ||
krīḍā vimānamadhyastā kandukādyāḥ sahasraśaḥ
||38||दाक्षायणी महादेवी चकार विविधास्तदा ॥
क्रीडा विमानमध्यस्ता कन्दुकाद्याः सहस्रशः
krīḍāsaktā tadā devī dadarśātha mahāsatī ||
yajñaṃ prayāṃtaṃ somaṃ ca rohiṇyā sahitaṃ prabhum
||39||क्रीडासक्ता तदा देवी ददर्शाथ महासती ॥
यज्ञं प्रयांतं सोमं च रोहिण्या सहितं प्रभुम्
kva gamiṣyati caṃdro'yaṃ vijaye pṛccha satvaram ||
tayoktā vijayā devī taṃ papraccha yathocitam
||40||क्व गमिष्यति चंद्रोऽयं विजये पृच्छ सत्वरम् ॥
तयोक्ता विजया देवी तं पप्रच्छ यथोचितम्
kathitaṃ tena tatsarvaṃ dakṣasyaiva makhādikam ||
tacchrutvā tvaritā devī vijayā jātasaṃbhramā ||
kathayāmāsa tatsarvaṃ yaduktaṃ śaśinā bhṛśam
||41||कथितं तेन तत्सर्वं दक्षस्यैव मखादिकम् ॥
तच्छ्रुत्वा त्वरिता देवी विजया जातसंभ्रमा ॥
कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं शशिना भृशम्
vimṛśya kāraṇaṃ devī kimāhvānaṃ karoti na ||
dakṣaḥ pitā me mātā ca vismṛtā māṃ kuto'dhunā
||42||विमृश्य कारणं देवी किमाह्वानं करोति न ॥
दक्षः पिता मे माता च विस्मृता मां कुतोऽधुना
pṛcchāmi śaṃkaraṃ cādya kāraṇaṃ kṛtaniścayā ||
sthāpayitvā sakhīstatra āgatā śaṃkaraṃ prati
||43||पृच्छामि शंकरं चाद्य कारणं कृतनिश्चया ॥
स्थापयित्वा सखीस्तत्र आगता शंकरं प्रति
dadarśataṃ sabhāmadhye trilocanamavasthitam ||
gaṇaiḥ parivṛtaṃ sarvaiścaṃḍamuṃḍādibhistadā
||44||ददर्शतं सभामध्ये त्रिलोचनमवस्थितम् ॥
गणैः परिवृतं सर्वैश्चंडमुंडादिभिस्तदा
bāṇo bhṛṃgistathā naṃdī śailādo hi mahātapāḥ ||
mahākālo mahācaṃḍo mahāmuṃḍo mahāśirāḥ
||45||बाणो भृंगिस्तथा नंदी शैलादो हि महातपाः ॥
महाकालो महाचंडो महामुंडो महाशिराः
dhūmrākṣo dhūmraketuśca dhūmrapādastathaiva ca ||
ete cānye ca bahavo gaṇā rudrānuvartinaḥ
||46||धूम्राक्षो धूम्रकेतुश्च धूम्रपादस्तथैव च ॥
एते चान्ये च बहवो गणा रुद्रानुवर्तिनः
kecidbhayānakā raudrāḥ kabaṃdhāśca tathā pare ||
vilocanāśca kecicca vakṣohīnāstathā pare
||47||केचिद्भयानका रौद्राः कबंधाश्च तथा परे ॥
विलोचनाश्च केचिच्च वक्षोहीनास्तथा परे
evaṃbhūtāśca śataśaḥ sarve te kṛttivāsasaḥ ||
jaṭākalāpasaṃbhūṣāḥ sarve rudrākṣabhūṣaṇāḥ
||48||एवंभूताश्च शतशः सर्वे ते कृत्तिवाससः ॥
जटाकलापसंभूषाः सर्वे रुद्राक्षभूषणाः
jiteṃdriyā vītarāgāḥ sarve viṣayavairiṇaḥ ||
ebhiḥ sarvaiḥ parivṛtaḥ śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ ||
dṛṣṭastayā upāviṣṭa āsane parāmādbhute
||49||जितेंद्रिया वीतरागाः सर्वे विषयवैरिणः ॥
एभिः सर्वैः परिवृतः शंकरो लोकशंकरः ॥
दृष्टस्तया उपाविष्ट आसने परामाद्भुते
ākṣiptacittā sahasā jagāma śivasaṃnidhim ||
śivena sthāpitā svāṃke prītiyuktena vallabhā
||50||आक्षिप्तचित्ता सहसा जगाम शिवसंनिधिम् ॥
शिवेन स्थापिता स्वांके प्रीतियुक्तेन वल्लभा
premṇoditā vacobhiḥ sā bahumānapuraḥsaram ||
kimāgamanakāryaṃme vada śīghraṃ sumadhyame
||51||प्रेम्णोदिता वचोभिः सा बहुमानपुरःसरम् ॥
किमागमनकार्यंमे वद शीघ्रं सुमध्यमे
evamuktā tadā tena uvācāsitalocanā
||52||एवमुक्ता तदा तेन उवाचासितलोचना
satyuvāca
piturmama mahāyajñe kasmāttava na rocate ||
gamanaṃ devadevaśa tatsarvaṃ kathaya prabho
||53||पितुर्मम महायज्ञे कस्मात्तव न रोचते ॥
गमनं देवदेवश तत्सर्वं कथय प्रभो
suhṛdāmeṣa vai dharmaḥ suhṛdbhiḥ saha saṃgatim ||
kurvaṃti yanmahādeva suhṛdāṃ prītivardhinīm
||54||सुहृदामेष वै धर्मः सुहृद्भिः सह संगतिम् ॥
कुर्वंति यन्महादेव सुहृदां प्रीतिवर्धिनीम्
tasamātsarvaprayatnena anāhūto'pi gaccha bhoḥ ||
yajñavāṭaṃ piturme'dya vacanānme sadāśiva
||55||तसमात्सर्वप्रयत्नेन अनाहूतोऽपि गच्छ भोः ॥
यज्ञवाटं पितुर्मेऽद्य वचनान्मे सदाशिव
tasyāstadvacanaṃ śrutvā ba bhāṣe sūnṛtaṃ vacaḥ ||
tvayā bhadre na gaṃtavyaṃ dakṣasya yajanaṃ prati
||56||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ब भाषे सूनृतं वचः ॥
त्वया भद्रे न गंतव्यं दक्षस्य यजनं प्रति
tasya ye māninaḥ sarve sasurāsukiṃnarāḥ ||
te sreva yajanaṃ prāptāḥ pitustava na saṃśayaḥ
||57||तस्य ये मानिनः सर्वे ससुरासुकिंनराः ॥
ते स्रेव यजनं प्राप्ताः पितुस्तव न संशयः
anāhūtāśca ye subhru gacchaṃti paramandiram ||
apamānaṃ prāpnuvanti maraṇādadhikaṃ tataḥ
||58||अनाहूताश्च ये सुभ्रु गच्छंति परमन्दिरम् ॥
अपमानं प्राप्नुवन्ति मरणादधिकं ततः
pareṣāṃ maṃdiraṃ prāpta iṃdropi laghutāṃ vrajet ||
tasmāttvāyā na gaṃtavyaṃ dakṣasya yajanaṃ śubhe
||59||परेषां मंदिरं प्राप्त इंद्रोपि लघुतां व्रजेत् ॥
तस्मात्त्वाया न गंतव्यं दक्षस्य यजनं शुभे
evamuktā satī tena maheśena mahātmanā ||
uvāca roṣasaṃyuktaṃ vākyaṃ vākyavidāṃ varā
||60||एवमुक्ता सती तेन महेशेन महात्मना ॥
उवाच रोषसंयुक्तं वाक्यं वाक्यविदां वरा
yajño hi satyaṃ loke tvaṃ sa tvaṃ devavareśvara ||
anāhūto'si tenādya pitrā me dṛṣṭacāriṇā ||
tatsarvaṃ jñātumicchāmi tasya bhāvaṃ durātmanaḥ
||61||यज्ञो हि सत्यं लोके त्वं स त्वं देववरेश्वर ॥
अनाहूतोऽसि तेनाद्य पित्रा मे दृष्टचारिणा ॥
तत्सर्वं ज्ञातुमिच्छामि तस्य भावं दुरात्मनः
tasmāccādyaiva gacchāmi yajñavāḍaṃ piturmmama ||
anujñāṃ dehi me nātha devadeva jagatpate
||62||तस्माच्चाद्यैव गच्छामि यज्ञवाडं पितुर्म्मम ॥
अनुज्ञां देहि मे नाथ देवदेव जगत्पते
ityukto bhagavānrudrastayā devyā śivaḥ svayam ||
vijñātākhiladṛgdraṣṭā bhagavānbhūtabhāvanaḥ
||63||इत्युक्तो भगवान्रुद्रस्तया देव्या शिवः स्वयम् ॥
विज्ञाताखिलदृग्द्रष्टा भगवान्भूतभावनः
sa tāmuvāca deveśo maheśaḥ sarvasiddhidaḥ ||
gaccha devi tvarāyuktā vacanānmama suvrate
||64||स तामुवाच देवेशो महेशः सर्वसिद्धिदः ॥
गच्छ देवि त्वरायुक्ता वचनान्मम सुव्रते
etaṃ naṃdinamāruhya nānāvidhagaṇānvitā ||
gaṇāḥ ṣaṣṭisahasrāṇi jagmūraudrāḥ śivajñayā
||65||एतं नंदिनमारुह्य नानाविधगणान्विता ॥
गणाः षष्टिसहस्राणि जग्मूरौद्राः शिवज्ञया
tairgaṇaiḥ saṃvṛtā devī jagāma pitṛmaṃdiram ||
nirīkṣya tadbalaṃ sarvaṃ mahādevotivismitaḥ
||66||तैर्गणैः संवृता देवी जगाम पितृमंदिरम् ॥
निरीक्ष्य तद्बलं सर्वं महादेवोतिविस्मितः
bhūṣaṇāni mahārhāṇi tebhyo devyai paraṃtapaḥ ||
preṣayāmāsa cāvyagro mahādevo'nu pṛṣṭhataḥ
||67||भूषणानि महार्हाणि तेभ्यो देव्यै परंतपः ॥
प्रेषयामास चाव्यग्रो महादेवोऽनु पृष्ठतः
devyā gataṃ vai svapiturgṛhaṃ tadā vimṛśya sarvaṃ bhagavānmaheśaḥ ||
dākṣāyaṇī pitravamānitā satī na yāsyatīti svapuraṃ punarjagau
||68||देव्या गतं वै स्वपितुर्गृहं तदा विमृश्य सर्वं भगवान्महेशः ॥
दाक्षायणी पित्रवमानिता सती न यास्यतीति स्वपुरं पुनर्जगौ
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kedārakhaṃḍe dakṣayajñaṃ prati satīdevyāgamanavarṇanaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||