kārttikeyasvāmikumārotpattivarṇanam
lomaśa uvāca
tathaiva viṣṇunā sarve parvatāśca prapūjitāḥ ||
sahyācalaśca viṃdhyaśca maināko gaṃdhamādanaḥ
||1||तथैव विष्णुना सर्वे पर्वताश्च प्रपूजिताः ॥
सह्याचलश्च विंध्यश्च मैनाको गंधमादनः
mālyavānmalayaścaiva maheṃdro maṃdarastathā ||
meruścaiva prayatnena pūjito viṣṇunā tadā
||2||माल्यवान्मलयश्चैव महेंद्रो मंदरस्तथा ॥
मेरुश्चैव प्रयत्नेन पूजितो विष्णुना तदा
śvetaḥ kṛtaḥ śvetagirirnilādriśca tathaiva ca ||
udayādriśca śrṛṃgaśca astācalavaro mahān
||3||श्वेतः कृतः श्वेतगिरिर्निलाद्रिश्च तथैव च ॥
उदयाद्रिश्च श्रृंगश्च अस्ताचलवरो महान्
mānasādristathā śailaḥ kailāsaḥ parvatottamaḥ ||
lokālokastathā śailaḥ pūjitaḥ parameṣṭhinā
||4||मानसाद्रिस्तथा शैलः कैलासः पर्वतोत्तमः ॥
लोकालोकस्तथा शैलः पूजितः परमेष्ठिना
evaṃ te parvataśreṣṭhāḥ pūjitāḥ sarva eva hi ||
tathānye pūjitāstena sarve parvatavāsinaḥ
||5||एवं ते पर्वतश्रेष्ठाः पूजिताः सर्व एव हि ॥
तथान्ये पूजितास्तेन सर्वे पर्वतवासिनः
viṣṇunā brahmaṇā sārddhaṃ kṛtaṃ sarvaṃ yathocitam ||
anyehani ca saṃprāpte varayātrā kṛtā tathā
||6||विष्णुना ब्रह्मणा सार्द्धं कृतं सर्वं यथोचितम् ॥
अन्येहनि च संप्राप्ते वरयात्रा कृता तथा
himādriṇā baṃdhubhiśca parvataṃ gaṃdhamādanam ||
yayuḥ sarve suragaṇā gaṇāśca bahavastathā
||7||हिमाद्रिणा बंधुभिश्च पर्वतं गंधमादनम् ॥
ययुः सर्वे सुरगणा गणाश्च बहवस्तथा
pramathāśca tathā sarve tathā caṃḍīgaṇāḥ pare ||
ye cānye bahavastatra samāyātā himālayā
||8||प्रमथाश्च तथा सर्वे तथा चंडीगणाः परे ॥
ये चान्ये बहवस्तत्र समायाता हिमालया
śivasyodvahanaṃ viprāḥ śivena paribhāvitāḥ ||
paraṃ harṣaṃ samāpannā dṛṣṭvā tau daṃpatī tadā
||9||शिवस्योद्वहनं विप्राः शिवेन परिभाविताः ॥
परं हर्षं समापन्ना दृष्ट्वा तौ दंपती तदा
pārvatīsahitaḥ śaṃbhuḥ śaṃbhunā saha pārvatī ||
puṣpagandhau yathā syātāṃ vāgarthāviva tattvataḥ
||10||पार्वतीसहितः शंभुः शंभुना सह पार्वती ॥
पुष्पगन्धौ यथा स्यातां वागर्थाविव तत्त्वतः
tathā prakṛtipuṃsau ca aikapadyena nānyathā ||
daṃpatī tau gajārūḍhau śuśubhāte mahāprabhau
||11||तथा प्रकृतिपुंसौ च ऐकपद्येन नान्यथा ॥
दंपती तौ गजारूढौ शुशुभाते महाप्रभौ
vimāsthastadā brahmā viṣṇuśca garuḍopari ||
airāvatagataśceṃdraḥ kuberaḥ puṣpakopari
||12||विमास्थस्तदा ब्रह्मा विष्णुश्च गरुडोपरि ॥
ऐरावतगतश्चेंद्रः कुबेरः पुष्पकोपरि
pāśī ca makarā rūḍho yamo mahiṣameva ca ||
pretārūḍho nairṛtaḥ syādagnirbastagato mahān
||13||पाशी च मकरा रूढो यमो महिषमेव च ॥
प्रेतारूढो नैर्ऋतः स्यादग्निर्बस्तगतो महान्
mṛgārūḍho'tha pavana īśo vṛṣabhameva ca ||
ityevaṃ lokapālāśca sagrahāḥ parameṣṭhinaḥ
||14||मृगारूढोऽथ पवन ईशो वृषभमेव च ॥
इत्येवं लोकपालाश्च सग्रहाः परमेष्ठिनः
svaiḥ svairbalaiḥ parikrāṃtāstathānye pramathādayaḥ ||
himādriśca mahāśaila ṛṣabho gaṃdhamādanaḥ
||15||स्वैः स्वैर्बलैः परिक्रांतास्तथान्ये प्रमथादयः ॥
हिमाद्रिश्च महाशैल ऋषभो गंधमादनः
sahyācalo nīlagirirmaṃdaro malayācalaḥ ||
kailāso hi mahātejā mainākaśca mahāprabhaḥ
||16||सह्याचलो नीलगिरिर्मंदरो मलयाचलः ॥
कैलासो हि महातेजा मैनाकश्च महाप्रभः
ete cānye ca girayaḥ kṣīmaṃto hi mahāprabhāḥ ||
sakalatrāśca te sarve sasutāśca manoramāḥ
||17||एते चान्ये च गिरयः क्षीमंतो हि महाप्रभाः ॥
सकलत्राश्च ते सर्वे ससुताश्च मनोरमाः
balino rūpiṇaḥ sarve mervādyāstatra parvatāḥ ||
varayātrāprasaṃgena śivārcanaparābhavan
||18||बलिनो रूपिणः सर्वे मेर्वाद्यास्तत्र पर्वताः ॥
वरयात्राप्रसंगेन शिवार्चनपराभवन्
naṃdinā hyupaviṣṭāste mervādyāstatra parvatāḥ ||
varayātrā kṛtā te yathoktā ca himādriṇā ||
sarvaistairbaṃdhubhiḥ sārddhaṃ punarāgamanaṃ kṛtam
||19||नंदिना ह्युपविष्टास्ते मेर्वाद्यास्तत्र पर्वताः ॥
वरयात्रा कृता ते यथोक्ता च हिमाद्रिणा ॥
सर्वैस्तैर्बंधुभिः सार्द्धं पुनरागमनं कृतम्
svakālayastho himavānsa reje hi mahā yaśā ||
śivasaṃparkajenaiva mahasā paramema ca ||
vikhyāto hi mahāśailastriṣu lokeṣu viśrutaḥ
||20||स्वकालयस्थो हिमवान्स रेजे हि महा यशा ॥
शिवसंपर्कजेनैव महसा परमेम च ॥
विख्यातो हि महाशैलस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
kanyādānena mahatā tuṣṭo yasya ca śaṃkaraḥ ||
te dhanyāste mahātmānaḥ kṛtakṛtatyāstathaiva ca
||21||कन्यादानेन महता तुष्टो यस्य च शंकरः ॥
ते धन्यास्ते महात्मानः कृतकृतत्यास्तथैव च
dvyakṣaraṃ nāma yeṣāṃ ca jihvāgre saṃsthitaṃ sadā ||
śiveti dvyakṣaraṃ nāma yairhṛdīritamadya vai ||
te vai manuṣyarūpeṇa rudrā eva na saṃśayaḥ
||22||द्व्यक्षरं नाम येषां च जिह्वाग्रे संस्थितं सदा ॥
शिवेति द्व्यक्षरं नाम यैर्हृदीरितमद्य वै ॥
ते वै मनुष्यरूपेण रुद्रा एव न संशयः
kiṃciddānena saṃtuṣṭaḥ patreṇāpi tathaiva ca ||
toyenāpi hi saṃtuṣṭo mahādevo nirantaram
||23||किंचिद्दानेन संतुष्टः पत्रेणापि तथैव च ॥
तोयेनापि हि संतुष्टो महादेवो निरन्तरम्
patreṇa puṣpeṇa tathā jalena prīto bhavatyeṣa sadāśivo hi ||
tasmācca sarvaiḥ pratipūjanīyaḥ śivo maddābhāgyakaro nṛṇāmiha
||24||पत्रेण पुष्पेण तथा जलेन प्रीतो भवत्येष सदाशिवो हि ॥
तस्माच्च सर्वैः प्रतिपूजनीयः शिवो मद्दाभाग्यकरो नृणामिह
eko mahāñjyotirajaḥ pareśaḥ parāparāṇāṃ paramo mahātmā ||
niraṃtaro nirvikāro nirīśo nirābādho nirvikalpo nirīhaḥ
||25||एको महाञ्ज्योतिरजः परेशः परापराणां परमो महात्मा ॥
निरंतरो निर्विकारो निरीशो निराबाधो निर्विकल्पो निरीहः
niraṃjano nityarūpo nirodho nityānando nityamuktāḥ sadeva ||
evaṃbhūto devadevo'rccitaśca tairdevādyarviśvavedyo bhavaśca ||
stuto dhyātaḥ pūjitaściṃtitaśca sarvajño'sau sarvadā sarvadaśca
||26||निरंजनो नित्यरूपो निरोधो नित्यानन्दो नित्यमुक्ताः सदेव ॥
एवंभूतो देवदेवोऽर्च्चितश्च तैर्देवाद्यर्विश्ववेद्यो भवश्च ॥
स्तुतो ध्यातः पूजितश्चिंतितश्च सर्वज्ञोऽसौ सर्वदा सर्वदश्च
yathā variṣṭho himavānprasiddhaḥ sarvairguṇaiḥ sarvaguṇo mahātmā ||
viśveśavaṃdyo hi tadā himālayo jāto girīṇāṃ pravarastadānīm
||27||यथा वरिष्ठो हिमवान्प्रसिद्धः सर्वैर्गुणैः सर्वगुणो महात्मा ॥
विश्वेशवंद्यो हि तदा हिमालयो जातो गिरीणां प्रवरस्तदानीम्
menayā saha dharmātmā yathāsthānagatastataḥ ||
sarvānvisarjayāmāsa parvatānparvateśvaraḥ
||28||मेनया सह धर्मात्मा यथास्थानगतस्ततः ॥
सर्वान्विसर्जयामास पर्वतान्पर्वतेश्वरः
gateṣu teṣu himavānputraiḥ pautraiḥ prapautrakaiḥ ||
rājā girīṇāṃ pravaro mahādevaprasādataḥ
||29||गतेषु तेषु हिमवान्पुत्रैः पौत्रैः प्रपौत्रकैः ॥
राजा गिरीणां प्रवरो महादेवप्रसादतः
atho girijayā sārddhaṃ maheśo gandhamādane ||
ekāṃte ca matiṃ cakre ramaṇārthaṃ svarūpavān
||30||अथो गिरिजया सार्द्धं महेशो गन्धमादने ॥
एकांते च मतिं चक्रे रमणार्थं स्वरूपवान्
suratenaiva mahatā tapasā hi samāgame ||
dvayoḥ suratamārabdhaṃ taddvayośca tadā'bhavat
||31||सुरतेनैव महता तपसा हि समागमे ॥
द्वयोः सुरतमारब्धं तद्द्वयोश्च तदाऽभवत्
aniṣṭaṃ mahadāścaryaṃ pralayopamameva ca ||
tasminmahārate prāpte nāviṃdaṃta sukhaṃ param
||32||अनिष्टं महदाश्चर्यं प्रलयोपममेव च ॥
तस्मिन्महारते प्राप्ते नाविंदंत सुखं परम्
sarve brahmādayo devāḥ kāryākāryavyavasthitau ||
retasā ca jagatsarvaṃ naṣṭaṃ sthāvarajaṃgamam
||33||सर्वे ब्रह्मादयो देवाः कार्याकार्यव्यवस्थितौ ॥
रेतसा च जगत्सर्वं नष्टं स्थावरजंगमम्
sasmāra cāgniṃ brahmā ca viṣṇuścādhyātmadāyakaḥ ||
manasā saṃsmṛtaḥ sadyo jagāmāgnistvarānvitaḥ
||34||सस्मार चाग्निं ब्रह्मा च विष्णुश्चाध्यात्मदायकः ॥
मनसा संस्मृतः सद्यो जगामाग्निस्त्वरान्वितः
tābhyāṃ saṃpreṣito'paśyadruciraṃ śivamāṃdiram ||
dvāri sthitaṃ naṃdinaṃ ca dadarśāgre mahāprabham
||35||ताभ्यां संप्रेषितोऽपश्यद्रुचिरं शिवमांदिरम् ॥
द्वारि स्थितं नंदिनं च ददर्शाग्रे महाप्रभम्
agnirhrasvastadā bhūtvā kāśmīrasadṛśacchaviḥ ||
praviṣṭoṃtaḥ puraṃ śaṃbhornānāścaryasamanvitam
||36||अग्निर्ह्रस्वस्तदा भूत्वा काश्मीरसदृशच्छविः ॥
प्रविष्टोंतः पुरं शंभोर्नानाश्चर्यसमन्वितम्
anekaratnasaṃvītaṃ prāsādaiśca svalaṃ kṛtam ||
tadaṃgaṇamanuprāpya upaviśyāha havyavāṭ
||37||अनेकरत्नसंवीतं प्रासादैश्च स्वलं कृतम् ॥
तदंगणमनुप्राप्य उपविश्याह हव्यवाट्
pāṇipātrasya me hyamba bhikṣāṃ dehyavarodhataḥ ||
tacchrutvā vacanaṃ tasya pāṇipātrasya bālikā
||38||पाणिपात्रस्य मे ह्यम्ब भिक्षां देह्यवरोधतः ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पाणिपात्रस्य बालिका
yāvaddātuṃ ca sārebhe bhikṣāṃ tasmai tataḥ svayam ||
utthāya suratāttasmācchivo hi kupito bhṛśam
||39||यावद्दातुं च सारेभे भिक्षां तस्मै ततः स्वयम् ॥
उत्थाय सुरतात्तस्माच्छिवो हि कुपितो भृशम्
rudrastriśūlamudyamya bhairavo hya'bhavattadā ||
nivārito girijayā vadhāttasmācchivaḥ svayam ||
bhikṣāṃ tasmai dadau vācā agnaye jātavedase
||40||रुद्रस्त्रिशूलमुद्यम्य भैरवो ह्यऽभवत्तदा ॥
निवारितो गिरिजया वधात्तस्माच्छिवः स्वयम् ॥
भिक्षां तस्मै ददौ वाचा अग्नये जातवेदसे
pāṇau bhikṣāṃ gṛhītvātha pratyakṣaṃ tena cāgninā ||
bhikṣitā kupitā taṃ vai śaśāpa girijā tataḥ
||41||पाणौ भिक्षां गृहीत्वाथ प्रत्यक्षं तेन चाग्निना ॥
भिक्षिता कुपिता तं वै शशाप गिरिजा ततः
re bhikṣo bhavitā śāpātsarvabhakṣo mamāśu vai ||
anena retasā sadyaḥ pīḍāṃ prāpsyasi sarvataḥ
||42||रे भिक्षो भविता शापात्सर्वभक्षो ममाशु वै ॥
अनेन रेतसा सद्यः पीडां प्राप्स्यसि सर्वतः
ityukto bhakṣayitvāgnī reta īśasya havyavāṭ ||
yatra devāḥ sthitāḥ sarve brahmādyāścaiva sarvaśaḥ
||43||इत्युक्तो भक्षयित्वाग्नी रेत ईशस्य हव्यवाट् ॥
यत्र देवाः स्थिताः सर्वे ब्रह्माद्याश्चैव सर्वशः
āgatyākathayatsarvaṃ tadretobhakṣaṇādikam ||
sarve sagarbhā hyabhavannindrādyā devatāgaṇāḥ
||44||आगत्याकथयत्सर्वं तद्रेतोभक्षणादिकम् ॥
सर्वे सगर्भा ह्यभवन्निन्द्राद्या देवतागणाः
agneryathā haviścaiva sarveṣāmupatiṣṭhati ||
agnermukhodbhavenaiva retasā te sureśvarāḥ
||45||अग्नेर्यथा हविश्चैव सर्वेषामुपतिष्ठति ॥
अग्नेर्मुखोद्भवेनैव रेतसा ते सुरेश्वराः
sagarbhāhyabhavansarve ciṃtayā caprapīḍitāḥ ||
viṣṇuṃ śaraṇamājagmurddevadeveśvaraṃ prabhum
||46||सगर्भाह्यभवन्सर्वे चिंतया चप्रपीडिताः ॥
विष्णुं शरणमाजग्मुर्द्देवदेवेश्वरं प्रभुम्
devā ūcuḥ
tvaṃ trātā sarvadevānāṃ lokānāṃ prabhureva ca ||
tasmādrakṣā vidhātavyā śaraṇāgatavatsala
||47||त्वं त्राता सर्वदेवानां लोकानां प्रभुरेव च ॥
तस्माद्रक्षा विधातव्या शरणागतवत्सल
vayaṃ sarve martukāmā retasānena pīḍitāḥ ||
asurebhyaḥ paritrastā vayaṃ sarve divaukasaḥ
||48||वयं सर्वे मर्तुकामा रेतसानेन पीडिताः ॥
असुरेभ्यः परित्रस्ता वयं सर्वे दिवौकसः
śaraṇaṃ śaṃkaraṃ yātāḥ paritrātuṃ kṛtodvahāḥ ||
yadā putro hi rudrasya bhaviṣyati tadā vayam ||
sukhinaḥ syāma sarve nirbhayāśca triviṣṭape
||49||शरणं शंकरं याताः परित्रातुं कृतोद्वहाः ॥
यदा पुत्रो हि रुद्रस्य भविष्यति तदा वयम् ॥
सुखिनः स्याम सर्वे निर्भयाश्च त्रिविष्टपे
evaṃ viṣṭabhyamānānāṃ sarveṣāṃ bhayamāgatam ||
anena retasā viṣṇo jīvituṃ śakyate katham
||50||एवं विष्टभ्यमानानां सर्वेषां भयमागतम् ॥
अनेन रेतसा विष्णो जीवितुं शक्यते कथम्
trivargo hi yathā puṃsāṃ kṛto hi supariṣkṛtaḥ ||
viparīto bhavatyeva vinā devena nānyathā
||51||त्रिवर्गो हि यथा पुंसां कृतो हि सुपरिष्कृतः ॥
विपरीतो भवत्येव विना देवेन नान्यथा
tasmāttadvai balaṃ matvā sarveṣāmapi dehinām ||
kāryākāryavyavasthāyāṃ sarve manyāmahe vayam
||52||तस्मात्तद्वै बलं मत्वा सर्वेषामपि देहिनाम् ॥
कार्याकार्यव्यवस्थायां सर्वे मन्यामहे वयम्
tathā niśamya devānāṃ pareśaḥ paridevanam ||
uvāca prahasanvākyaṃ devānāṃ devatārihā
||53||तथा निशम्य देवानां परेशः परिदेवनम् ॥
उवाच प्रहसन्वाक्यं देवानां देवतारिहा
stūyatāṃ vai mahādevo maheśaḥ kāryagauravāt
||54||स्तूयतां वै महादेवो महेशः कार्यगौरवात्
tatheti gatvā te sarve devā viṣṇupurogamāḥ ||
tathā brahmādayaḥ sarva īḍire ṛṣayo haram
||55||तथेति गत्वा ते सर्वे देवा विष्णुपुरोगमाः ॥
तथा ब्रह्मादयः सर्व ईडिरे ऋषयो हरम्
oṃnamo bhargāya devāya nīlakaṃṭhāya mīḍhuṣe ||
trinetrāya trivedāya lokatritayadhāriṇe
||56||ॐनमो भर्गाय देवाय नीलकंठाय मीढुषे ॥
त्रिनेत्राय त्रिवेदाय लोकत्रितयधारिणे
trisvarāya trimātrāya trivedāya trimūrttaye ||
trivargāya tridhāmāya tripadāya triśūline
||57||त्रिस्वराय त्रिमात्राय त्रिवेदाय त्रिमूर्त्तये ॥
त्रिवर्गाय त्रिधामाय त्रिपदाय त्रिशूलिने
trāhitrāhi mahādeva retaso jagataḥ pate
||58||त्राहित्राहि महादेव रेतसो जगतः पते
brahmaṇā tu stuto yāvattāvaddevo vṛṣadhvajaḥ ||
prādurbabhūva tatraiva surāṇāṃ kāryasiddhaye
||59||ब्रह्मणा तु स्तुतो यावत्तावद्देवो वृषध्वजः ॥
प्रादुर्बभूव तत्रैव सुराणां कार्यसिद्धये
dṛṣṭastadānīṃ jagadekabaṃdhurmahātmabhirdevavaraiḥ supūjitaḥ ||
saṃstūyamāno vividhairvacobhiḥ pratyagrūpaiḥ śrutisaṃmataiśca
||60||दृष्टस्तदानीं जगदेकबंधुर्महात्मभिर्देववरैः सुपूजितः ॥
संस्तूयमानो विविधैर्वचोभिः प्रत्यग्रूपैः श्रुतिसंमतैश्च
stuvatāṃ caiva devānāmuvāca parameśvaraḥ ||
trāsaṃ kurvaṃtu mā sarve retasānena pīḍitāḥ
||61||स्तुवतां चैव देवानामुवाच परमेश्वरः ॥
त्रासं कुर्वंतु मा सर्वे रेतसानेन पीडिताः
vamanaṃ vai bhavadbhiśca kāryamadyaiva bhoḥsurāḥ ||
tatheti matvā te sarva iṃdrādyā devatāgaṇāḥ ||
vemuḥ sarve tadā viprāstadretaḥ śaṃkarasya ca
||62||वमनं वै भवद्भिश्च कार्यमद्यैव भोःसुराः ॥
तथेति मत्वा ते सर्व इंद्राद्या देवतागणाः ॥
वेमुः सर्वे तदा विप्रास्तद्रेतः शंकरस्य च
aikapadyena tadreto mahāparvatasannibham ||
taptacāmīkaraprakhyaṃ babhūva paramādbhutam
||63||ऐकपद्येन तद्रेतो महापर्वतसन्निभम् ॥
तप्तचामीकरप्रख्यं बभूव परमाद्भुतम्
sarve ca sukhino jātā iṃdrādyā devatāgaṇāḥ ||
vinā hyagniṃ ca te sarve parituṣṭāstadā'bhavan
||64||सर्वे च सुखिनो जाता इंद्राद्या देवतागणाः ॥
विना ह्यग्निं च ते सर्वे परितुष्टास्तदाऽभवन्
tenāgnināpi coktastu śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ ||
kiṃ mayādya mahā deva kartavyaṃ devatāvara
||65||तेनाग्निनापि चोक्तस्तु शंकरो लोकशंकरः ॥
किं मयाद्य महा देव कर्तव्यं देवतावर
tadbrūhi me prabho'dya tvaṃ yenāhaṃ sarvadā sukhī ||
bhaviṣyāmi ca yenāhaṃ devānāṃ havyavāhakaḥ
||66||तद्ब्रूहि मे प्रभोऽद्य त्वं येनाहं सर्वदा सुखी ॥
भविष्यामि च येनाहं देवानां हव्यवाहकः
tadovāca śivaḥ sākṣāddevānāmiha śrṛṇvatām ||
reto visṛjyatāṃ yonau tadāgniḥ prahasannavi
||67||तदोवाच शिवः साक्षाद्देवानामिह श्रृण्वताम् ॥
रेतो विसृज्यतां योनौ तदाग्निः प्रहसन्नवि
uvāca śaṃkaraṃ devaṃ bhavattejo durāsadam ||
idamulbaṇavattejo dhāryate prākṛtaiḥ katham
||68||उवाच शंकरं देवं भवत्तेजो दुरासदम् ॥
इदमुल्बणवत्तेजो धार्यते प्राकृतैः कथम्
tataḥ provāca bhagavānagniṃ prati maheśvaraḥ ||
māsimāsi prataptānāṃ dehe tejo visṛjyatām
||69||ततः प्रोवाच भगवानग्निं प्रति महेश्वरः ॥
मासिमासि प्रतप्तानां देहे तेजो विसृज्यताम्
tatheti matvā vacanaṃ mahāprabhaḥ sa jātavedāḥ parameṇa varcasā ||
samujjvalaṃstatra mahāprabhāvo brāhme muhūrtte hi sacopaviṣṭaḥ
||70||तथेति मत्वा वचनं महाप्रभः स जातवेदाः परमेण वर्चसा ॥
समुज्ज्वलंस्तत्र महाप्रभावो ब्राह्मे मुहूर्त्ते हि सचोपविष्टः
tadā prātaḥ samutthāya prātaḥ snānaparāḥ striyaḥ ||
yayuḥ sadā ṛṣīṇāṃ ca satyastā jātavedasam
||71||तदा प्रातः समुत्थाय प्रातः स्नानपराः स्त्रियः ॥
ययुः सदा ऋषीणां च सत्यस्ता जातवेदसम्
dṛṣṭvā prajvalitaṃ tatra sarvāstāḥ śītakarṣitāḥ ||
taptukāmāstadā sarvvā hyarudhatyā nivāritāḥ
||72||दृष्ट्वा प्रज्वलितं तत्र सर्वास्ताः शीतकर्षिताः ॥
तप्तुकामास्तदा सर्व्वा ह्यरुधत्या निवारिताः
tayā nivāritāścāpi tāstepuḥ kṛttikāḥ svayam ||
yāvattepuśca tāḥ sarvvā retasaḥ paramāṇavaḥ ||
viviśū romakūpeṣu tāsāṃ tatraiva satvaram
||73||तया निवारिताश्चापि तास्तेपुः कृत्तिकाः स्वयम् ॥
यावत्तेपुश्च ताः सर्व्वा रेतसः परमाणवः ॥
विविशू रोमकूपेषु तासां तत्रैव सत्वरम्
nīretognistadā jāto viśrāṃtaḥ svayameva hi
||74||नीरेतोग्निस्तदा जातो विश्रांतः स्वयमेव हि
tatastā ṛṣibhāryā hi yayuḥ svabhavanaṃ prati ||
ṛṣibhistu tadā śaptāḥ kṛttikāḥ khecarābhavan
||75||ततस्ता ऋषिभार्या हि ययुः स्वभवनं प्रति ॥
ऋषिभिस्तु तदा शप्ताः कृत्तिकाः खेचराभवन्
tadānīmeva tāḥ sarvā vyabhicāreṇa duḥkhitāḥ ||
tatsasarjustadā retaḥ pṛṣṭhe himavato gireḥ
||76||तदानीमेव ताः सर्वा व्यभिचारेण दुःखिताः ॥
तत्ससर्जुस्तदा रेतः पृष्ठे हिमवतो गिरेः
ekapadyena tadretastaptacāmīkaraprabham ||
gaṃgāyāṃ ca tadā kṣipraṃ kīcakaiḥ pariveṣṭitam
||77||एकपद्येन तद्रेतस्तप्तचामीकरप्रभम् ॥
गंगायां च तदा क्षिप्रं कीचकैः परिवेष्टितम्
ṣaṇmukhaṃ bālakaṃ jñātvā sarve devā mudānvitāḥ ||
gargeṇoktāstadaṃte vai sukhena hriyatāmiti
||78||षण्मुखं बालकं ज्ञात्वा सर्वे देवा मुदान्विताः ॥
गर्गेणोक्तास्तदंते वै सुखेन ह्रियतामिति
śaṃbhoḥ putraḥ prasādena sarvo bhavati śāśvataḥ ||
gaṃgāyāḥ puline jātaḥ kārttikeyo mahābalaḥ
||79||शंभोः पुत्रः प्रसादेन सर्वो भवति शाश्वतः ॥
गंगायाः पुलिने जातः कार्त्तिकेयो महाबलः
upaviṣṭotha gāṃgeyo hyahorātroṣitastadā ||
śākho viśākho'tibalaḥ ṣaṇmukho'sau mahābalaḥ
||80||उपविष्टोथ गांगेयो ह्यहोरात्रोषितस्तदा ॥
शाखो विशाखोऽतिबलः षण्मुखोऽसौ महाबलः
jāto yadātha gaṃgāyāṃ ṣaṇmukhaḥ śaṃkarātmajaḥ ||
tadānīmeva girijā saṃjātā prasnutastanī
||81||जातो यदाथ गंगायां षण्मुखः शंकरात्मजः ॥
तदानीमेव गिरिजा संजाता प्रस्नुतस्तनी
śivaṃ nirīkṣya sā prāha he śaṃbho prasnavo mahān ||
saṃjāto me mahādeva kimarthastannirīkṣyatām ||
sarvajño'pi mahādevo hyabravīttāmathājñavat
||82||शिवं निरीक्ष्य सा प्राह हे शंभो प्रस्नवो महान् ॥
संजातो मे महादेव किमर्थस्तन्निरीक्ष्यताम् ॥
सर्वज्ञोऽपि महादेवो ह्यब्रवीत्तामथाज्ञवत्
nāradastatra cāgatya proktavāñjanma tasya tat ||
śivāya ca śivāyai ca putro jāto hi suṃdaraḥ
||83||नारदस्तत्र चागत्य प्रोक्तवाञ्जन्म तस्य तत् ॥
शिवाय च शिवायै च पुत्रो जातो हि सुंदरः
tadākarṇya vaco viprā harṣanirbharamānasāḥ ||
babhūvuḥ pramathāḥ sarve gaṃdharvā gītatatparāḥ
||84||तदाकर्ण्य वचो विप्रा हर्षनिर्भरमानसाः ॥
बभूवुः प्रमथाः सर्वे गंधर्वा गीततत्पराः
anekābhiḥ patākābhiścailapallavatoraṇaiḥ ||
tathā vimānairbahubhirbabhau prajvalito mahān ||
parvataḥ putrajananācchaṃkarasya mahātmanaḥ
||85||अनेकाभिः पताकाभिश्चैलपल्लवतोरणैः ॥
तथा विमानैर्बहुभिर्बभौ प्रज्वलितो महान् ॥
पर्वतः पुत्रजननाच्छंकरस्य महात्मनः
tadā sarve suragaṇā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ rakṣogaṃdharvayakṣāśca apsarogaṇasevitāḥ
||86||तदा सर्वे सुरगणा ऋषयः सिद्धचारणाः रक्षोगंधर्वयक्षाश्च अप्सरोगणसेविताः
ekapadyena te sarve sahitāḥ śaṃkareṇa tu ||
draṣṭuṃ gāṃgeyamadhikaṃ jagmuḥ pulinasaṃsthitam
||87||एकपद्येन ते सर्वे सहिताः शंकरेण तु ॥
द्रष्टुं गांगेयमधिकं जग्मुः पुलिनसंस्थितम्
tato vṛṣabhamāruhya yayau girijayā saha ||
anyaiḥ sameto bhagavānsurairiṃdrādibhistathā
||88||ततो वृषभमारुह्य ययौ गिरिजया सह ॥
अन्यैः समेतो भगवान्सुरैरिंद्रादिभिस्तथा
tadā śaṃkhāśca bheryaśca nedustūryīṇyanekaśaḥ
||89||तदा शंखाश्च भेर्यश्च नेदुस्तूर्यीण्यनेकशः
tadānīmeva sarveśaṃ vīrabhadrādayo gaṇāḥ ||
anvayuḥ kelisaṃrabdhā nānāvāditravādakāḥ ||
vādayantaśca vādyāni tatāni vitatāni ca
||90||तदानीमेव सर्वेशं वीरभद्रादयो गणाः ॥
अन्वयुः केलिसंरब्धा नानावादित्रवादकाः ॥
वादयन्तश्च वाद्यानि ततानि विततानि च
kecinnṛtyaparāstatra gāyakāśca tathā pare ||
stāvakāḥ stūyamānāśca cakruste guṇakīrtanam
||91||केचिन्नृत्यपरास्तत्र गायकाश्च तथा परे ॥
स्तावकाः स्तूयमानाश्च चक्रुस्ते गुणकीर्तनम्
evaṃvidhāste surasiddhayakṣā gaṃdharvavidyādharapannagā hyamī ||
śivena sārddhaṃ parihṛṣṭacittā draṣṭuṃ yayustaṃ varadaṃ ca śāṃkarim
||92||एवंविधास्ते सुरसिद्धयक्षा गंधर्वविद्याधरपन्नगा ह्यमी ॥
शिवेन सार्द्धं परिहृष्टचित्ता द्रष्टुं ययुस्तं वरदं च शांकरिम्
yāvatsamīkṣayāmāsurgāṃgeyaṃ śaṃkaropamam ||
dadṛśuste mahattejo vyāptamāsījjagattrayam
||93||यावत्समीक्षयामासुर्गांगेयं शंकरोपमम् ॥
ददृशुस्ते महत्तेजो व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम्
tattojasāvṛtaṃ bālaṃ taptacāmīkaraprabham ||
sumukhaṃ suśriyā yuktaṃ sunasaṃ susmitekṣaṇam
||94||तत्तोजसावृतं बालं तप्तचामीकरप्रभम् ॥
सुमुखं सुश्रिया युक्तं सुनसं सुस्मितेक्षणम्
cāruprasanna vadanaṃ tathā sarvāgasuṃdaram ||
taṃ dṛṣṭvā mahadāścaryaṃ gāṃgeyaṃ prathitātmakam
||95||चारुप्रसन्न वदनं तथा सर्वागसुंदरम् ॥
तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं गांगेयं प्रथितात्मकम्
vavaṃdire tadā bālaṃ kumāraṃ sūryavarcasam ||
pramathāśca gaṇāḥ sarve vīrabhadrādayastathā
||96||ववंदिरे तदा बालं कुमारं सूर्यवर्चसम् ॥
प्रमथाश्च गणाः सर्वे वीरभद्रादयस्तथा
parivāryopatasthuste vāmadakṣiṇabhāgataḥ ||
tathā brahmā ca viṣṇuśca iṃdraścāpi surairvṛtaḥ
||97||परिवार्योपतस्थुस्ते वामदक्षिणभागतः ॥
तथा ब्रह्मा च विष्णुश्च इंद्रश्चापि सुरैर्वृतः
ṛṣayo yakṣagaṃdharvāḥ parivārya kumārakam ||
daṃḍavatpititā bhūmau kecicca natakaṃdharāḥ
||98||ऋषयो यक्षगंधर्वाः परिवार्य कुमारकम् ॥
दंडवत्पितिता भूमौ केचिच्च नतकंधराः
praṇemuḥ śirasā cānye matvā svāminamavyayam ||
avādyaṃta vicitrāṇi vāditrāṇi mahotsave ||
evamabhyudaye tasminnṛṣayaḥ śāṃtimāpaṭham
||99||प्रणेमुः शिरसा चान्ये मत्वा स्वामिनमव्ययम् ॥
अवाद्यंत विचित्राणि वादित्राणि महोत्सवे ॥
एवमभ्युदये तस्मिन्नृषयः शांतिमापठम्
etasminnaṃtare yātaḥ śaṃkaro girijāpatiḥ ||
avatīrya vṛṣācchīghraṃ pārvatyā sahasuvratāḥ
||100||एतस्मिन्नंतरे यातः शंकरो गिरिजापतिः ॥
अवतीर्य वृषाच्छीघ्रं पार्वत्या सहसुव्रताः
putraṃ niraikṣata tadā jagadekabaṃdhuḥ prītyā yutaḥ paramayā saha vai bhavānyā ||
snehānvito bhujagabhogayuto hi sākṣātsarveśvaraḥ parivṛtaḥ pramathaiḥ prahṛṣṭaḥ
||101||पुत्रं निरैक्षत तदा जगदेकबंधुः प्रीत्या युतः परमया सह वै भवान्या ॥
स्नेहान्वितो भुजगभोगयुतो हि साक्षात्सर्वेश्वरः परिवृतः प्रमथैः प्रहृष्टः
upaguhya guhaṃ tatra pārvatī jātasaṃbhramā ||
prasnutaṃ pāyayāmāsa stanaṃ snehapariplutā
||102||उपगुह्य गुहं तत्र पार्वती जातसंभ्रमा ॥
प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता
tadā nīrājito devaiḥ sakalatrairmudānvitaiḥ ||
jayaśabdena mahatā vyāptamāsīnnabhastalam
||103||तदा नीराजितो देवैः सकलत्रैर्मुदान्वितैः ॥
जयशब्देन महता व्याप्तमासीन्नभस्तलम्
ṛṣayo brahmagoṣeṇa gītenaiva ca gāyakāḥ ||
vādyaiśca vādakāścaiva upatasthuḥ kumārakam
||104||ऋषयो ब्रह्मगोषेण गीतेनैव च गायकाः ॥
वाद्यैश्च वादकाश्चैव उपतस्थुः कुमारकम्
svamaṃkamārepya tadā girīśaḥ kumārakaṃ taṃ prabhayā mahāprabham ||
babhau bhavānīpatireva sākṣācchriyā yutaḥ putravatāṃ variṣṭhaḥ
||105||स्वमंकमारेप्य तदा गिरीशः कुमारकं तं प्रभया महाप्रभम् ॥
बभौ भवानीपतिरेव साक्षाच्छ्रिया युतः पुत्रवतां वरिष्ठः
daṃpatī tau tadā tatra aikapadyena naṃdatuḥ ||
abhiṣicyamāna ṛṣibhirāvṛtaḥ surasattamaiḥ
||106||दंपती तौ तदा तत्र ऐकपद्येन नंदतुः ॥
अभिषिच्यमान ऋषिभिरावृतः सुरसत्तमैः
kumāraḥ krīḍayāmāsa utsaṃge śaṃkarasya ca ||
kaṃṭhe sthitaṃ vāsukiṃ ca pāṇibhyāṃ samapīḍayat
||107||कुमारः क्रीडयामास उत्संगे शंकरस्य च ॥
कंठे स्थितं वासुकिं च पाणिभ्यां समपीडयत्
mukhaṃ prapīḍayitvā'sau pāṇīnagaṇayattadā ||
ekaṃ trīṇidaśāṣṭau ca viparītakrameṇa ca
||108||मुखं प्रपीडयित्वाऽसौ पाणीनगणयत्तदा ॥
एकं त्रीणिदशाष्टौ च विपरीतक्रमेण च
prahasya bhagavāñchaṃbhuruvāca girijāṃ tadā
||109||प्रहस्य भगवाञ्छंभुरुवाच गिरिजां तदा
maṃdasmitena ca tadā bhagavānmaheśaḥ prāpto mudaṃca paramāṃ girijāsametaḥ ||
premṇā sagadgadagirā jagadekabaṃdhurnovāca kiṃcana tadā bhuvanaikabhartā
||110||मंदस्मितेन च तदा भगवान्महेशः प्राप्तो मुदंच परमां गिरिजासमेतः ॥
प्रेम्णा सगद्गदगिरा जगदेकबंधुर्नोवाच किंचन तदा भुवनैकभर्ता
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kārttikeyasvāmikumārotpattivarṇanaṃnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||