varddhamānā tadā sādhvī rarāja prativāsaram
lomaśa uvāca
varddhamānā tadā sādhvī rarāja prativāsaram ||
aṣṭavarṣā yadā jātā himālayagṛhe satī
||1||वर्द्धमाना तदा साध्वी रराज प्रतिवासरम् ॥
अष्टवर्षा यदा जाता हिमालयगृहे सती
maheśo himavaddroṇyāṃ tatāpa paramaṃ tapaḥ ||
sarvairgaṇaiḥ parivṛto vīrabhadrādibhistadā
||2||महेशो हिमवद्द्रोण्यां तताप परमं तपः ॥
सर्वैर्गणैः परिवृतो वीरभद्रादिभिस्तदा
etattapo juṣāṇaṃ taṃ maheśaṃ himavānyayau ||
tatpādapallavaṃ draṣṭuṃ pārvatyā saha buddhimān
||3||एतत्तपो जुषाणं तं महेशं हिमवान्ययौ ॥
तत्पादपल्लवं द्रष्टुं पार्वत्या सह बुद्धिमान्
yāvatsamāgato draṣṭaṃ naṃdināsau nivāritaḥ ||
dvāri sthite ca tadā kṣaṇamekaṃ sthiro'bhavat
||4||यावत्समागतो द्रष्टं नंदिनासौ निवारितः ॥
द्वारि स्थिते च तदा क्षणमेकं स्थिरोऽभवत्
punarvijñāpayāmāsa naṃdinā himavāngiriḥ ||
vijñapto naṃdinā śaṃbhuracalo draṣṭumāgataḥ
||5||पुनर्विज्ञापयामास नंदिना हिमवान्गिरिः ॥
विज्ञप्तो नंदिना शंभुरचलो द्रष्टुमागतः
tadākarṇya vacastasya naṃdinaḥ parameśvaraḥ ||
ānayasva giriṃ cātra naṃdinaṃ vākyamabravīt
||6||तदाकर्ण्य वचस्तस्य नंदिनः परमेश्वरः ॥
आनयस्व गिरिं चात्र नंदिनं वाक्यमब्रवीत्
tatheti matvā naṃdī taṃ parvataṃ ca himācalam ||
ānayāmāsa sa tathā śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram
||7||तथेति मत्वा नंदी तं पर्वतं च हिमाचलम् ॥
आनयामास स तथा शंकरं लोकशंकरम्
dṛṣṭvā tadānīṃ sakaleśvaraṃ prabhuṃ tapo juṣāṇaṃ vinimīlitekṣaṇam
||8||दृष्ट्वा तदानीं सकलेश्वरं प्रभुं तपो जुषाणं विनिमीलितेक्षणम्
kaparddhinaṃ caṃdrakalāvibhūṣaṇaṃ vedāṃtavedyaṃ paramātmani sthitam ||
vavaṃda śīrṣṇā ca tadā himācalaḥ parāṃ mudaṃ prāpadahīnasattvaḥ
||9||कपर्द्धिनं चंद्रकलाविभूषणं वेदांतवेद्यं परमात्मनि स्थितम् ॥
ववंद शीर्ष्णा च तदा हिमाचलः परां मुदं प्रापदहीनसत्त्वः
uvāca vākyaṃ jagadekamaṃgalaṃ himālayo vākyavidāṃ variṣṭhaḥ
||10||उवाच वाक्यं जगदेकमंगलं हिमालयो वाक्यविदां वरिष्ठः
sabhāgyo'haṃ mahādeva prasādāttava śaṃkara ||
pratyahaṃ cāgamiṣyāmi darśanārthaṃ tava prabho
||11||सभाग्योऽहं महादेव प्रसादात्तव शंकर ॥
प्रत्यहं चागमिष्यामि दर्शनार्थं तव प्रभो
anayā saha deveśa anujñāṃ dāturmahasi ||
śrutvā tu vacanaṃ tasya devadevo maheśvaraḥ
||12||अनया सह देवेश अनुज्ञां दातुर्महसि ॥
श्रुत्वा तु वचनं तस्य देवदेवो महेश्वरः
āgaṃtavyaṃ tvayā nityaṃ darśanārthaṃ mamācala ||
kumārīṃ ca gṛhe sthāpya nānyathā mama darśanam
||13||आगंतव्यं त्वया नित्यं दर्शनार्थं ममाचल ॥
कुमारीं च गृहे स्थाप्य नान्यथा मम दर्शनम्
acalaḥ pratyuvācedaṃ giriśaṃ natakaṃdharaḥ ||
kasmānmayānayā sārddhaṃ nāgaṃtavyaṃ taducyatām ||
acalaṃ ca vrīta śaṃbhuḥ prahasanvākyamabravīt
||14||अचलः प्रत्युवाचेदं गिरिशं नतकंधरः ॥
कस्मान्मयानया सार्द्धं नागंतव्यं तदुच्यताम् ॥
अचलं च व्रीत शंभुः प्रहसन्वाक्यमब्रवीत्
iyaṃ kumārī suśroṇī tanvī cāruprabhāṣiṇī ||
nānetavyā matsamīpe vārayāmi punaḥ punaḥ
||15||इयं कुमारी सुश्रोणी तन्वी चारुप्रभाषिणी ॥
नानेतव्या मत्समीपे वारयामि पुनः पुनः
etacchrutvā vacanaṃ tasya śaṃbhornirāmayaṃ niḥspṛhaniṣṭhuraṃ vā ||
tapasvinoktaṃ vacanaṃ niśamya uvāca gaurī ca vihasya śaṃbhum
||16||एतच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शंभोर्निरामयं निःस्पृहनिष्ठुरं वा ॥
तपस्विनोक्तं वचनं निशम्य उवाच गौरी च विहस्य शंभुम्
gauryuvāca
tapaḥśaktyānvitaḥ śaṃbho karoṣi vipulaṃ tapaḥ ||
tava buddhiriyaṃ jātā tapastaptuṃ mahātmanaḥ
||17||तपःशक्त्यान्वितः शंभो करोषि विपुलं तपः ॥
तव बुद्धिरियं जाता तपस्तप्तुं महात्मनः
kastvaṃ kā prakṛtiḥ sūkṣmā bhagavaṃstadvimṛśyatām ||
pārvatyāstadvacaḥ śrutvā maheśo vākyamabravīt
||18||कस्त्वं का प्रकृतिः सूक्ष्मा भगवंस्तद्विमृश्यताम् ॥
पार्वत्यास्तद्वचः श्रुत्वा महेशो वाक्यमब्रवीत्
tapasā parameṇaiva prakṛtiṃ nāśayāmyaham ||
prakṛtyā rahitaḥ subhru ahaṃ tiṣṭhami tattvataḥ ||
tasmācca prakṛte siddhair kāryaḥ saṃgrahaḥ kvacit
||19||तपसा परमेणैव प्रकृतिं नाशयाम्यहम् ॥
प्रकृत्या रहितः सुभ्रु अहं तिष्ठमि तत्त्वतः ॥
तस्माच्च प्रकृते सिद्धैर् कार्यः संग्रहः क्वचित्
pārvatyuvāca
yaduktaṃ parayā vācā vacananaṃ śaṃkara tvayā ||
sā kiṃ prakṛti rnaiva syādatītastāṃ bhavānkatham
||20||यदुक्तं परया वाचा वचननं शंकर त्वया ॥
सा किं प्रकृति र्नैव स्यादतीतस्तां भवान्कथम्
yacchṛṇopi yadaśrāsi yacca paśyasi śaṃkara ||
vāgvādena ca kiṃ kāryamasmāke cādhunā prabho
||21||यच्छृणोपि यदश्रासि यच्च पश्यसि शंकर ॥
वाग्वादेन च किं कार्यमस्माके चाधुना प्रभो
tatsarvaṃ prakṛteḥ kāryaṃ mithyāvādo nirrthakaḥ ||
prakṛteḥ parato bhūtvā kimarthaṃ tapyate tapaḥ
||22||तत्सर्वं प्रकृतेः कार्यं मिथ्यावादो निर्र्थकः ॥
प्रकृतेः परतो भूत्वा किमर्थं तप्यते तपः
tvayā śaṃbho'dhunā hyasmingirau himavati prabho ||
prakṛtyā milito'si tvaṃ na jānāsi hi śaṃkara
||23||त्वया शंभोऽधुना ह्यस्मिन्गिरौ हिमवति प्रभो ॥
प्रकृत्या मिलितोऽसि त्वं न जानासि हि शंकर
vāgvādena ca kiṃ kāryamasmākaṃ cādhunā prabho ||
prakṛteḥ paratastvaṃ ca yadi satyaṃ vacastava ||
tarhi tvayā na bhetavyaṃ mama śaṃkara saṃprati
||24||वाग्वादेन च किं कार्यमस्माकं चाधुना प्रभो ॥
प्रकृतेः परतस्त्वं च यदि सत्यं वचस्तव ॥
तर्हि त्वया न भेतव्यं मम शंकर संप्रति
prahasya bhagavāndevo girijāṃ pratyuvāca ha
||25||प्रहस्य भगवान्देवो गिरिजां प्रत्युवाच ह
mahādeva uvāca
pratyahaṃ kuru me sevāṃ girije sādhubhāṣiṇi
||27||प्रत्यहं कुरु मे सेवां गिरिजे साधुभाषिणि
ityevamuktvā girijāṃ maheśo himālayaṃ vākyamatho babhāṣe ||
atraiva so'haṃ tapasā pareṇa carāmi bhūmyāṃ paramārthabhāvaḥ
||27||इत्येवमुक्त्वा गिरिजां महेशो हिमालयं वाक्यमथो बभाषे ॥
अत्रैव सोऽहं तपसा परेण चरामि भूम्यां परमार्थभावः
tapastaptumanujñā me dātavyā parvatādhipa ||
anujñayā vinā kiṃcittapaḥ kartuṃ na pāryate
||28||तपस्तप्तुमनुज्ञा मे दातव्या पर्वताधिप ॥
अनुज्ञया विना किंचित्तपः कर्तुं न पार्यते
etacchrutvā vacastasya devadevasya śūlinaḥ ||
prahasya himavāñchaṃbhumidaṃ vacanamabravīt
||29||एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य शूलिनः ॥
प्रहस्य हिमवाञ्छंभुमिदं वचनमब्रवीत्
tvadīyaṃ hi jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam ||
kimahaṃ tu mahādeva tuccho bhūtvā dadāmi te
||30||त्वदीयं हि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥
किमहं तु महादेव तुच्छो भूत्वा ददामि ते
evamukto himavatā śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ ||
prahasya girirājaṃ taṃ yāhīti prāha sādaram
||31||एवमुक्तो हिमवता शंकरो लोकशंकरः ॥
प्रहस्य गिरिराजं तं याहीति प्राह सादरम्
śaṃkareṇābyanujñātaḥ svagṛhaṃ himavānyayau ||
sārddhaṃ girijayā so'pi pratyahaṃ darśane sthitaḥ
||32||शंकरेणाब्यनुज्ञातः स्वगृहं हिमवान्ययौ ॥
सार्द्धं गिरिजया सोऽपि प्रत्यहं दर्शने स्थितः
evaṃ katipayaḥ kālo gataścopāsanāttayoḥ
||33||एवं कतिपयः कालो गतश्चोपासनात्तयोः
sutāpitrośca tatraiva śaṃkaro duratikramaḥ ||
pārvatīṃ prati tatraiva ciṃtāmāpedire surāḥ
||34||सुतापित्रोश्च तत्रैव शंकरो दुरतिक्रमः ॥
पार्वतीं प्रति तत्रैव चिंतामापेदिरे सुराः
te ciṃtyamānāśca surāstadānīṃ kathaṃ maheśo girijāṃ sameṣyati ||
kiṃ kāryamadyaiva vayaṃ ca kurmo bṛhaspate tatkathayasva mā ciram
||35||ते चिंत्यमानाश्च सुरास्तदानीं कथं महेशो गिरिजां समेष्यति ॥
किं कार्यमद्यैव वयं च कुर्मो बृहस्पते तत्कथयस्व मा चिरम्
bṛhaspatiruvācedaṃ maheṃdraṃ prati sadvacaḥ ||
evametattvayā kāryaṃ maheṃdra śrūyatāṃ tadā
||36||बृहस्पतिरुवाचेदं महेंद्रं प्रति सद्वचः ॥
एवमेतत्त्वया कार्यं महेंद्र श्रूयतां तदा
etatkāryaṃ madanenaiva rājannānyaḥ samartho bhavitā triloke ||
viplāvitaṃ tāpasānāṃ tapo hi tasmāttvarātprārthanīyo hi māraḥ
||37||एतत्कार्यं मदनेनैव राजन्नान्यः समर्थो भविता त्रिलोके ॥
विप्लावितं तापसानां तपो हि तस्मात्त्वरात्प्रार्थनीयो हि मारः
gurorvacanamākarṇya āhvayanmadanaṃ hariḥ ||
āhvānādājagāmātha madanaḥ kāryasādhakaḥ
||38||गुरोर्वचनमाकर्ण्य आह्वयन्मदनं हरिः ॥
आह्वानादाजगामाथ मदनः कार्यसाधकः
ratyā sametaḥ saha mādhavena sa puṣpadhanvā purataḥ sabhāyām ||
maheṃdramāgamya uvāca vākyaṃ sagarvitaṃ lokamanoharaṃ ca
||39||रत्या समेतः सह माधवेन स पुष्पधन्वा पुरतः सभायाम् ॥
महेंद्रमागम्य उवाच वाक्यं सगर्वितं लोकमनोहरं च
ahamākāritaḥ kasmādbrūhi me'dya śacīpate ||
kiṃ kāryaṃ karavāṇyadya kathyatāṃ mā vilaṃbitam
||40||अहमाकारितः कस्माद्ब्रूहि मेऽद्य शचीपते ॥
किं कार्यं करवाण्यद्य कथ्यतां मा विलंबितम्
mama smaraṇamātreṇa vibhraṣṭā hi tapasvinaḥ ||
tvameva jānāsi hare mama vīryaparākramau
||41||मम स्मरणमात्रेण विभ्रष्टा हि तपस्विनः ॥
त्वमेव जानासि हरे मम वीर्यपराक्रमौ
mama vīryaṃ ca jānāti śakteḥ putraḥ parāśaraḥ ||
evaṃ cānaye ca bahavo bhṛgvādya ṛṣayo hyamī
||42||मम वीर्यं च जानाति शक्तेः पुत्रः पराशरः ॥
एवं चानये च बहवो भृग्वाद्य ऋषयो ह्यमी
gururapyabhijānāti bhāryotathyasya caiva hi ||
tasyāṃ jāto bharadvājo guruṇā saṃkaro hi saḥ
||43||गुरुरप्यभिजानाति भार्योतथ्यस्य चैव हि ॥
तस्यां जातो भरद्वाजो गुरुणा संकरो हि सः
bharadvājo mahābhāga ityuvāca gurustadā ||
jānāti mama vīryaṃ ca śauryaṃ caiva prajāpatiḥ
||44||भरद्वाजो महाभाग इत्युवाच गुरुस्तदा ॥
जानाति मम वीर्यं च शौर्यं चैव प्रजापतिः
krodho hi mama baṃdhuśca mahābalaparakramaḥ ||
ubhābhyāṃ drāvitaṃ viśvaṃ jaṃgamājaṃgamaṃ mahat ||
brahmādistaṃbaparyaṃtaṃ plāvitaṃ sacarācaram
||45||क्रोधो हि मम बंधुश्च महाबलपरक्रमः ॥
उभाभ्यां द्रावितं विश्वं जंगमाजंगमं महत् ॥
ब्रह्मादिस्तंबपर्यंतं प्लावितं सचराचरम्
devā ūcuḥ
madanadvaṃ samarthosi asmāñjetuṃ sadaiva hi ||
maheśaṃ prati gacchāśu surakāryārthasiddhaye ||
pārvatyā sahitaṃ śaṃbhuṃ kuruṣvādya mahāmate
||46||मदनद्वं समर्थोसि अस्माञ्जेतुं सदैव हि ॥
महेशं प्रति गच्छाशु सुरकार्यार्थसिद्धये ॥
पार्वत्या सहितं शंभुं कुरुष्वाद्य महामते
evamabhyarthito devairmadano viśvamohanaḥ ||
jagāma tvarito bhūtvā apsarobhiḥ samanvitaḥ
||47||एवमभ्यर्थितो देवैर्मदनो विश्वमोहनः ॥
जगाम त्वरितो भूत्वा अप्सरोभिः समन्वितः
tato jagāmāśu mahādhanurddharo visphārya cāpaṃ kusumānvitaṃ mahat ||
tathaiva bāṇāṃśca manoramāṃśca pragṛhya vīro bhuvanaikajetā ||
tasminhimādrau paridṛśyamāno'vanau smaro yodhayatāṃ variṣṭhaḥ
||48||ततो जगामाशु महाधनुर्द्धरो विस्फार्य चापं कुसुमान्वितं महत् ॥
तथैव बाणांश्च मनोरमांश्च प्रगृह्य वीरो भुवनैकजेता ॥
तस्मिन्हिमाद्रौ परिदृश्यमानोऽवनौ स्मरो योधयतां वरिष्ठः
tatrāgatā tadā raṃbhā urvaśī puṃjikasthalī ||
sumlocā miśrakeśī ca subhagā ca tilottamā
||49||तत्रागता तदा रंभा उर्वशी पुंजिकस्थली ॥
सुम्लोचा मिश्रकेशी च सुभगा च तिलोत्तमा
anyāśca vividhāḥ jātāḥ sāhāyye madanasya ca ||
apsaraso gaṇairdṛṣṭā madanena sahaiva tāḥ
||50||अन्याश्च विविधाः जाताः साहाय्ये मदनस्य च ॥
अप्सरसो गणैर्दृष्टा मदनेन सहैव ताः
sarve gaṇāśca sahasā madanena vimohitāḥ ||
bhṛṃgiṇā ca tadā raṃbhā caṇḍena saha corvaśī
||51||सर्वे गणाश्च सहसा मदनेन विमोहिताः ॥
भृंगिणा च तदा रंभा चण्डेन सह चोर्वशी
menakā vīrabhadreṇa caṇḍena puṃjikasthalī ||
tilottamādayastatra saṃvṛtāśca gaṇaistadā
||52||मेनका वीरभद्रेण चण्डेन पुंजिकस्थली ॥
तिलोत्तमादयस्तत्र संवृताश्च गणैस्तदा
amattabhūtairbahubhistrapāṃ tyaktvā manīṣibhiḥ ||
akāle kokilā bhiśca vyāptāmāsīnmahītalam
||53||अमत्तभूतैर्बहुभिस्त्रपां त्यक्त्वा मनीषिभिः ॥
अकाले कोकिला भिश्च व्याप्तामासीन्महीतलम्
aśokāścaṃpakāścūtā yūthyaścaiva kadaṃbakāḥ ||
nīṣāḥ priyālāḥ panasā rājavṛkṣāścarāyaṇāḥ
||54||अशोकाश्चंपकाश्चूता यूथ्यश्चैव कदंबकाः ॥
नीषाः प्रियालाः पनसा राजवृक्षाश्चरायणाः
drākṣāvallayaḥ pradṛśyaṃte bahulā nāgakeśarāḥ ||
tathā kadalyaḥ ketakyo bhramarairupaśobhitāḥ
||55||द्राक्षावल्लयः प्रदृश्यंते बहुला नागकेशराः ॥
तथा कदल्यः केतक्यो भ्रमरैरुपशोभिताः
mattā madanasaṃgena haṃsībhiḥ kalahaṃsakāḥ ||
kareṇubhirgajāhyāsañchikhaṃḍībhiḥ śikhaṃḍinaḥ
||56||मत्ता मदनसंगेन हंसीभिः कलहंसकाः ॥
करेणुभिर्गजाह्यासञ्छिखंडीभिः शिखंडिनः
niṣkāmā hyaturā hyāsañchivasaṃparkajairguṇaiḥ ||
akasmācca tathābhūtaṃ kathaṃ jātaṃ vimṛśya ca
||57||निष्कामा ह्यतुरा ह्यासञ्छिवसंपर्कजैर्गुणैः ॥
अकस्माच्च तथाभूतं कथं जातं विमृश्य च
śailādo hi mahātejā naṃdī hyamitavikramaḥ ||
rakṣasaṃ vibudhānāṃ vā kṛtyamastītyaciṃtayat
||58||शैलादो हि महातेजा नंदी ह्यमितविक्रमः ॥
रक्षसं विबुधानां वा कृत्यमस्तीत्यचिंतयत्
etasminnaṃtare tatra madano hi dhanurddharaḥ ||
paṃcabāṇānsamāropya svakīye dhanuṣi dvijāḥ ||
tarośchāyāṃ samāśritya devadārugatāṃ tadā
||59||एतस्मिन्नंतरे तत्र मदनो हि धनुर्द्धरः ॥
पंचबाणान्समारोप्य स्वकीये धनुषि द्विजाः ॥
तरोश्छायां समाश्रित्य देवदारुगतां तदा
nirīkṣya śaṃbhuṃ paramāsane stitaṃ tapo juṣāṇaṃ parameṣṭhināṃ patim ||
gaṃgādharaṃ nīlatamālakaṃṭhaṃ kapardinaṃ candrakalāsametam
||60||निरीक्ष्य शंभुं परमासने स्तितं तपो जुषाणं परमेष्ठिनां पतिम् ॥
गंगाधरं नीलतमालकंठं कपर्दिनं चन्द्रकलासमेतम्
bhujaṃgabhogāṃkitasarvagātraṃ paṃcānanaṃ siṃhaviśālavikramam ||
karpūragaure parayānvitaṃ ca sa veddhukāmo madanastapasvinam
||61||भुजंगभोगांकितसर्वगात्रं पंचाननं सिंहविशालविक्रमम् ॥
कर्पूरगौरे परयान्वितं च स वेद्धुकामो मदनस्तपस्विनम्
durāsadaṃ dīptimatāṃ variṣṭhaṃ maheśamugraṃ saha mādhavena ||
yāvacchivaṃ veddhukāmaḥ śareṇa tāvadyātā girijā viśvamātā ||
sakhījanaiḥ saṃvṛtā pūjanārthaṃ sadāśivaṃ maṃgalaṃ maṃgalānām
||62||दुरासदं दीप्तिमतां वरिष्ठं महेशमुग्रं सह माधवेन ॥
यावच्छिवं वेद्धुकामः शरेण तावद्याता गिरिजा विश्वमाता ॥
सखीजनैः संवृता पूजनार्थं सदाशिवं मंगलं मंगलानाम्
kanakakusumamālāṃ saṃdadhe nīlakaṃṭhe sitakiraṇamanojñādurllabhā sā tadānīm ||
smitavikasitanetrā cāruvaktraṃ śivasya sakalajananitrī vīkṣamāṇā babhūva
||63||कनककुसुममालां संदधे नीलकंठे सितकिरणमनोज्ञादुर्ल्लभा सा तदानीम् ॥
स्मितविकसितनेत्रा चारुवक्त्रं शिवस्य सकलजननित्री वीक्षमाणा बभूव
tāvadviddhaḥ śareṇaiva mohanākhyena catvarāt ||
vidhyamānastadā śaṃbhuḥ śanairunmīlya locane ||
dadarśa girijāṃ devobdhiryathā śaśinaḥ kalām
||64||तावद्विद्धः शरेणैव मोहनाख्येन चत्वरात् ॥
विध्यमानस्तदा शंभुः शनैरुन्मील्य लोचने ॥
ददर्श गिरिजां देवोब्धिर्यथा शशिनः कलाम्
cāruprasannavadanāṃ biṃboṣṭhīṃ sasmitekṣaṇām ||
sudvijāmagnijāṃ tanvīṃ viśālavadanotsavām
||65||चारुप्रसन्नवदनां बिंबोष्ठीं सस्मितेक्षणाम् ॥
सुद्विजामग्निजां तन्वीं विशालवदनोत्सवाम्
gaurīṃ prasannamudrāṃ ca viśvamohanamohanām ||
yayā trilokaracanā kṛtā brahmādibhiḥ saha
||66||गौरीं प्रसन्नमुद्रां च विश्वमोहनमोहनाम् ॥
यया त्रिलोकरचना कृता ब्रह्मादिभिः सह
utpattipālanavināśakarī ca yā vai kṛtvāgrataḥ sattvarajastamāṃsi ||
sā cetanena dadṛśe purato hareṇa saṃmohanī sakalamaṃgalamaṃgalaikā
||67||उत्पत्तिपालनविनाशकरी च या वै कृत्वाग्रतः सत्त्वरजस्तमांसि ॥
सा चेतनेन ददृशे पुरतो हरेण संमोहनी सकलमंगलमंगलैका
tāṃ nirīkṣya bhavo devo girijāṃ lokapāvanīm ||
mumoha darśanāttasyā madanenāturīkṛtaḥ ||
vismayotphullanayano babhūva sahasā śivaḥ
||68||तां निरीक्ष्य भवो देवो गिरिजां लोकपावनीम् ॥
मुमोह दर्शनात्तस्या मदनेनातुरीकृतः ॥
विस्मयोत्फुल्लनयनो बभूव सहसा शिवः
evaṃ vilokamāno'sau devadevo jagatpatiḥ ||
manasā dūyamānena idamāha sadāśivaḥ
||69||एवं विलोकमानोऽसौ देवदेवो जगत्पतिः ॥
मनसा दूयमानेन इदमाह सदाशिवः
anayā mohitaḥ kasmāttapaḥstho'haṃ nirāmayaḥ ||
kutaḥ kasmācca kenedaṃ kṛtamasti mamāpriyam
||70||अनया मोहितः कस्मात्तपःस्थोऽहं निरामयः ॥
कुतः कस्माच्च केनेदं कृतमस्ति ममाप्रियम्
tato vyalokayacchaṃbhurddikṣu sarvāsu sādaram ||
tāvaddṛṣṭo dakṣiṇasyāṃ diśi hyāttaśarāsanaḥ
||71||ततो व्यलोकयच्छंभुर्द्दिक्षु सर्वासु सादरम् ॥
तावद्दृष्टो दक्षिणस्यां दिशि ह्यात्तशरासनः
cakrīkṛtadhanuḥ sajjaṃ cakre beddhuṃ sadāśivam ||
yāvatpunaḥ saṃdhayati madano madanāṃtakam ||
tāvaddṛṣṭo maheśena saroṣeṇa tadā dvijāḥ
||72||चक्रीकृतधनुः सज्जं चक्रे बेद्धुं सदाशिवम् ॥
यावत्पुनः संधयति मदनो मदनांतकम् ॥
तावद्दृष्टो महेशेन सरोषेण तदा द्विजाः
nirīkṣitastṛtīyena cakṣuṣā parameṇa hi ||
madanastatkṣaṇādeva jvālāmālāvṛto'bhavat ||
hāhākāro mahānāsīddevānāṃ tatra paśyatām
||73||निरीक्षितस्तृतीयेन चक्षुषा परमेण हि ॥
मदनस्तत्क्षणादेव ज्वालामालावृतोऽभवत् ॥
हाहाकारो महानासीद्देवानां तत्र पश्यताम्
devā ūcuḥ
devadeva mahādeva devānāṃ varado bhava ||
girijāyāḥ sahāyārthaṃ preṣito madano'dhunā
||74||देवदेव महादेव देवानां वरदो भव ॥
गिरिजायाः सहायार्थं प्रेषितो मदनोऽधुना
vṛthā tvayātha dagdho'sau madano hi mahāprabhaḥ
||75||वृथा त्वयाथ दग्धोऽसौ मदनो हि महाप्रभः
tvayā hi kāryaṃ jagadekabaṃdho kāryaṃ surāṇāṃ parameṇa varcasā ||
asyāṃ samutpatsyati deva śaṃbho tenaiva sarvaṃ bhavatīha kāryam
||76||त्वया हि कार्यं जगदेकबंधो कार्यं सुराणां परमेण वर्चसा ॥
अस्यां समुत्पत्स्यति देव शंभो तेनैव सर्वं भवतीह कार्यम्
tārakeṇa mahādeva devāḥ saṃpīḍitā bhṛśam ||
tadarthaṃ jīvitaṃ cāsya dattvā ca girijāṃ prabho
||77||तारकेण महादेव देवाः संपीडिता भृशम् ॥
तदर्थं जीवितं चास्य दत्त्वा च गिरिजां प्रभो
varayasva mahābhāga devākārye bhava kṣamaḥ ||
gajāsurāttavayā trātā vayaṃ sarve divaukasaḥ
||78||वरयस्व महाभाग देवाकार्ये भव क्षमः ॥
गजासुरात्तवया त्राता वयं सर्वे दिवौकसः
kālakūṭācca nūnaṃ hi rakṣitāḥ smo na cānyathā ||
bhasmāsurācca sarveśa tvayā trātā na saṃśayaḥ
||79||कालकूटाच्च नूनं हि रक्षिताः स्मो न चान्यथा ॥
भस्मासुराच्च सर्वेश त्वया त्राता न संशयः
madanoyaṃ samāyātaḥ surāṇāṃ kāryasiddhaye ||
tasmāttvayā rakṣaṇīya upakāraḥ paro hi naḥ
||80||मदनोयं समायातः सुराणां कार्यसिद्धये ॥
तस्मात्त्वया रक्षणीय उपकारः परो हि नः
vinā tena jagatsarvaṃ nāśameṣyati śaṃkara ||
niṣkāmastvaṃ kathaṃ śaṃbho svabuddhyā ca vimṛsyatām
||81||विना तेन जगत्सर्वं नाशमेष्यति शंकर ॥
निष्कामस्त्वं कथं शंभो स्वबुद्ध्या च विमृस्यताम्
tadovāca ruṣāviṣṭo devānprati maheśvaraḥ ||
vinā kāmena bho devā bhavitavyaṃ na cānyathā
||82||तदोवाच रुषाविष्टो देवान्प्रति महेश्वरः ॥
विना कामेन भो देवा भवितव्यं न चान्यथा
yadāḥkāmaṃ puraskṛtya sarve devāḥ savāsavāḥ ||
padabhraṣṭāśca duḥkhena vyāptā dainyaṃ samāśritāḥ
||83||यदाःकामं पुरस्कृत्य सर्वे देवाः सवासवाः ॥
पदभ्रष्टाश्च दुःखेन व्याप्ता दैन्यं समाश्रिताः
kāmo hi narakāyaiva sarveṣāṃ prāṇināṃ dhruvam ||
duḥkharūpī hyanaṃgo'yaṃ jānīdhvaṃ mama bhāṣitam
||84||कामो हि नरकायैव सर्वेषां प्राणिनां ध्रुवम् ॥
दुःखरूपी ह्यनंगोऽयं जानीध्वं मम भाषितम्
tārako'pi durācāro niṣkāmo'dya bhaviṣyati ||
vinākāmena ca kathaṃ pāpamācarate naraḥ
||85||तारकोऽपि दुराचारो निष्कामोऽद्य भविष्यति ॥
विनाकामेन च कथं पापमाचरते नरः
tasmātkāmo mayā dagdhaḥ sarveṣāṃ śāṃtihetave ||
yuṣmābhiśca suraiḥ sarvairasuraiśca maharṣibhiḥ
||86||तस्मात्कामो मया दग्धः सर्वेषां शांतिहेतवे ॥
युष्माभिश्च सुरैः सर्वैरसुरैश्च महर्षिभिः
anyaiḥ prāṇibhirevātra tapase dhīyatāṃ manaḥ ||
kāmakrodhavihīnaṃ ca jagatsarvaṃ mayā kṛtam
||87||अन्यैः प्राणिभिरेवात्र तपसे धीयतां मनः ॥
कामक्रोधविहीनं च जगत्सर्वं मया कृतम्
tasmādenaṃ pāpinaṃ duḥkhamūlaṃ na jīvayiṣyāmi surāḥ pratīkṣyatām ||
nirantaraṃ cātmasukhaprabodhamānaṃdalakṣaṇamāgādhamananyarūpam
||88||तस्मादेनं पापिनं दुःखमूलं न जीवयिष्यामि सुराः प्रतीक्ष्यताम् ॥
निरन्तरं चात्मसुखप्रबोधमानंदलक्षणमागाधमनन्यरूपम्
evamuktāstadā tena śaṃbhunā parameṣṭhinā ||
ūcurmaharṣayaḥ sarve śakara lokaśaṃkaram
||89||एवमुक्तास्तदा तेन शंभुना परमेष्ठिना ॥
ऊचुर्महर्षयः सर्वे शकर लोकशंकरम्
yaduktaṃ bhavatā śaṃbho paraṃ śreyaskaraṃ hi naḥ ||
kiṃ tu vakṣyāma deveśa śrūyatāṃ cāvadhāryatām
||90||यदुक्तं भवता शंभो परं श्रेयस्करं हि नः ॥
किं तु वक्ष्याम देवेश श्रूयतां चावधार्यताम्
yathā sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ kāmakrodhasamanvitam ||
tatsarvaṃ kāmarūpaṃ hi sa kāmo na tu hanyate
||91||यथा सृष्टमिदं विश्वं कामक्रोधसमन्वितम् ॥
तत्सर्वं कामरूपं हि स कामो न तु हन्यते
dharmārthakāmāmokṣāśca catvāro hyekarūpatām ||
nītāyena mahādeva sa kāmo'yaṃ na hanyate
||92||धर्मार्थकामामोक्षाश्च चत्वारो ह्येकरूपताम् ॥
नीतायेन महादेव स कामोऽयं न हन्यते
kathaṃ tvayā hi saṃdagdhaḥ kāmo hi duratikramaḥ ||
yena saṃghaṭitaṃ viśvamābrahmasthāvarātmakam
||93||कथं त्वया हि संदग्धः कामो हि दुरतिक्रमः ॥
येन संघटितं विश्वमाब्रह्मस्थावरात्मकम्
kāmena hīyate viśvaṃ kāmena pālyate ||
kāmenotpadyate viśvaṃ tasmātkāmo mahābalaḥ
||94||कामेन हीयते विश्वं कामेन पाल्यते ॥
कामेनोत्पद्यते विश्वं तस्मात्कामो महाबलः
yasmātkrodho bhavatyugro yena tvaṃ ca vaśīkṛtaḥ ||
tasmātkāmaṃ mahādeva saṃbodhayitumarhasi
||95||यस्मात्क्रोधो भवत्युग्रो येन त्वं च वशीकृतः ॥
तस्मात्कामं महादेव संबोधयितुमर्हसि
tvayā saṃpādito deva madano hi mahābalaḥ ||
samartho hi samarthatvāttatsāmarthyaṃ kariṣyati
||96||त्वया संपादितो देव मदनो हि महाबलः ॥
समर्थो हि समर्थत्वात्तत्सामर्थ्यं करिष्यति
ṛṣibhiścaivamukto'pi dviguṇaṃ rūpamāsthitaḥ ||
cakṣuṣā hi tṛtīyena dagdhukāmo harastadā
||97||ऋषिभिश्चैवमुक्तोऽपि द्विगुणं रूपमास्थितः ॥
चक्षुषा हि तृतीयेन दग्धुकामो हरस्तदा
munibhiścāraṇaiḥ siddhairgaṇaiścāpi sadāśivaḥ ||
stutaśca vaṃdito rudraḥ pinākī vṛṣavāhanaḥ
||98||मुनिभिश्चारणैः सिद्धैर्गणैश्चापि सदाशिवः ॥
स्तुतश्च वंदितो रुद्रः पिनाकी वृषवाहनः
madanaṃ ca tathā dagdhvā tyaktvā taṃ parvataṃ ruṣā ||
himavaṃtābhidhaṃ sadyastirodhānagato'bhavat
||99||मदनं च तथा दग्ध्वा त्यक्त्वा तं पर्वतं रुषा ॥
हिमवंताभिधं सद्यस्तिरोधानगतोऽभवत्
tirodhānagataṃ devī vīkṣya dagdhaṃ ca manmatham ||
sakokilaṃ sacūtaṃ ca sabhṛṃgaṃ sahacaṃpakam
||100||तिरोधानगतं देवी वीक्ष्य दग्धं च मन्मथम् ॥
सकोकिलं सचूतं च सभृंगं सहचंपकम्
tathaiva dagdhaṃ madanaṃ vilokya ratyā vilāpaṃ ca tadā manasvinī ||
sabāṣpadīrghaṃ vimanā vimṛsya kathaṃ sa rudro vaśago bhavenmama
||101||तथैव दग्धं मदनं विलोक्य रत्या विलापं च तदा मनस्विनी ॥
सबाष्पदीर्घं विमना विमृस्य कथं स रुद्रो वशगो भवेन्मम
evaṃ vimṛśya suciraṃ girijā tadānīṃ saṃmohamāpa ca satī hi tathā babhāṣe ||
saṃmuhyamānā rudatīṃ nirīśyaratirmahārūpavatīṃ manasvinīm
||102||एवं विमृश्य सुचिरं गिरिजा तदानीं संमोहमाप च सती हि तथा बभाषे ॥
संमुह्यमाना रुदतीं निरीश्यरतिर्महारूपवतीं मनस्विनीम्
mā viṣādaṃ kuru sakhi madanaṃ jīvayāmyaham ||
tvadarthaṃ bho viśālākṣi tapasā''rādhayāmyaham
||103||मा विषादं कुरु सखि मदनं जीवयाम्यहम् ॥
त्वदर्थं भो विशालाक्षि तपसाऽऽराधयाम्यहम्
haraṃ rudraṃ virupākṣaṃ devadevaṃ jagadgurum ||
mā ciṃtāṃ kuru suśromi madanaṃ jīvayāmyaham
||104||हरं रुद्रं विरुपाक्षं देवदेवं जगद्गुरुम् ॥
मा चिंतां कुरु सुश्रोमि मदनं जीवयाम्यहम्
evama śvāsya tāṃ sādhvī girijāṃ ratiraṃjasā ||
tapastepe ca sumahatpatiṃ prāptuṃ sumadhyamā
||105||एवम श्वास्य तां साध्वी गिरिजां रतिरंजसा ॥
तपस्तेपे च सुमहत्पतिं प्राप्तुं सुमध्यमा
madano yatra dagdhaśca rudreṇa paramātmanā ||
tapyamānāṃ tapastatra nārado dadṛśe tadā
||106||मदनो यत्र दग्धश्च रुद्रेण परमात्मना ॥
तप्यमानां तपस्तत्र नारदो ददृशे तदा
uvāca gatvā sahasā bhāminīṃ ratimaṃtike ||
kasyāsi tvaṃ viśālākṣi kena vā tapyate tapaḥ
||107||उवाच गत्वा सहसा भामिनीं रतिमंतिके ॥
कस्यासि त्वं विशालाक्षि केन वा तप्यते तपः
taruṇī rūpasaṃpannā saubhāgyena pareṇa hi ||
nāradasya vacaḥ śrutvā roṣeṇa mahatā tadā ||
uvāca vākyaṃ madhuraṃ kiṃcinniṣṭhurameva ca
||108||तरुणी रूपसंपन्ना सौभाग्येन परेण हि ॥
नारदस्य वचः श्रुत्वा रोषेण महता तदा ॥
उवाच वाक्यं मधुरं किंचिन्निष्ठुरमेव च
ratiruvāca
nārado'si mayā jñātaḥ kumārastvaṃ na saṃśayaḥ ||
svasvarūpādarśanaṃ ca kartumarhasi suvrata
||109||नारदोऽसि मया ज्ञातः कुमारस्त्वं न संशयः ॥
स्वस्वरूपादर्शनं च कर्तुमर्हसि सुव्रत
yathāgatena mārgeṇa gaccha tvaṃ mā vilaṃbitam ||
baṭo na kiṃcijjānāsi kevalaṃ kalikṛnmahān
||110||यथागतेन मार्गेण गच्छ त्वं मा विलंबितम् ॥
बटो न किंचिज्जानासि केवलं कलिकृन्महान्
parastrīkāmukāḥ kṣudrā viṭā vyasaninaśca ye ||
tathā hyakarmiṇaḥ stabdhāsteṣāṃ madhye tvamagraṇīḥ
||111||परस्त्रीकामुकाः क्षुद्रा विटा व्यसनिनश्च ये ॥
तथा ह्यकर्मिणः स्तब्धास्तेषां मध्ये त्वमग्रणीः
evaṃ nirbhartsito ratyā nārado munisattamaḥ ||
svayaṃ jagāma tvarītaṃ śaṃbaraṃ daityapuṃgavam
||112||एवं निर्भर्त्सितो रत्या नारदो मुनिसत्तमः ॥
स्वयं जगाम त्वरीतं शंबरं दैत्यपुंगवम्
śaśaṃsa daityarājāya dagdhaṃ madanameva ca ||
rudreṇa krodhayuktena tasya bhāryā manasvinī
||113||शशंस दैत्यराजाय दग्धं मदनमेव च ॥
रुद्रेण क्रोधयुक्तेन तस्य भार्या मनस्विनी
tāmānaya mahābhāga bhāryāṃ kuru mahābala ||
atīva rūpasaṃpannā yā ānītāstvayānagha ||
tāsāṃ madhye rūpavatī ratiḥ sā madanapriyā
||114||तामानय महाभाग भार्यां कुरु महाबल ॥
अतीव रूपसंपन्ना या आनीतास्त्वयानघ ॥
तासां मध्ये रूपवती रतिः सा मदनप्रिया
evamākarṇya vacanaṃ devarṣerbhāvitātmanaḥ ||
jagāma sahasā tatra yatrāste sā suśobhanā
||115||एवमाकर्ण्य वचनं देवर्षेर्भावितात्मनः ॥
जगाम सहसा तत्र यत्रास्ते सा सुशोभना
tāṃ dṛṣṭvā su viśālākṣīṃ ratiṃ madanamohinīm ||
uvāca prahasanvākyaṃ śaṃbaro devasaṃkaṭaḥ
||116||तां दृष्ट्वा सु विशालाक्षीं रतिं मदनमोहिनीम् ॥
उवाच प्रहसन्वाक्यं शंबरो देवसंकटः
ehi tanvi mayā sārddhaṃ rājyaṃ bhogānyatheṣṭataḥ ||
bhuṃkṣva devi prasādānme tapasā kiṃ prayojanam
||117||एहि तन्वि मया सार्द्धं राज्यं भोगान्यथेष्टतः ॥
भुंक्ष्व देवि प्रसादान्मे तपसा किं प्रयोजनम्
evamuktā tadā tena śaṃbareṇa mahātmanā ||
uvāca tanvī madhuraṃ mahiṣī madanasya sā
||118||एवमुक्ता तदा तेन शंबरेण महात्मना ॥
उवाच तन्वी मधुरं महिषी मदनस्य सा
vidhavāhaṃ mahābāho naivaṃ bhāṣitumarhasi ||
rājā tvaṃ sarvadaityānāṃ lakṣṇaiḥ parivāritaḥ
||119||विधवाहं महाबाहो नैवं भाषितुमर्हसि ॥
राजा त्वं सर्वदैत्यानां लक्ष्णैः परिवारितः
etattadvacanaṃ śrutvā śaṃbaraḥ kāmamohitaḥ ||
kare grahītu kāmo'sau tadā ratyā nivāritaḥ
||120||एतत्तद्वचनं श्रुत्वा शंबरः काममोहितः ॥
करे ग्रहीतु कामोऽसौ तदा रत्या निवारितः
vimṛśya manasā sarvamajeyatvaṃ ca tasya vai ||
mā spṛśa tvaṃ ca re mūḍha mama saṃsparśajena vai
||121||विमृश्य मनसा सर्वमजेयत्वं च तस्य वै ॥
मा स्पृश त्वं च रे मूढ मम संस्पर्शजेन वै
saṃparkeṇa ca dagdho'si nānyathā mama bhāṣitam ||
tadovāca mahātejāḥ śaṃbaraḥ prahasanniva
||122||संपर्केण च दग्धोऽसि नान्यथा मम भाषितम् ॥
तदोवाच महातेजाः शंबरः प्रहसन्निव
vibhīṣikābhirbahvībhirmāṃ bhīṣayasi mānini ||
gaccha śīghraṃ mama gṛhaṃ bahūktyā kiṃ prayojanam
||123||विभीषिकाभिर्बह्वीभिर्मां भीषयसि मानिनि ॥
गच्छ शीघ्रं मम गृहं बहूक्त्या किं प्रयोजनम्
ityucyamānena tadā nītā sā prasabhaṃ tathā ||
svapuraṃ paramaṃ tanvī śaṃbareṇa manasvinī
||124||इत्युच्यमानेन तदा नीता सा प्रसभं तथा ॥
स्वपुरं परमं तन्वी शंबरेण मनस्विनी
kṛtā mahānase'dhyakṣā nāmnā māyāvatīti ca
||125||कृता महानसेऽध्यक्षा नाम्ना मायावतीति च
ṛṣaya ūcuḥ
pārvatyādhikṛtaṃ sarvaṃ madanānayanaṃ prati ||
saṃbareṇa hṛtātanvī madanasya priyā satī ||
ata ūrdhvaṃ tadā sūta kiṃ jātaṃ tatra varṇyatām
||126||पार्वत्याधिकृतं सर्वं मदनानयनं प्रति ॥
संबरेण हृतातन्वी मदनस्य प्रिया सती ॥
अत ऊर्ध्वं तदा सूत किं जातं तत्र वर्ण्यताम्
sūta uvāca
gataṃ tadā śivaṃ dṛṣṭvā dagdhvā madanamojasā ||
pārvatī tapasā yuktā sthitā tatraiva bhāminī
||127||गतं तदा शिवं दृष्ट्वा दग्ध्वा मदनमोजसा ॥
पार्वती तपसा युक्ता स्थिता तत्रैव भामिनी
pitrā tena tadā tanvī mātrā caiva vicāritā ||
bāle ehi gṛhe śīghraṃ mā śramaṃ kartumarhasi
||128||पित्रा तेन तदा तन्वी मात्रा चैव विचारिता ॥
बाले एहि गृहे शीघ्रं मा श्रमं कर्तुमर्हसि
uktā tābhyāṃ tadā sādhvī girijā vākyamabravīt
||129||उक्ता ताभ्यां तदा साध्वी गिरिजा वाक्यमब्रवीत्
pārvatyuvāca
nāgacchāmi gṛhaṃ mātastāta me śrṛṇu tattvataḥ ||
vākyaṃ dharmārthayuktaṃ ca yena tvaṃ toṣameṣyasi
||130||नागच्छामि गृहं मातस्तात मे श्रृणु तत्त्वतः ॥
वाक्यं धर्मार्थयुक्तं च येन त्वं तोषमेष्यसि
śaṃbhuḥ pareṣāṃ paramo dagdho yena mahābalaḥ ||
madano mama sānnidhyamānaye'traiva taṃ śivam
||131||शंभुः परेषां परमो दग्धो येन महाबलः ॥
मदनो मम सान्निध्यमानयेऽत्रैव तं शिवम्
durlabhohi tadā śaṃbhuḥ prāṇināṃ gṛhamicchatām ||
nāgacchāmi gṛhaṃ mātastasmātsarvaṃ vimṛśyatām
||132||दुर्लभोहि तदा शंभुः प्राणिनां गृहमिच्छताम् ॥
नागच्छामि गृहं मातस्तस्मात्सर्वं विमृश्यताम्
tadovāca mahātejā himavānsvasutāṃ prati ||
durārādhyaḥ śivaḥ sākṣātsarvadevanamaskṛtaḥ ||
tvayā prāptumaśakyo hi tasmāttvaṃ svagṛhaṃ vraja
||133||तदोवाच महातेजा हिमवान्स्वसुतां प्रति ॥
दुराराध्यः शिवः साक्षात्सर्वदेवनमस्कृतः ॥
त्वया प्राप्तुमशक्यो हि तस्मात्त्वं स्वगृहं व्रज
sā bāṣpapūritenaiva kaṃṭhena svasutāṃ prati ||
uvāca menā tanvaṃgiyāhi śīghraṃ gṛhaṃ prati
||134||सा बाष्पपूरितेनैव कंठेन स्वसुतां प्रति ॥
उवाच मेना तन्वंगियाहि शीघ्रं गृहं प्रति
tadā prahasya covāca mātaraṃ prati pārvatī ||
pratijñāṃ śrṛṇu me mātastapasā parameṇa hi
||135||तदा प्रहस्य चोवाच मातरं प्रति पार्वती ॥
प्रतिज्ञां श्रृणु मे मातस्तपसा परमेण हि
atraiva taṃ samānīya varayāmi vicakṣaṇam ||
nāśayāmi rudrasya rudratvaṃ vāravarṇini
||136||अत्रैव तं समानीय वरयामि विचक्षणम् ॥
नाशयामि रुद्रस्य रुद्रत्वं वारवर्णिनि
sukharūpaṃ parityajya girijā ca manasvinī ||
śaṃbhorāradhanaṃ cakre parameṇa samādhinā
||137||सुखरूपं परित्यज्य गिरिजा च मनस्विनी ॥
शंभोरारधनं चक्रे परमेण समाधिना
jayā ca vijayā caiva mādhavī ca sulocanā ||
suśrutā ca śrutā caiva tathaiva ca śukī parā
||138||जया च विजया चैव माधवी च सुलोचना ॥
सुश्रुता च श्रुता चैव तथैव च शुकी परा
pramlocā subhagā śyāmā citrāṃgī cāruṇī svadhā ||
etāścānyāśca bahavaḥ sakhyastā girijāṃ prati ||
upāsāṃcakrire sā ca devagarbhā ca bhāminī
||139||प्रम्लोचा सुभगा श्यामा चित्रांगी चारुणी स्वधा ॥
एताश्चान्याश्च बहवः सख्यस्ता गिरिजां प्रति ॥
उपासांचक्रिरे सा च देवगर्भा च भामिनी
tapasā paramogreṇa caraṃtī cāruhāsinī ||
madano yatra dagdhaśca rudreṇa ca mahātmanā ||
tatraiva vediṃ kṛtvā ca tasyopari susaṃsthitā
||140||तपसा परमोग्रेण चरंती चारुहासिनी ॥
मदनो यत्र दग्धश्च रुद्रेण च महात्मना ॥
तत्रैव वेदिं कृत्वा च तस्योपरि सुसंस्थिता
tyaktvā jalāśanaṃ bālā parṇādā hyabhavacca sā ||
tataḥ sā'rdrāṇi parṇāni tyaktvā śuṣkāṇi cādade
||141||त्यक्त्वा जलाशनं बाला पर्णादा ह्यभवच्च सा ॥
ततः साऽर्द्राणि पर्णानि त्यक्त्वा शुष्काणि चाददे
śuṣkāṇi caiva parṇāni nāśitāni tayā yadā ||
aparṇeti ca vikhyātā babhuva tanumadhyamā
||142||शुष्काणि चैव पर्णानि नाशितानि तया यदा ॥
अपर्णेति च विख्याता बभुव तनुमध्यमा
vāyupānaratā jātā aṃbupānādanaṃtaram ||
kālakrameṇa mahatā babhūva girijā satī ||
ekāṃguṣṭhena ca tadā dadhāra ca nijaṃ vapuḥ
||143||वायुपानरता जाता अंबुपानादनंतरम् ॥
कालक्रमेण महता बभूव गिरिजा सती ॥
एकांगुष्ठेन च तदा दधार च निजं वपुः
evamugreṇa tapasā śaṃkarārādhanaṃ satī ||
cakāra parayā tuṣṭyā śaṃbhoḥ prītyarthameva ca
||144||एवमुग्रेण तपसा शंकराराधनं सती ॥
चकार परया तुष्ट्या शंभोः प्रीत्यर्थमेव च
paraṃ bhāvaṃ samāśritya jaganmaṃgalamaṃgalā ||
tuṣṭyarthaṃ ca maheśasya tatāpa paramaṃ tapaḥ
||145||परं भावं समाश्रित्य जगन्मंगलमंगला ॥
तुष्ट्यर्थं च महेशस्य तताप परमं तपः
evaṃ divyasahasrāṇi varṣāṇi ca tatāpa vai ||
himā layastadāgatya pārvatīṃ kṛtaniścayām
||146||एवं दिव्यसहस्राणि वर्षाणि च तताप वै ॥
हिमा लयस्तदागत्य पार्वतीं कृतनिश्चयाम्
sabhāryaḥ sa sutāmāpta uvāca ca mahāsatīm ||
mā khidyatāṃ mahādevi tapasānena bhāmini
||147||सभार्यः स सुतामाप्त उवाच च महासतीम् ॥
मा खिद्यतां महादेवि तपसानेन भामिनि
kva rudro dṛśyate bāle virakto nātra saṃśayaḥ ||
tvaṃ tanvī taruṇī bālā tapasā ca vimohitā
||148||क्व रुद्रो दृश्यते बाले विरक्तो नात्र संशयः ॥
त्वं तन्वी तरुणी बाला तपसा च विमोहिता
bhaviṣyati na saṃdehaḥ satyaṃ prativadāmi te ||
tasmāduttiṣṭha yāhyāśu svagṛhaṃ varavarṇini
||149||भविष्यति न संदेहः सत्यं प्रतिवदामि ते ॥
तस्मादुत्तिष्ठ याह्याशु स्वगृहं वरवर्णिनि
kiṃ tena tava rudreṇa ye dagdhaḥ purā'naghe ||
madano nirvikāritvāttaṃ kathaṃ prārthayiṣyasi
||150||किं तेन तव रुद्रेण ये दग्धः पुराऽनघे ॥
मदनो निर्विकारित्वात्तं कथं प्रार्थयिष्यसि
gaganastho yathā caṃdro grahītuṃ na hi śakyate ||
tathaiva durgamaḥ śarbhurjānīhi tvaṃ śucismite
||151||गगनस्थो यथा चंद्रो ग्रहीतुं न हि शक्यते ॥
तथैव दुर्गमः शर्भुर्जानीहि त्वं शुचिस्मिते
tathaiva menayā coktā tathā sahyādriṇā satī ||
meruṇā maṃdareṇaiva mainākena tathaiva ca
||152||तथैव मेनया चोक्ता तथा सह्याद्रिणा सती ॥
मेरुणा मंदरेणैव मैनाकेन तथैव च
ebhiruktā tadā tanvī pārvatī tapasi sthitā ||
uvāca prahasantteva himavaṃtaṃ śucismitā
||153||एभिरुक्ता तदा तन्वी पार्वती तपसि स्थिता ॥
उवाच प्रहसन्त्तेव हिमवंतं शुचिस्मिता
purā proktaṃ tvayā tāta aṃba kiṃ vismṛtaṃ tvayā ||
adhunaiva pratijñāṃ ca śrṛṇudhvaṃ mama bāṃdhavāḥ
||154||पुरा प्रोक्तं त्वया तात अंब किं विस्मृतं त्वया ॥
अधुनैव प्रतिज्ञां च श्रृणुध्वं मम बांधवाः
virakto'sau mahādevo madano yena vai hataḥ ||
taṃ toṣayāmi tapasā śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram
||155||विरक्तोऽसौ महादेवो मदनो येन वै हतः ॥
तं तोषयामि तपसा शंकरं लोकशंकरम्
sarve yūyaṃ ca gacchaṃtu nātra kāryā vicāraṇā ||
dagdho hi madano yena yena dagdhaṃ girervanam
||156||सर्वे यूयं च गच्छंतु नात्र कार्या विचारणा ॥
दग्धो हि मदनो येन येन दग्धं गिरेर्वनम्
tamānayāmi cātraiva tapasā kevalena hi ||
tapobalena mahatā susevyo hi sadāśivaḥ
||157||तमानयामि चात्रैव तपसा केवलेन हि ॥
तपोबलेन महता सुसेव्यो हि सदाशिवः
taṃ jānīdhvaṃ mahābhāgāḥ satyaṃsatyaṃ vadāmyaham
||158||तं जानीध्वं महाभागाः सत्यंसत्यं वदाम्यहम्
saṃbhāṣamāṇā jananīṃ tadānīṃ himālayaṃ caiva tathā ca menām ||
tathaiva meruṃ mitabhāṣiṇī tadā sā maṃdaraṃ parvatarājakanyā ||
jagmustadā tena pathā ca parvatā yathāgatenāpi vicakṣamāṇāḥ
||159||संभाषमाणा जननीं तदानीं हिमालयं चैव तथा च मेनाम् ॥
तथैव मेरुं मितभाषिणी तदा सा मंदरं पर्वतराजकन्या ॥
जग्मुस्तदा तेन पथा च पर्वता यथागतेनापि विचक्षमाणाः
gateṣu teṣu sarveṣu sakhībhiḥ parivāritā ||
tatraiva ca tapastepe paramārthā satī tadā
||160||गतेषु तेषु सर्वेषु सखीभिः परिवारिता ॥
तत्रैव च तपस्तेपे परमार्था सती तदा
tapasā tena mahatā taptamāsīccarācaram ||
tadā surāsurāḥ sarve brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ ||
devā ūcuḥ ||
tvayā sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ jagaddeva carācaram ||
trātumarhasi devānnastvadanyo nopapadyate
||162||तपसा तेन महता तप्तमासीच्चराचरम् ॥
तदा सुरासुराः सर्वे ब्रह्माणं शरणं गताः ॥
देवा ऊचुः ॥
त्वया सृष्टमिदं सर्वं जगद्देव चराचरम् ॥
त्रातुमर्हसि देवान्नस्त्वदन्यो नोपपद्यते
asmākaṃ rakṣaṇe śakta ityākarṇya vacastadā ||
vimṛśya ca tadā brahmā manasā parameṇa hi
||163||अस्माकं रक्षणे शक्त इत्याकर्ण्य वचस्तदा ॥
विमृश्य च तदा ब्रह्मा मनसा परमेण हि
girijātapasodbhūtaṃ dāvāgniṃ paramaṃ mahat ||
jñātvā brahmā jagā māśu kṣīrābdhiṃ paramādbhutam
||164||गिरिजातपसोद्भूतं दावाग्निं परमं महत् ॥
ज्ञात्वा ब्रह्मा जगा माशु क्षीराब्धिं परमाद्भुतम्
tatra suptaṃ suplayaṃke śeṣākhye cātiśobhane ||
lakṣmyā pādopayugalaṃ sevyamānaṃ niraṃtaram
||165||तत्र सुप्तं सुप्लयंके शेषाख्ये चातिशोभने ॥
लक्ष्म्या पादोपयुगलं सेव्यमानं निरंतरम्
dūrasthenāpi tārkṣyeṇa natakaṃdharadhāriṇā ||
sevyamānaṃ śriyā kāṃtyā kṣāṃtyā vṛttyā dayādibhiḥ
||166||दूरस्थेनापि तार्क्ष्येण नतकंधरधारिणा ॥
सेव्यमानं श्रिया कांत्या क्षांत्या वृत्त्या दयादिभिः
navaśaktiyutaṃ viṣṇuṃ pārpadaiḥ parivāritam ||
kumudotha kumudvāṃśca sanakaśca sanaṃdanaḥ
||167||नवशक्तियुतं विष्णुं पार्पदैः परिवारितम् ॥
कुमुदोथ कुमुद्वांश्च सनकश्च सनंदनः
sanātano mahābhāgaḥ prasupto vijayo'rijit ||
jayaṃtaśca jayatseno jayaścaiva mahāprabhaḥ
||168||सनातनो महाभागः प्रसुप्तो विजयोऽरिजित् ॥
जयंतश्च जयत्सेनो जयश्चैव महाप्रभः
sanatkumāraḥ sutapā nāradaścaiva tuṃburuḥ ||
pāṃcajanyo mahāśaṃkho gadā kaumodakī tathā
||169||सनत्कुमारः सुतपा नारदश्चैव तुंबुरुः ॥
पांचजन्यो महाशंखो गदा कौमोदकी तथा
sudarśanaṃ tathā cāpaṃ śārṅgaṃ ca paramādbhutam ||
etāni vai rūpavaṃti dṛṣṭāni parameṣṭhinā
||170||सुदर्शनं तथा चापं शार्ङ्गं च परमाद्भुतम् ॥
एतानि वै रूपवंति दृष्टानि परमेष्ठिना
viṣṇoḥ samīpe paramāmano bhṛśaṃ sametya sarve suradānavāstadā ||
viṣṇuṃ cāhuḥ parameṣṭhināṃ patiṃ tīre tadānīmudadhermahātmanaḥ
||171||विष्णोः समीपे परमामनो भृशं समेत्य सर्वे सुरदानवास्तदा ॥
विष्णुं चाहुः परमेष्ठिनां पतिं तीरे तदानीमुदधेर्महात्मनः
trāhitrāhi mahāviṣṇo taptānnaḥ śaraṇāgatān ||
tapasogreṇa mahatā pārvatyāḥ parameṇa hi ||
śeṣāsane copaviṣṭa uvāca parameśvaraḥ
||172||त्राहित्राहि महाविष्णो तप्तान्नः शरणागतान् ॥
तपसोग्रेण महता पार्वत्याः परमेण हि ॥
शेषासने चोपविष्ट उवाच परमेश्वरः
yuṣmābhiḥ sahitaścāpi vrajāmi parameśvaram ||
mahādevaṃ prārthayāmo girijāṃ prati vai surāḥ
||173||युष्माभिः सहितश्चापि व्रजामि परमेश्वरम् ॥
महादेवं प्रार्थयामो गिरिजां प्रति वै सुराः
pāṇigrahārthamadhunā devadevaḥ pinākadhṛk ||
yathā neṣyati tatraiva kariṣyāmo'dhunā vayam
||174||पाणिग्रहार्थमधुना देवदेवः पिनाकधृक् ॥
यथा नेष्यति तत्रैव करिष्यामोऽधुना वयम्
tasmādvayaṃ gamiṣyāmo yatra rudro mahāprabhuḥ ||
tapasogreṇa saṃyukto hyāste paramamaṃgalaḥ
||175||तस्माद्वयं गमिष्यामो यत्र रुद्रो महाप्रभुः ॥
तपसोग्रेण संयुक्तो ह्यास्ते परममंगलः
viṣṇostadvacanaṃ śrutvā ūcuḥ sarve surāsurāḥ ||
na yāsyāmo vayaṃ sarve virūpākṣaṃ mahāprabham
||176||विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा ऊचुः सर्वे सुरासुराः ॥
न यास्यामो वयं सर्वे विरूपाक्षं महाप्रभम्
yadā dagdhaḥ purā tena madano duratikramaḥ ||
tathaiva dhakṣyatyasmākaṃ nātra kāryā vicāraṇā
||177||यदा दग्धः पुरा तेन मदनो दुरतिक्रमः ॥
तथैव धक्ष्यत्यस्माकं नात्र कार्या विचारणा
prahasya bhagavānviṣṇuruvāca parameśvaraḥ ||
mā bhayaṃ kriyatāṃ sarvaiḥ śivarūpī sadāśivaḥ
||178||प्रहस्य भगवान्विष्णुरुवाच परमेश्वरः ॥
मा भयं क्रियतां सर्वैः शिवरूपी सदाशिवः
sa na dhakṣyati sarveṣāṃ devānāṃ bhayanāśanaḥ ||
tasmādbhavadbhirgatavyaṃ mayā sārddhaṃ vicakṣaṇāḥ
||179||स न धक्ष्यति सर्वेषां देवानां भयनाशनः ॥
तस्माद्भवद्भिर्गतव्यं मया सार्द्धं विचक्षणाः
śaṃbhuṃ purāṇaṃ puruṣaṃ hyadhīśaṃ vareṇyarūpaṃ ca paraṃ parāṇām ||
tapo juṣāṇaṃ paramārtharūpaṃ parātparaṃ taṃ śaraṇaṃ vrajāmi
||180||शंभुं पुराणं पुरुषं ह्यधीशं वरेण्यरूपं च परं पराणाम् ॥
तपो जुषाणं परमार्थरूपं परात्परं तं शरणं व्रजामि
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kedārakhaṇḍe pārvatīpaścaryāvarṇanaṃnāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 21 ||