devāsurasaṃgrāmavarṇanam
lomaśa uvāca
tataste garjjamānāśca ākṣipaṃtaḥ surānraṇe ||
śatakratupramukhyāṃstanmahābalaparākramān
||1||ततस्ते गर्ज्जमानाश्च आक्षिपंतः सुरान्रणे ॥
शतक्रतुप्रमुख्यांस्तन्महाबलपराक्रमान्
vimānamāruhya tadā mahātmā vairocaniḥ sarvabalena sārddham ||
daityaiḥ sameto vividhairmahābalaiḥ surānpradudrāva mahābhayāvaham
||2||विमानमारुह्य तदा महात्मा वैरोचनिः सर्वबलेन सार्द्धम् ॥
दैत्यैः समेतो विविधैर्महाबलैः सुरान्प्रदुद्राव महाभयावहम्
svāni rūpāṇi bibhraṃtaḥ samāpetuḥ sa hasraśaḥ ||
kecidvyāghrānsamārūḍhā mahiṣāṃśca tathā pare
||3||स्वानि रूपाणि बिभ्रंतः समापेतुः स हस्रशः ॥
केचिद्व्याघ्रान्समारूढा महिषांश्च तथा परे
aśvānkecitsamārūḍhā dvipānkecittathā pare ||
siṃhāṃstathā pare rūḍhāḥ śārdūlāñcharabhāṃstathā
||4||अश्वान्केचित्समारूढा द्विपान्केचित्तथा परे ॥
सिंहांस्तथा परे रूढाः शार्दूलाञ्छरभांस्तथा
mayūrānrājahaṃsāṃśca kukkuṭāṃśca tathā pare ||
keciddhayānsamārūḍhā uṣṭrānaśvatarānapi
||5||मयूरान्राजहंसांश्च कुक्कुटांश्च तथा परे ॥
केचिद्धयान्समारूढा उष्ट्रानश्वतरानपि
gajānkharānpare caiva śakaṭāṃśca tathā pare ||
pādātā bahavo daityāḥ khaṅgaśaktyṛṣṭipāṇayaḥ
||6||गजान्खरान्परे चैव शकटांश्च तथा परे ॥
पादाता बहवो दैत्याः खङ्गशक्त्यृष्टिपाणयः
parighāyudhinaḥ pāśaśūlamudgarapāṇayaḥ ||
asilomānvitāḥ kecidbhuśuṃḍīparighāyudhāḥ
||7||परिघायुधिनः पाशशूलमुद्गरपाणयः ॥
असिलोमान्विताः केचिद्भुशुंडीपरिघायुधाः
hayanāgarathāścānye samārūḍhāḥ prahāriṇaḥ ||
vimānāni samārūḍhā balimukhyāḥ sahasraśaḥ
||8||हयनागरथाश्चान्ये समारूढाः प्रहारिणः ॥
विमानानि समारूढा बलिमुख्याः सहस्रशः
sparddhamānāstatānyonyaṃ garjaṃtaśca muhurmuhuḥ ||
vṛṣaparvā hyuvā cedaṃ balinaṃ daityapuṃgavam
||9||स्पर्द्धमानास्ततान्योन्यं गर्जंतश्च मुहुर्मुहुः ॥
वृषपर्वा ह्युवा चेदं बलिनं दैत्यपुंगवम्
tvayā kṛtaṃ mahābāho iṃdreṇa saha saṃgamam ||
viśvāso naiva kartavyo durhṛdā ca kathaṃcana
||10||त्वया कृतं महाबाहो इंद्रेण सह संगमम् ॥
विश्वासो नैव कर्तव्यो दुर्हृदा च कथंचन
ūnenāpi hi tucchena vairiṇāpi kathaṃcana ||
maitrī buddhimatā kāryā āpadyapi nivartate
||11||ऊनेनापि हि तुच्छेन वैरिणापि कथंचन ॥
मैत्री बुद्धिमता कार्या आपद्यपि निवर्तते
na viśvasetpūrvavirodhinā kvacitparājitāḥ smo'tha bale tvayādhunā ||
purāṇaduṣṭāḥ kathamadya vai punarmaṃtraṃ vikartuṃ na ca te yateran
||12||न विश्वसेत्पूर्वविरोधिना क्वचित्पराजिताः स्मोऽथ बले त्वयाधुना ॥
पुराणदुष्टाः कथमद्य वै पुनर्मंत्रं विकर्तुं न च ते यतेरन्
ityūcuste durādharṣā yoddhukāmā vyavasthitāḥ ||
dhvajaiśchatraiḥ patākaiśca raṇabhūmimamaṃḍayan
||13||इत्यूचुस्ते दुराधर्षा योद्धुकामा व्यवस्थिताः ॥
ध्वजैश्छत्रैः पताकैश्च रणभूमिममंडयन्
cāmaraiśca diśaḥ sarvā lopitaṃ ca raṇasthalam ||
tathā sarve surāstatra daityānprati samutsukāḥ
||14||चामरैश्च दिशः सर्वा लोपितं च रणस्थलम् ॥
तथा सर्वे सुरास्तत्र दैत्यान्प्रति समुत्सुकाः
pītvāmṛtaṃ mahābhāgā vāhānyāruhya daṃśitāḥ ||
gajārūḍho maheṃdropi vajrapāṇiḥ pratāpavān ||
sūryaścoccaiḥ śravārūḍho mṛgā rūḍhaśca candramāḥ
||15||पीत्वामृतं महाभागा वाहान्यारुह्य दंशिताः ॥
गजारूढो महेंद्रोपि वज्रपाणिः प्रतापवान् ॥
सूर्यश्चोच्चैः श्रवारूढो मृगा रूढश्च चन्द्रमाः
chatracāmarasaṃvītāḥ śobhitā vijayaśriyā ||
praṇamya viṣṇuṃ te sarva iṃdrādyā jayakāṃkṣiṇaḥ
||16||छत्रचामरसंवीताः शोभिता विजयश्रिया ॥
प्रणम्य विष्णुं ते सर्व इंद्राद्या जयकांक्षिणः
te viṣṇunā hyanujñātā asurānprati vai ruṣā ||
asurāśca mahākāyā bhīmākṣā bhīmavikramāḥ
||17||ते विष्णुना ह्यनुज्ञाता असुरान्प्रति वै रुषा ॥
असुराश्च महाकाया भीमाक्षा भीमविक्रमाः
teṣāṃ boramabhūdyuddhaṃ devānāṃ dānavaiḥ saha ||
tumulaṃ ca mahāghoraṃ sarvabhūtabhayāvaham
||18||तेषां बोरमभूद्युद्धं देवानां दानवैः सह ॥
तुमुलं च महाघोरं सर्वभूतभयावहम्
śaradhārānvitaṃ sarvaṃ babhūva paramādbhutam ||
tataśca ṭacaṭāśabdā babhūvuśca diśodaśa
||19||शरधारान्वितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम् ॥
ततश्च टचटाशब्दा बभूवुश्च दिशोदश
tato nimiṣamātreṇa śaraghātayutā bhavan ||
śaratomaranārācairāhatāścāpatanbhuvi
||20||ततो निमिषमात्रेण शरघातयुता भवन् ॥
शरतोमरनाराचैराहताश्चापतन्भुवि
vidhyamānāstathā kecidvividhuścāparānraṇe ||
bhallairbhagnāśca patitā nārācaiḥ śakalīkṛtāḥ
||21||विध्यमानास्तथा केचिद्विविधुश्चापरान्रणे ॥
भल्लैर्भग्नाश्च पतिता नाराचैः शकलीकृताः
kṣuraprahāritāḥ keciddaityā dānavarākṣasāḥ ||
śilīmukhairmāritāśca bhagnāḥ kecicca dānavāḥ
||22||क्षुरप्रहारिताः केचिद्दैत्या दानवराक्षसाः ॥
शिलीमुखैर्मारिताश्च भग्नाः केचिच्च दानवाः
evaṃ bhagnaṃ dānavānāṃ ca sainyaṃ dṛṣṭvā devā garjamānāḥ samaṃtāt ||
hṛṣṭāḥ sarve saṃmilitvā tadānīṃ labdhvā yuddhe te jayaṃ ślāghayante
||23||एवं भग्नं दानवानां च सैन्यं दृष्ट्वा देवा गर्जमानाः समंतात् ॥
हृष्टाः सर्वे संमिलित्वा तदानीं लब्ध्वा युद्धे ते जयं श्लाघयन्ते
śaṃkhavāditraghoṣeṇa pūritaṃ ca jagattrayam ||
devānprati kṛtāmarṣā dānavāste mahābalāḥ
||24||शंखवादित्रघोषेण पूरितं च जगत्त्रयम् ॥
देवान्प्रति कृतामर्षा दानवास्ते महाबलाः
baliprabhṛtayaḥ sarve saṃbhrameṇotthitāḥ punaḥ ||
vimānaiḥ sūryasaṃkāsairanekaiśca samanvitāḥ
||25||बलिप्रभृतयः सर्वे संभ्रमेणोत्थिताः पुनः ॥
विमानैः सूर्यसंकासैरनेकैश्च समन्विताः
dvaṃdvayuddhaṃ sutumulaṃ devānāṃ dānavaiḥ saha ||
saṃpravṛttaṃ punaścaiva parasparajigīṣayā
||26||द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलं देवानां दानवैः सह ॥
संप्रवृत्तं पुनश्चैव परस्परजिगीषया
balinā dānaveṃdreṇa maheṃdro yuyudhe tadā ||
tathā yamo mahābāhurnamucyā saha saṃgataḥ
||27||बलिना दानवेंद्रेण महेंद्रो युयुधे तदा ॥
तथा यमो महाबाहुर्नमुच्या सह संगतः
nairṛtaḥ praghasenaiva pāśī kuṃbhena saṃgataḥ ||
nikuṃbhenaiva sumahadyuddhaṃ cakre sadārayaḥ
||28||नैर्ऋतः प्रघसेनैव पाशी कुंभेन संगतः ॥
निकुंभेनैव सुमहद्युद्धं चक्रे सदारयः
somena saha rāhuśca yuddhaṃ cakre sudāruṇam ||
rāhuṇā candradehotthamamṛtaṃ bhakṣitaṃ tadā ||
saṃparkādamṛsyaiva yathā rāhustathā'bhavat
||29||सोमेन सह राहुश्च युद्धं चक्रे सुदारुणम् ॥
राहुणा चन्द्रदेहोत्थममृतं भक्षितं तदा ॥
संपर्कादमृस्यैव यथा राहुस्तथाऽभवत्
tāni sarvāṇi dṛṣṭāni śaṃbhunā parameṣṭhinā ||
āśrayo'haṃ ca sarveṣāṃ bhūtānāṃ nātra saṃśayaḥ ||
asurāṇāṃ surāṇāṃ ca sarveṣāmapi vallabhaḥ
||30||तानि सर्वाणि दृष्टानि शंभुना परमेष्ठिना ॥
आश्रयोऽहं च सर्वेषां भूतानां नात्र संशयः ॥
असुराणां सुराणां च सर्वेषामपि वल्लभः
evamuktastadā rāhuḥ praṇamya śirasā śivam ||
maulau sthitastadā caṃdro amṛtaṃ vyasṛjadbhayāt
||31||एवमुक्तस्तदा राहुः प्रणम्य शिरसा शिवम् ॥
मौलौ स्थितस्तदा चंद्रो अमृतं व्यसृजद्भयात्
tena tasya hi jātāni śirāṃsi subahūnyapi ||
ekapadyena teṣāṃ ca srajaṃ kṛtvā manoharām ||
babaṃdha śaṃbhuḥ śirasi śirobhūṣaṇavatkṛtam
||32||तेन तस्य हि जातानि शिरांसि सुबहून्यपि ॥
एकपद्येन तेषां च स्रजं कृत्वा मनोहराम् ॥
बबंध शंभुः शिरसि शिरोभूषणवत्कृतम्
aśanātkālakūṭasya nīlakaṃṭho'bhavattadā ||
devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ muṃḍamālā tathā kṛtā
||33||अशनात्कालकूटस्य नीलकंठोऽभवत्तदा ॥
देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मुंडमाला तथा कृता
dadhāra śirasā tāṃ ca muṇḍamālāṃ maheśvaraḥ
||34||दधार शिरसा तां च मुण्डमालां महेश्वरः
tayā srajā'sau śuśubhe mahātmā devādidevastripurāṃtako haraḥ ||
gajāsuro yena nipātito mahānathāṃdhako yena kṛtaśca cūrṇaḥ
||35||तया स्रजाऽसौ शुशुभे महात्मा देवादिदेवस्त्रिपुरांतको हरः ॥
गजासुरो येन निपातितो महानथांधको येन कृतश्च चूर्णः
gaṃgā dhṛtā yena śirassumadhye caṃdraṃ ca cūḍe kṛtavānbhayāpahaḥ ||
vedāḥ purāṇāni tathāgamāśca tathaiva nānāśrutayo'tha śāstram
||36||गंगा धृता येन शिरस्सुमध्ये चंद्रं च चूडे कृतवान्भयापहः ॥
वेदाः पुराणानि तथागमाश्च तथैव नानाश्रुतयोऽथ शास्त्रम्
jalpaṃti nānāgamabhedairmīmāṃsamānāśca bhavaṃti mūkāḥ ||
nānāgamārcāyamataprabhedairnirūpyamāṇo jagadekabaṃdhuḥ
||37||जल्पंति नानागमभेदैर्मीमांसमानाश्च भवंति मूकाः ॥
नानागमार्चायमतप्रभेदैर्निरूप्यमाणो जगदेकबंधुः
śivaṃ hi nityaṃ paramātmadaivaṃ vedaikavedyaṃ paramātmadivyam ||
vihāya taṃ mūḍhajanāḥ pramattāḥ śivaṃ na jānaṃti parātmarūpam
||38||शिवं हि नित्यं परमात्मदैवं वेदैकवेद्यं परमात्मदिव्यम् ॥
विहाय तं मूढजनाः प्रमत्ताः शिवं न जानंति परात्मरूपम्
yenaiva sṛṣṭaṃ vidhṛtaṃ ca yena yena śritaṃ yena kṛtaṃ samagram ||
yasyāṃśabhūtaṃ hi jagatkadācidvedāṃtavedyaḥ paramātmā śivaśca
||39||येनैव सृष्टं विधृतं च येन येन श्रितं येन कृतं समग्रम् ॥
यस्यांशभूतं हि जगत्कदाचिद्वेदांतवेद्यः परमात्मा शिवश्च
āḍhyo vāpi daridro vā uttamo hyadhamo'pi vā ||
śivabhaktirato nityaṃ śiva eva na saṃśayaḥ
||40||आढ्यो वापि दरिद्रो वा उत्तमो ह्यधमोऽपि वा ॥
शिवभक्तिरतो नित्यं शिव एव न संशयः
yo vā parakṛtāṃ pūjāṃ śivasyopari śobhitām ||
dṛṣṭvā saṃtoṣamāyāti dāyaṃ prāpnoti tatsamam
||41||यो वा परकृतां पूजां शिवस्योपरि शोभिताम् ॥
दृष्ट्वा संतोषमायाति दायं प्राप्नोति तत्समम्
ye dīpamālāṃ kurvaṃti kārtikyāṃ śraddhayānvitāḥ ||
yāvatkālaṃ prajvalaṃti dīpāste liṃgamagrataḥ ||
tāvadyugasahasrāṇi dātā svarge mahīyate
||42||ये दीपमालां कुर्वंति कार्तिक्यां श्रद्धयान्विताः ॥
यावत्कालं प्रज्वलंति दीपास्ते लिंगमग्रतः ॥
तावद्युगसहस्राणि दाता स्वर्गे महीयते
kausuṃbhatailasaṃyuktā dīpā dattāḥ śivālaye ||
dātāraste'pi kailāse modante śivasaṃnidhau
||43||कौसुंभतैलसंयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये ॥
दातारस्तेऽपि कैलासे मोदन्ते शिवसंनिधौ
atasītailasaṃyuktā dīpā dattāḥ śivālaye ||
te śivaṃ yāṃti saṃyuktāḥ kulānāṃ ca śatena vai
||44||अतसीतैलसंयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये ॥
ते शिवं यांति संयुक्ताः कुलानां च शतेन वै
jñānino'pi hi jāyaṃte dīpadānaphalena hi
||45||ज्ञानिनोऽपि हि जायंते दीपदानफलेन हि
tilatailena saṃyuktā dīpā dattāḥ śivālaye ||
te śivaṃ yāṃti saṃyuktāḥ kulānāṃ ca śatena vai
||46||तिलतैलेन संयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये ॥
ते शिवं यांति संयुक्ताः कुलानां च शतेन वै
ghṛtāktā yaiḥ kṛtā dīpā dīpitāśca śivālaye ||
te yāṃti paramaṃ sthānaṃ kulalakṣasamanvitāḥ
||47||घृताक्ता यैः कृता दीपा दीपिताश्च शिवालये ॥
ते यांति परमं स्थानं कुललक्षसमन्विताः
karpūrāgurudhūpaiśca ye yajaṃti sadā śivam ||
ārārtikāṃ sakarppūrāṃ ye kurvaṃti dinedine ||
te prāpnuvaṃti sāyujyaṃ nātra kāryā vicāraṇā
||48||कर्पूरागुरुधूपैश्च ये यजंति सदा शिवम् ॥
आरार्तिकां सकर्प्पूरां ये कुर्वंति दिनेदिने ॥
ते प्राप्नुवंति सायुज्यं नात्र कार्या विचारणा
ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ ye hyataṃdritāḥ ||
liṃgārcanaṃ prakurvaṃti te rudrā nātra saṃśayaḥ
||49||एककालं द्विकालं वा त्रिकालं ये ह्यतंद्रिताः ॥
लिंगार्चनं प्रकुर्वंति ते रुद्रा नात्र संशयः
rudrākṣadhāraṇaṃ ye ca kurvaṃti śivapūjane ||
dāne tapasi tīrthe ca parvakāle hyataṃdritāḥ ||
teṣāṃ yatsukṛtaṃ sarvamanaṃtaṃ bhavati dvijāḥ
||50||रुद्राक्षधारणं ये च कुर्वंति शिवपूजने ॥
दाने तपसि तीर्थे च पर्वकाले ह्यतंद्रिताः ॥
तेषां यत्सुकृतं सर्वमनंतं भवति द्विजाः
rudrākṣā ye śivenoktāstācchṛṇudhvaṃ dvijottamāḥ ||
ārambhaikamukhaṃ tāvadyābadvaktrāṇi ṣoḍaśa ||
eteṣāṃ dvau ca vijñeyau śreṣṭhau tārayituṃ dvijāḥ
||51||रुद्राक्षा ये शिवेनोक्तास्ताच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः ॥
आरम्भैकमुखं तावद्याबद्वक्त्राणि षोडश ॥
एतेषां द्वौ च विज्ञेयौ श्रेष्ठौ तारयितुं द्विजाः
rudrākṣāṇāṃ paṃcamukhakhastathā caikamukhaḥ smṛtaḥ ||
ye dhārayaṃtyekamukhaṃ rudrākṣamaniśaṃ narāḥ ||
rudralokaṃ ca gacchaṃti modante rudrasaṃnidhau
||52||रुद्राक्षाणां पंचमुखखस्तथा चैकमुखः स्मृतः ॥
ये धारयंत्येकमुखं रुद्राक्षमनिशं नराः ॥
रुद्रलोकं च गच्छंति मोदन्ते रुद्रसंनिधौ
japastapaḥ kriyā yogaḥ snānaṃ dānārcanādikam ||
kriyate yacchṛbhaṃ karmma hyanaṃtaṃ cākṣadhāraṇāt
||53||जपस्तपः क्रिया योगः स्नानं दानार्चनादिकम् ॥
क्रियते यच्छृभं कर्म्म ह्यनंतं चाक्षधारणात्
śunaḥ kaṃṭhanibaddho'pi rudrākṣo yadi vartate ||
so'pi saṃtāritastena nātra kāryā vicāraṇā
||54||शुनः कंठनिबद्धोऽपि रुद्राक्षो यदि वर्तते ॥
सोऽपि संतारितस्तेन नात्र कार्या विचारणा
tathā rudrākṣasaṃbaṃdhātpāpamapikṣayaṃ vrajet ||
evaṃ jñātvā śubhaṃ karma kāryaṃ rudrākṣabaṃdhanāt
||55||तथा रुद्राक्षसंबंधात्पापमपिक्षयं व्रजेत् ॥
एवं ज्ञात्वा शुभं कर्म कार्यं रुद्राक्षबंधनात्
tripuṇḍradhāraṇaṃ yeṣāṃ vibhūtvā mantrapūtayā ||
te rudraloke rudrāśca bhaviṣyaṃti na saṃśayaḥ
||56||त्रिपुण्ड्रधारणं येषां विभूत्वा मन्त्रपूतया ॥
ते रुद्रलोके रुद्राश्च भविष्यंति न संशयः
kapilāyāśca saṃgṛhya gomayaṃ cāṃtarikṣagam ||
śuṣkaṃ kṛtvātha saṃdāhyaṃ vibhūtyarthaṃ śivapriyaiḥ
||57||कपिलायाश्च संगृह्य गोमयं चांतरिक्षगम् ॥
शुष्कं कृत्वाथ संदाह्यं विभूत्यर्थं शिवप्रियैः
vibhūtīti samākhyātā sarvapāpapraṇāśinī ||
lalāṭeṃ'guṣṭharekhā ca ādau bhāvyā prayatnataḥ
||58||विभूतीति समाख्याता सर्वपापप्रणाशिनी ॥
ललाटेंऽगुष्ठरेखा च आदौ भाव्या प्रयत्नतः
madhyamāṃ varjayitvā tu aṃgulīkdvayena ca ||
evaṃ trirekhāsaṃyukto lalāṭe yasya dṛśyate ||
sa śaivaḥ śivavajjñeyo darśanātpāpanāśanaḥ
||59||मध्यमां वर्जयित्वा तु अंगुलीक्द्वयेन च ॥
एवं त्रिरेखासंयुक्तो ललाटे यस्य दृश्यते ॥
स शैवः शिववज्ज्ञेयो दर्शनात्पापनाशनः
jaṭādharāśca ye śaivāḥ sapta paṃca tathā nava ||
jaṭā ye sthāpiyiṣyaṃti śaivena vidhinā yutāḥ
||60||जटाधराश्च ये शैवाः सप्त पंच तथा नव ॥
जटा ये स्थापियिष्यंति शैवेन विधिना युताः
te śivaṃ prāpnuvaṃ tīha nātra kāryā vicāraṇā ||
rudrākṣadhāraṇaṃ kāryaṃ śivabhaktairviśeṣataḥ
||61||ते शिवं प्राप्नुवं तीह नात्र कार्या विचारणा ॥
रुद्राक्षधारणं कार्यं शिवभक्तैर्विशेषतः
alpena vā mahattvena pūjito vā sadāśivaḥ ||
kulakoṭiṃ samuddhṛtya śivena saha modate
||62||अल्पेन वा महत्त्वेन पूजितो वा सदाशिवः ॥
कुलकोटिं समुद्धृत्य शिवेन सह मोदते
tasmācchivātparataraṃ nāsti kiṃciddvijottamāḥ ||
yadaivamucyate śāstre tatsarvaṃ śivakāraṇam
||63||तस्माच्छिवात्परतरं नास्ति किंचिद्द्विजोत्तमाः ॥
यदैवमुच्यते शास्त्रे तत्सर्वं शिवकारणम्
śivo dātā hi lokānāṃ kartā caivānumoditā ||
śivaśaktyātmakaṃ viśvaṃ jānīdhvaṃ hi dvijottamāḥ
||64||शिवो दाता हि लोकानां कर्ता चैवानुमोदिता ॥
शिवशक्त्यात्मकं विश्वं जानीध्वं हि द्विजोत्तमाः
śiveti dvyakṣaraṃ nāma trāyate mahato bhayāt ||
tasmācchivaściṃtyatāṃ vai smaryatāṃ ca dvijottamāḥ
||65||शिवेति द्व्यक्षरं नाम त्रायते महतो भयात् ॥
तस्माच्छिवश्चिंत्यतां वै स्मर्यतां च द्विजोत्तमाः
ṛṣaya ūcuḥ
somanāthasya māhātmyaṃ jñātaṃ tasya prasādataḥ ||
rāhoḥ śirobhayātsarve rakṣitāḥ parameṣṭhinā
||66||सोमनाथस्य माहात्म्यं ज्ञातं तस्य प्रसादतः ॥
राहोः शिरोभयात्सर्वे रक्षिताः परमेष्ठिना
surāśceṃdrādayaścānye tasminyuddhe sudāruṇe ||
ata ūrdhvaṃ surāḥ sarve kimakurvata ucyatām
||67||सुराश्चेंद्रादयश्चान्ये तस्मिन्युद्धे सुदारुणे ॥
अत ऊर्ध्वं सुराः सर्वे किमकुर्वत उच्यताम्
śivasya mahimā sarvaḥ śrutastava mukhodgataḥ ||
atha yuddhasya vṛttāntaḥ kathyatāṃ paramārthataḥ
||68||शिवस्य महिमा सर्वः श्रुतस्तव मुखोद्गतः ॥
अथ युद्धस्य वृत्तान्तः कथ्यतां परमार्थतः
lomaśa uvāca
yadā hi daityaiśca parājitāḥ surāḥ śambhuṃ ca sarve śaraṇaṃ prapannāḥ ||
śivaṃ praṇemuḥ sahasā surottamā yuddhāya sarve ca mano dadhustadā
||69||यदा हि दैत्यैश्च पराजिताः सुराः शम्भुं च सर्वे शरणं प्रपन्नाः ॥
शिवं प्रणेमुः सहसा सुरोत्तमा युद्धाय सर्वे च मनो दधुस्तदा
tathaiva daityā api yudhyamānā utsāhayuktātibalāśca sarve ||
devaiḥ sametāśca punaḥ punaśca yuddhaṃ pracakruḥ paramāstrayuktāḥ
||70||तथैव दैत्या अपि युध्यमाना उत्साहयुक्तातिबलाश्च सर्वे ॥
देवैः समेताश्च पुनः पुनश्च युद्धं प्रचक्रुः परमास्त्रयुक्ताः
evaṃ ca sarve hyasurāḥ surāśca śaktyṛṣṭiśūlaiḥ parighaiḥ paraśvadhaiḥ ||
jayārthinomarṣayutāḥ parasparaṃ siṃhā yathā haimavatīṃ durātyayāḥ ||
nihanyamānā hyasurāḥ suraistadā nānāstrayogaiḥ paramairnipetuḥ
||71||एवं च सर्वे ह्यसुराः सुराश्च शक्त्यृष्टिशूलैः परिघैः परश्वधैः ॥
जयार्थिनोमर्षयुताः परस्परं सिंहा यथा हैमवतीं दुरात्ययाः ॥
निहन्यमाना ह्यसुराः सुरैस्तदा नानास्त्रयोगैः परमैर्निपेतुः
cakruste sakalāmurvī māṃsaśoṇitakardamām ||
mahīṃ vṛkṣādrisaṃyuktāṃ sasāgaravanākarām
||72||चक्रुस्ते सकलामुर्वी मांसशोणितकर्दमाम् ॥
महीं वृक्षाद्रिसंयुक्तां ससागरवनाकराम्
śirāṃsi ca kabandhāni kavacāni mahāṃti ca ||
dhvajārathāḥ patākāśca gajavājiśirāṃsi ca
||73||शिरांसि च कबन्धानि कवचानि महांति च ॥
ध्वजारथाः पताकाश्च गजवाजिशिरांसि च
bahantyaścāpagā hyāsannadyo bhīrubhayāvahāḥ ||
agādhāḥ śoṇitodāśca taraṃto brahmarākṣasāḥ ||
tayaṃti parānbhūtapratapramatharākṣasān
||74||बहन्त्यश्चापगा ह्यासन्नद्यो भीरुभयावहाः ॥
अगाधाः शोणितोदाश्च तरंतो ब्रह्मराक्षसाः ॥
तयंति परान्भूतप्रतप्रमथराक्षसान्
śākinīḍākinīsaṃghā yakṣiṇyo'tha sahasraśaḥ ||
nānākeliṣu saṃyuktāḥ parasparamudānvitāḥ
||75||शाकिनीडाकिनीसंघा यक्षिण्योऽथ सहस्रशः ॥
नानाकेलिषु संयुक्ताः परस्परमुदान्विताः
evaṃ saṃkrīḍamānāste bhūtapramatharākṣasāḥ ||
raṇe tasminmahāraudre devāsurasamāgame
||76||एवं संक्रीडमानास्ते भूतप्रमथराक्षसाः ॥
रणे तस्मिन्महारौद्रे देवासुरसमागमे
balinā saha devendro yuyudhe'dbhutavikramaḥ ||
śaktyā jaghāna deveṃdraṃ vairocaniramarṣaṇaḥ
||77||बलिना सह देवेन्द्रो युयुधेऽद्भुतविक्रमः ॥
शक्त्या जघान देवेंद्रं वैरोचनिरमर्षणः
tāṃ śaktiṃ vañcayāmāsa mahendro laghuvikramaḥ ||
jaghāna sa baliṃ yatnāddaityeṃdraṃ parameṇa hi
||78||तां शक्तिं वञ्चयामास महेन्द्रो लघुविक्रमः ॥
जघान स बलिं यत्नाद्दैत्येंद्रं परमेण हि
vajreṇa śitadhāreṇa bāhuṃ ciccheda vikramī ||
gātāsurapatadbhūmau vimānātsūryasaṃnnibhāt
||79||वज्रेण शितधारेण बाहुं चिच्छेद विक्रमी ॥
गातासुरपतद्भूमौ विमानात्सूर्यसंन्निभात्
patitaṃ ca baliṃ dṛṣṭvā vṛṣaparvā rūpānvitaḥ ||
vavarṣa śaradhārābhiḥ payoda iva parvatam
||80||पतितं च बलिं दृष्ट्वा वृषपर्वा रूपान्वितः ॥
ववर्ष शरधाराभिः पयोद इव पर्वतम्
maheṃdraṃ sagajaṃ caiva sahamānaṃ śitāñcharān ||
tadā yuddhamabhūdvoraṃ mahendravṛṣaparvaṇoḥ
||81||महेंद्रं सगजं चैव सहमानं शिताञ्छरान् ॥
तदा युद्धमभूद्वोरं महेन्द्रवृषपर्वणोः
nipātya vṛṣaparvāṇamiṃdraḥ parabalārdanaḥ
||82||निपात्य वृषपर्वाणमिंद्रः परबलार्दनः
tato vajreṇa mahatā dānavānavadhīdraṇe ||
śirasi ccheditāḥ kecitkecitkaṃdharato hatāḥ
||83||ततो वज्रेण महता दानवानवधीद्रणे ॥
शिरसि च्छेदिताः केचित्केचित्कंधरतो हताः
vihvalāśca kṛtāḥ kecidiṃdreṇa kupitena ca ||
tathā yamena nihatā vāyunā varuṇena ca
||84||विह्वलाश्च कृताः केचिदिंद्रेण कुपितेन च ॥
तथा यमेन निहता वायुना वरुणेन च
kubereṇa hatāścānye nairṛtena tathā pare ||
agninā nihatāḥ kecidīśenaiva vidāritāḥ
||85||कुबेरेण हताश्चान्ये नैर्ऋतेन तथा परे ॥
अग्निना निहताः केचिदीशेनैव विदारिताः
evaṃ tadā tairnihatā balīyaso mahāsurā vikramaśāninaśca ||
suraistu sarvaiḥ saha lokapālaiḥ śivaprasādā bhihatāstadānīm
||86||एवं तदा तैर्निहता बलीयसो महासुरा विक्रमशानिनश्च ॥
सुरैस्तु सर्वैः सह लोकपालैः शिवप्रसादा भिहतास्तदानीम्
tato mahādaityavaro durātmā sa kalānemiḥ paramāstrayuktaḥ ||
yayau tadānīṃ surasattamāṃstānhaṃtuṃ sadā krūramatiḥ sa ekaḥ
||87||ततो महादैत्यवरो दुरात्मा स कलानेमिः परमास्त्रयुक्तः ॥
ययौ तदानीं सुरसत्तमांस्तान्हंतुं सदा क्रूरमतिः स एकः
siṃhārūḍho daṃśitaśca triśulena hi saṃyutaḥ ||
daityānāmarbudenaiva siṃhārūḍhena saṃvṛtaḥ
||88||सिंहारूढो दंशितश्च त्रिशुलेन हि संयुतः ॥
दैत्यानामर्बुदेनैव सिंहारूढेन संवृतः
te siṃhā daṃśitāḥ sarve mahābalaparākramāḥ ||
teṣu siṃheṣu cārūḍhā mahādaityāśca tatsamāḥ
||89||ते सिंहा दंशिताः सर्वे महाबलपराक्रमाः ॥
तेषु सिंहेषु चारूढा महादैत्याश्च तत्समाः
āyāṃtīṃ daityasenāṃ tāṃ sarvāṃ siṃhavibhūṣitām ||
kālanemiyutāṃ dṛṣṭvā devā iṃdrapurogamāḥ ||
bhayamājagmuratulaṃ tadā dhyānaparā bhavan
||90||आयांतीं दैत्यसेनां तां सर्वां सिंहविभूषिताम् ॥
कालनेमियुतां दृष्ट्वा देवा इंद्रपुरोगमाः ॥
भयमाजग्मुरतुलं तदा ध्यानपरा भवन्
kiṃ kurmo'dya vayaṃ sarve kathaṃ jeṣyāma cādbhutam ||
etādṛśamasaṃkhyākamanīkaṃ siṃhasaṃvṛtam
||91||किं कुर्मोऽद्य वयं सर्वे कथं जेष्याम चाद्भुतम् ॥
एतादृशमसंख्याकमनीकं सिंहसंवृतम्
evaṃ viciṃtyamānāste hyāgatastatra nāradaḥ ||
nāradena ca tatsarvaṃ purāvṛttaṃ mahattaram
||92||एवं विचिंत्यमानास्ते ह्यागतस्तत्र नारदः ॥
नारदेन च तत्सर्वं पुरावृत्तं महत्तरम्
kathitaṃ ca maheṃdrāya kālanemestapobalam ||
ajeyatvaṃ ca saṃgrāme varadānabalena tu
||93||कथितं च महेंद्राय कालनेमेस्तपोबलम् ॥
अजेयत्वं च संग्रामे वरदानबलेन तु
viṣṇuṃ vinā vayaṃ devā aśaktā raṇamaṃḍale ||
jetuṃ ca sa tato viṣṇuḥ smaryatāṃ parameśvaraḥ ||
tamālanīlo varadaḥ sarvairvijayakāṃkṣibhiḥ
||94||विष्णुं विना वयं देवा अशक्ता रणमंडले ॥
जेतुं च स ततो विष्णुः स्मर्यतां परमेश्वरः ॥
तमालनीलो वरदः सर्वैर्विजयकांक्षिभिः
nāradasya vacaḥ śrutvā tadā devāstvarānvitāḥ ||
dhyānena ca mahāviṣṇuṃ tataḥ parabalārddanam ||
smaraṃtaḥ paramātmānamidamūcuśca taṃ vibhum
||95||नारदस्य वचः श्रुत्वा तदा देवास्त्वरान्विताः ॥
ध्यानेन च महाविष्णुं ततः परबलार्द्दनम् ॥
स्मरंतः परमात्मानमिदमूचुश्च तं विभुम्
devā ūcuḥ
namastubhyaṃ bhagavate namaste viśvamaṃgalam ||
śrīnivāsa namastubhyaṃ śrīpate te namonamaḥ
||96||नमस्तुभ्यं भगवते नमस्ते विश्वमंगलम् ॥
श्रीनिवास नमस्तुभ्यं श्रीपते ते नमोनमः
adyāsmānbhayabhītāṃstvaṃ kālanemibhayārditān ||
trātumarhasi daityācca devānāmabhayaprada
||97||अद्यास्मान्भयभीतांस्त्वं कालनेमिभयार्दितान् ॥
त्रातुमर्हसि दैत्याच्च देवानामभयप्रद
evaṃ dhyātaḥ saṃsmṛtaśca prādurbhūto haristadā ||
nīlo garuḍamāruhya jagatāmabhayapradaḥ
||98||एवं ध्यातः संस्मृतश्च प्रादुर्भूतो हरिस्तदा ॥
नीलो गरुडमारुह्य जगतामभयप्रदः
cakrapāṇistadāyāto devānāṃ vijayāya ca ||
gaganasthaṃ mahāviṣṇuṃ garuḍopari saṃsthitam ||
śrīvāsamenaṃ durddharṣaṃ yoddhukāmaṃ dadarśire
||99||चक्रपाणिस्तदायातो देवानां विजयाय च ॥
गगनस्थं महाविष्णुं गरुडोपरि संस्थितम् ॥
श्रीवासमेनं दुर्द्धर्षं योद्धुकामं ददर्शिरे
tathā dṛṣṭvā kālanemistadānīṃ prahasyamāno'tiruṣā balānvitaḥ ||
kastvaṃ mahābhāga vareṇyarūpaḥ śyāmo yuvā vāraṇamattavikramaḥ ||
kare gṛhītaṃ niśitaṃ mahāprabhaṃ cakraṃ ca kasmātkathayasva me prabho
||100||तथा दृष्ट्वा कालनेमिस्तदानीं प्रहस्यमानोऽतिरुषा बलान्वितः ॥
कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपः श्यामो युवा वारणमत्तविक्रमः ॥
करे गृहीतं निशितं महाप्रभं चक्रं च कस्मात्कथयस्व मे प्रभो
śrībhagavānuvāca
yuddhārthamiha cāyāto devānāṃ kāryasiddhaye ||
tvaṃ sthiro bhava re maṃda dahāmyadya na saṃśayaḥ
||101||युद्धार्थमिह चायातो देवानां कार्यसिद्धये ॥
त्वं स्थिरो भव रे मंद दहाम्यद्य न संशयः
śrutvā bhagavato vākyaṃ kālanemiḥ pratāpavān ||
uvāca ruṣito bhūtvā bhagavaṃtamadhokṣajam
||102||श्रुत्वा भगवतो वाक्यं कालनेमिः प्रतापवान् ॥
उवाच रुषितो भूत्वा भगवंतमधोक्षजम्
mūlabhūto hi devānāṃ bhagavānyuddhadurmadaḥ ||
yuddhaṃ kuru mayā sārddhaṃ yadi śūro'si saṃprati
||103||मूलभूतो हि देवानां भगवान्युद्धदुर्मदः ॥
युद्धं कुरु मया सार्द्धं यदि शूरोऽसि संप्रति
prahasya bhagavānviṣṇuruvācedaṃ mahāprabhaḥ ||
gaganastho bhava tvaṃ hi mahīstho'haṃ bhavāmi vai
||104||प्रहस्य भगवान्विष्णुरुवाचेदं महाप्रभः ॥
गगनस्थो भव त्वं हि महीस्थोऽहं भवामि वै
apraśastaṃ ca viṣamaṃ yuddhaṃ caiva yathā bhavet ||
tathā kuru mahābāho gagano vā mahītale
||105||अप्रशस्तं च विषमं युद्धं चैव यथा भवेत् ॥
तथा कुरु महाबाहो गगनो वा महीतले
tatheti matvā hi mahānubhāvo daityaiḥ sameto'rbudasaṃkhyakaiśca ||
siṃhoparisthaiśca mahānubhāvairmahābalaiḥ krūrataraistadānīm
||106||तथेति मत्वा हि महानुभावो दैत्यैः समेतोऽर्बुदसंख्यकैश्च ॥
सिंहोपरिस्थैश्च महानुभावैर्महाबलैः क्रूरतरैस्तदानीम्
gaganamatha jagāhe maṃdamaṃdaṃ mahātmā hyasuragaṇasameto viśvarūpaṃ jighāṃsuḥ ||
triśikhamaparamugraṃ gṛhya saṃdeśaceṣṭādaśanavikṛtavaktro yoddhukāmo hariṃ saḥ
||107||गगनमथ जगाहे मंदमंदं महात्मा ह्यसुरगणसमेतो विश्वरूपं जिघांसुः ॥
त्रिशिखमपरमुग्रं गृह्य संदेशचेष्टादशनविकृतवक्त्रो योद्धुकामो हरिं सः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe samudramaṃthanākhyāne devāsurasaṃgrāmavarṇanaṃnāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||