nivāsasthānakaraṇavarṇanam
lomaśa uvāca
tathaiva sarvaṃ parayā mudānvitaścakre girīṃdraḥ svasutārthameva ||
gargaṃ puraskṛtya mahānubhāvo maṃgalyabhūmiṃ parayā vibhūtyā
||1||तथैव सर्वं परया मुदान्वितश्चक्रे गिरींद्रः स्वसुतार्थमेव ॥
गर्गं पुरस्कृत्य महानुभावो मंगल्यभूमिं परया विभूत्या
āhūya viśvakarmāṇaṃ kārayāmāsa sādaram ||
maṃḍapaṃ ca suvistīrṇaṃ vedikābhirmanoramam
||2||आहूय विश्वकर्माणं कारयामास सादरम् ॥
मंडपं च सुविस्तीर्णं वेदिकाभिर्मनोरमम्
ayutenaiva vistāraṃ yojanānāṃ dvijottamāḥ ||
maṃḍapaṃ ca guṇopetaṃ nānāścaryasamanvitatam
||3||अयुतेनैव विस्तारं योजनानां द्विजोत्तमाः ॥
मंडपं च गुणोपेतं नानाश्चर्यसमन्विततम्
sthāvaraṃ jaṃgamaṃ caiva sadṛśaṃ ca manoharam ||
jaṃgamaṃ ca jitaṃ tatra sthāvareṇa tathaiva ca
||4||स्थावरं जंगमं चैव सदृशं च मनोहरम् ॥
जंगमं च जितं तत्र स्थावरेण तथैव च
jaṃgamena ca tatraiva jitaṃ sthāvarameva ca ||
payasā ca jitā tatra sthalabhūmirabhūttadā
||5||जंगमेन च तत्रैव जितं स्थावरमेव च ॥
पयसा च जिता तत्र स्थलभूमिरभूत्तदा
jalaṃ kiṃ nu sthalaṃ tatra na vidustattvato janāḥ ||
kvacitsiṃhāḥ kvaciddhaṃsāḥ sārasāśca mahāprabhāḥ
||6||जलं किं नु स्थलं तत्र न विदुस्तत्त्वतो जनाः ॥
क्वचित्सिंहाः क्वचिद्धंसाः सारसाश्च महाप्रभाः
kvacicchikhaṃḍinastatra kṛtrimāḥ sumanoharāḥ ||
tathā nāgāḥ kṛtrimāśca hayāścaiva tathā mṛgāḥ
||7||क्वचिच्छिखंडिनस्तत्र कृत्रिमाः सुमनोहराः ॥
तथा नागाः कृत्रिमाश्च हयाश्चैव तथा मृगाः
ke satyāḥ ke asatyāśca saṃskṛtā viśvakarmaṇā ||
tathaiva caivaṃ vidhinā dvārapāḥ adbhutāḥ kṛtāḥ
||8||के सत्याः के असत्याश्च संस्कृता विश्वकर्मणा ॥
तथैव चैवं विधिना द्वारपाः अद्भुताः कृताः
puṃso dhanūṃṣi cotkṛṣya sthāvarā jaṃgamopamāḥ ||
tathāśvāḥ sādibhiścaiva gajāśca gajasādibhiḥ
||9||पुंसो धनूंषि चोत्कृष्य स्थावरा जंगमोपमाः ॥
तथाश्वाः सादिभिश्चैव गजाश्च गजसादिभिः
cāmarairvījyamānāśca kecitpuṣpāṃkurānvitāḥ ||
kecicca puruṣāstatra virejuḥ sragviṇastathā
||10||चामरैर्वीज्यमानाश्च केचित्पुष्पांकुरान्विताः ॥
केचिच्च पुरुषास्तत्र विरेजुः स्रग्विणस्तथा
kṛtrimāśca tathā bahvyaḥ patākāḥ kalpitāstathā ||
dvāri sthitā mahālakṣmīḥ kṣīrodadhisamudbhavā
||11||कृत्रिमाश्च तथा बह्व्यः पताकाः कल्पितास्तथा ॥
द्वारि स्थिता महालक्ष्मीः क्षीरोदधिसमुद्भवा
gajāḥ svalaṃkṛtā hyāsankṛtrimā hyakṛtopamāḥ ||
tathāśvāḥ sādibhiścaiva gajāśca gajasādibhiḥ
||12||गजाः स्वलंकृता ह्यासन्कृत्रिमा ह्यकृतोपमाः ॥
तथाश्वाः सादिभिश्चैव गजाश्च गजसादिभिः
rathā rathiyutā hyāsankṛtrimā hyakṛtopamāḥ ||
sarveṣāṃ mohanārthāya tathā ca saṃsadaḥ kṛtāḥ
||13||रथा रथियुता ह्यासन्कृत्रिमा ह्यकृतोपमाः ॥
सर्वेषां मोहनार्थाय तथा च संसदः कृताः
mahādvāri sthito naṃdī kṛtastena hi maṃḍape ||
śuddhasphaṭikasaṃkāśo yathā naṃdī tathaiva saḥ
||14||महाद्वारि स्थितो नंदी कृतस्तेन हि मंडपे ॥
शुद्धस्फटिकसंकाशो यथा नंदी तथैव सः
tasyopari mahaddivyaṃ puṣpakaṃ ratnabhūṣitam ||
rājitaṃ pallavācchatraiścāmaraiśca suśobhitam
||15||तस्योपरि महद्दिव्यं पुष्पकं रत्नभूषितम् ॥
राजितं पल्लवाच्छत्रैश्चामरैश्च सुशोभितम्
vāmapārśve gajau dvau ca śuddhakāśmīrasannibhau ||
caturdatau ṣaṣṭivarṣau mahātmānau mahāprabhau
||16||वामपार्श्वे गजौ द्वौ च शुद्धकाश्मीरसन्निभौ ॥
चतुर्दतौ षष्टिवर्षौ महात्मानौ महाप्रभौ
tathaiva dakṣiṇe pārśve dvāvaśvau daṃśitau kṛtau ||
ratnālaṃkārasaṃyuktām̐llokapālāṃstathaiva ca
||17||तथैव दक्षिणे पार्श्वे द्वावश्वौ दंशितौ कृतौ ॥
रत्नालंकारसंयुक्ताँल्लोकपालांस्तथैव च
ṣoḍaśaprakṛtīstena yāthātathyena dhīmatā ||
sarve devā yathārthena kṛtā vai viśvakarmaṇā
||18||षोडशप्रकृतीस्तेन याथातथ्येन धीमता ॥
सर्वे देवा यथार्थेन कृता वै विश्वकर्मणा
tathaiva ṛṣayaḥ sarve bhṛgvādyaśca tapodhanāḥ ||
viśve ca pārṣadaiḥ sākamiṃdro hi paramārthataḥ
||19||तथैव ऋषयः सर्वे भृग्वाद्यश्च तपोधनाः ॥
विश्वे च पार्षदैः साकमिंद्रो हि परमार्थतः
kṛtāḥ sarve mahātmāno yāthātathyena dhīmatā ||
evaṃbhūtaḥ kṛtastena maṃḍapo divyarūpavān
||20||कृताः सर्वे महात्मानो याथातथ्येन धीमता ॥
एवंभूतः कृतस्तेन मंडपो दिव्यरूपवान्
anekāścaryasaṃbhūto divyo divyavimohanaḥ ||
etasminnaṃtare tatra āgato nāradogrataḥ
||21||अनेकाश्चर्यसंभूतो दिव्यो दिव्यविमोहनः ॥
एतस्मिन्नंतरे तत्र आगतो नारदोग्रतः
brahmaṇā noditastatra himālayagṛhaṃ prati ||
nāradotha dadarśāgre ātmānaṃ vinayānvitam
||22||ब्रह्मणा नोदितस्तत्र हिमालयगृहं प्रति ॥
नारदोथ ददर्शाग्रे आत्मानं विनयान्वितम्
bhrāṃto hi nāradastena kṛtrimeṇa mahāyaśāḥ ||
avalokaparastatra caritaṃ viśvakarmaṇaḥ
||23||भ्रांतो हि नारदस्तेन कृत्रिमेण महायशाः ॥
अवलोकपरस्तत्र चरितं विश्वकर्मणः
praviṣṭo maṃḍapaṃ tasya himādre ratnacitritam ||
suvarṇakalaśairjuṣṭaṃ raṃbhādyairupaśobhitam
||24||प्रविष्टो मंडपं तस्य हिमाद्रे रत्नचित्रितम् ॥
सुवर्णकलशैर्जुष्टं रंभाद्यैरुपशोभितम्
sahasrastambhasaṃyuktaṃ tato'driḥ svagaṇairvṛtaḥ ||
tamṛṣiṃ pūjayāmāsa kiṃ kāryamiti pṛṣṭavān
||25||सहस्रस्तम्भसंयुक्तं ततोऽद्रिः स्वगणैर्वृतः ॥
तमृषिं पूजयामास किं कार्यमिति पृष्टवान्
nārada uvāca
āgatāste mahātmāno devā indrapurogamāḥ ||
tathā maharṣayaḥ sarve gaṇaiśca parivāritāḥ ||
mahādevo vṛṣārūḍho hyāgatodvahanaṃ prati
||26||आगतास्ते महात्मानो देवा इन्द्रपुरोगमाः ॥
तथा महर्षयः सर्वे गणैश्च परिवारिताः ॥
महादेवो वृषारूढो ह्यागतोद्वहनं प्रति
tatastadvacanaṃ śrutvā himavāngirisattamaḥ ||
uvāca nāradaṃ vākyaṃ praśastamadhuraṃ mahat
||27||ततस्तद्वचनं श्रुत्वा हिमवान्गिरिसत्तमः ॥
उवाच नारदं वाक्यं प्रशस्तमधुरं महत्
pūjayitvā yathānyāyaṃ gaccha tvaṃ śaṃkaraṃ prati
||28||पूजयित्वा यथान्यायं गच्छ त्वं शंकरं प्रति
tatastadvacanaṃ śrutvā munirhimavato gireḥ ||
tathaiva matvā vacanaṃ śailarājānabravīt ||
menākena ca sahyena meruṇā giriṇā saha
||29||ततस्तद्वचनं श्रुत्वा मुनिर्हिमवतो गिरेः ॥
तथैव मत्वा वचनं शैलराजानब्रवीत् ॥
मेनाकेन च सह्येन मेरुणा गिरिणा सह
ebhiḥ sameto hyadhunāmahāmate yatasva śīghraṃ śivamatra cānaya ||
devaiḥ sametaṃ ca maharṣivaryaiḥ surāsuraircitapādapaṃkajam
||30||एभिः समेतो ह्यधुनामहामते यतस्व शीघ्रं शिवमत्र चानय ॥
देवैः समेतं च महर्षिवर्यैः सुरासुरैर्चितपादपंकजम्
tatheti matvā sa jagāma tūrṇāṃ sahai va taiḥ parvatarājabhiśca ||
tvarāgataścaikapadena śaṃbhuṃ prāpnodṛṣīṇāṃ pravaro mahātmā
||31||तथेति मत्वा स जगाम तूर्णां सहै व तैः पर्वतराजभिश्च ॥
त्वरागतश्चैकपदेन शंभुं प्राप्नोदृषीणां प्रवरो महात्मा
tāvaddṛṣṭo mahādevo devaiśca parivāritaḥ ||
tadā brahmā ca viṣṇuśca rudraścaiva suraiḥ saha
||32||तावद्दृष्टो महादेवो देवैश्च परिवारितः ॥
तदा ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैव सुरैः सह
papracachurnāradaṃ sarve ye'nye rudracarā bhṛśam ||
kathyatāṃ pṛcchamānānāmasmākaṃ kathyate na hi
||33||पप्रचछुर्नारदं सर्वे येऽन्ये रुद्रचरा भृशम् ॥
कथ्यतां पृच्छमानानामस्माकं कथ्यते न हि
ekaikasyātmajāḥ svāḥ svāḥ sahyamainākameravaḥ ||
kanyāṃ dāsyaṃti vā śaṃbhoḥ kiṃ tvidānīṃ pravartate
||34||एकैकस्यात्मजाः स्वाः स्वाः सह्यमैनाकमेरवः ॥
कन्यां दास्यंति वा शंभोः किं त्विदानीं प्रवर्तते
tato'vocanmahātejā nāradaścarṣisattamaḥ ||
brahmāṇaṃ purataḥ kṛtvā viṣṇuṃ prati sahetukam
||35||ततोऽवोचन्महातेजा नारदश्चर्षिसत्तमः ॥
ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा विष्णुं प्रति सहेतुकम्
ekāṃtamāśritya tadā surendraṃ sa nārado vākyamidaṃ babhāṣe ||
tvaṣṭrā kṛtaṃ vai bhavanaṃ mahattaraṃ yenaiva sarve ca vimohitā vayam
||36||एकांतमाश्रित्य तदा सुरेन्द्रं स नारदो वाक्यमिदं बभाषे ॥
त्वष्ट्रा कृतं वै भवनं महत्तरं येनैव सर्वे च विमोहिता वयम्
purā kṛtaṃ tasya mahātmanastvayā kiṃ vismṛtaṃ tatsakalaṃ śacīpate ||
tasmādasau tvāṃ vijigīṣukāmo gṛhe vasaṃstasyagirermahātmanaḥ
||37||पुरा कृतं तस्य महात्मनस्त्वया किं विस्मृतं तत्सकलं शचीपते ॥
तस्मादसौ त्वां विजिगीषुकामो गृहे वसंस्तस्यगिरेर्महात्मनः
aho vimohitastena pratirūpeṇa bhāsvatā ||
tathā viṣṇuḥ kṛtastena śaṃkhacakragadādibhṛt
||38||अहो विमोहितस्तेन प्रतिरूपेण भास्वता ॥
तथा विष्णुः कृतस्तेन शंखचक्रगदादिभृत्
brahmā caiva tathābhūtastaṃ caiva kṛtavānasau
||39||ब्रह्मा चैव तथाभूतस्तं चैव कृतवानसौ
māyāmayo vṛṣabhastena veṣātkṛto hi nāgośvatarastathaiva ||
tathā cānyānyāpyanenāmarendra sarvāṇyevollikhitānyatra viddhi
||40||मायामयो वृषभस्तेन वेषात्कृतो हि नागोश्वतरस्तथैव ॥
तथा चान्यान्याप्यनेनामरेन्द्र सर्वाण्येवोल्लिखितान्यत्र विद्धि
tacchrutvā vacanaṃ tasya deveṃdro vākyamabravīt
||41||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवेंद्रो वाक्यमब्रवीत्
viṣṇuṃ prati tadā śīghraṃ dṛṣṭvā yāmi vasātra bhoḥ ||
putraśokena tapto'sau vyājenānyena vā'karot
||42||विष्णुं प्रति तदा शीघ्रं दृष्ट्वा यामि वसात्र भोः ॥
पुत्रशोकेन तप्तोऽसौ व्याजेनान्येन वाऽकरोत्
tasya tadvacanaṃ śrutvā devadevo janārddanaḥ ||
uvāca prahasanvākyaṃ śakramāptabhayaṃ tadā
||43||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्द्दनः ॥
उवाच प्रहसन्वाक्यं शक्रमाप्तभयं तदा
nivātakavacaiḥ pūrvaṃ mohito'si śacīpate ||
vidyā'mṛtā tatra mayā samānītopasattaye
||44||निवातकवचैः पूर्वं मोहितोऽसि शचीपते ॥
विद्याऽमृता तत्र मया समानीतोपसत्तये
mahāvidyābalenaiva praviśya maṇḍape'dhunā ||
parvato himavāneṣa tathānye parvatottamāḥ
||45||महाविद्याबलेनैव प्रविश्य मण्डपेऽधुना ॥
पर्वतो हिमवानेष तथान्ये पर्वतोत्तमाः
vipakṣā hi kṛtāḥ sarve mama vākyācca vāsava ||
hetuṃ smṛtvātha vai tvaṣṭā māyayā hyakarodidam
||46||विपक्षा हि कृताः सर्वे मम वाक्याच्च वासव ॥
हेतुं स्मृत्वाथ वै त्वष्टा मायया ह्यकरोदिदम्
jayamicchaṃti vai mūḍhā na ca bhetavyamaṇvapi
||47||जयमिच्छंति वै मूढा न च भेतव्यमण्वपि
evaṃ vivadamānāṃstāndevāñchakrapurogamān ||
sāṃtvayāmāsa vai viṣṇurnāradaṃ te tato'bruvan
||48||एवं विवदमानांस्तान्देवाञ्छक्रपुरोगमान् ॥
सांत्वयामास वै विष्णुर्नारदं ते ततोऽब्रुवन्
dadāti vā na dadāti kanyāṃ girīndraḥ svāṃ vai kathyatāṃ śīghrameva ||
kiṃ tena dṛṣṭāṃ kiṃ kṛtaṃ cādya śaṃsa tatsarvaṃ bho nārada te namo'stu
||49||ददाति वा न ददाति कन्यां गिरीन्द्रः स्वां वै कथ्यतां शीघ्रमेव ॥
किं तेन दृष्टां किं कृतं चाद्य शंस तत्सर्वं भो नारद ते नमोऽस्तु
tacchrutvā prahasañchaṃbhuruvāca vacanaṃ tadā ||
kanyāṃ dāsyati cenmahyaṃ parvato hi himālayaḥ ||
māyayā mama kiṃ kāryaṃ vada viṣṇo yathātatham
||50||तच्छ्रुत्वा प्रहसञ्छंभुरुवाच वचनं तदा ॥
कन्यां दास्यति चेन्मह्यं पर्वतो हि हिमालयः ॥
मायया मम किं कार्यं वद विष्णो यथातथम्
kenāpvupāyena phalaṃ hi sādhyamityucyate paṃḍitairnyāyavidbhiḥ ||
tasmātsarvairgamyatāṃ śīghrameva kāryārthobhiścendrapurogamaiśca
||51||केनाप्वुपायेन फलं हि साध्यमित्युच्यते पंडितैर्न्यायविद्भिः ॥
तस्मात्सर्वैर्गम्यतां शीघ्रमेव कार्यार्थोभिश्चेन्द्रपुरोगमैश्च
tadā śivo'pi viśvātmā paṃcabāṇena mohitaḥ ||
mahābhūtena bhūteśastvanyeṣāṃ caiva kā kathā
||52||तदा शिवोऽपि विश्वात्मा पंचबाणेन मोहितः ॥
महाभूतेन भूतेशस्त्वन्येषां चैव का कथा
evaṃ ca vidyamāne'sau śaṃbhuḥ paramaśobhanaḥ ||
kṛto hyanaṃgena vaśe yathānyaḥ prākṛto janaḥ
||53||एवं च विद्यमानेऽसौ शंभुः परमशोभनः ॥
कृतो ह्यनंगेन वशे यथान्यः प्राकृतो जनः
madano hi balī loke yena sarvamidaṃ jagat ||
jitamasti nijaprauḍhyā sadevarṣisamanvitam
||54||मदनो हि बली लोके येन सर्वमिदं जगत् ॥
जितमस्ति निजप्रौढ्या सदेवर्षिसमन्वितम्
sarveṣāmeva bhūtānāṃ devānāṃ ca viśeṣataḥ ||
rājā hyanaṃgo balavānyasya cājñā balīyasī
||55||सर्वेषामेव भूतानां देवानां च विशेषतः ॥
राजा ह्यनंगो बलवान्यस्य चाज्ञा बलीयसी
pārvatīstrīsvarūpeṇa ajeyo bhuvanatraye ||
tāṃ dṛṣṭvā hi striyaṃ sarve ṛṣayo'pi vicakṣaṇāḥ
||56||पार्वतीस्त्रीस्वरूपेण अजेयो भुवनत्रये ॥
तां दृष्ट्वा हि स्त्रियं सर्वे ऋषयोऽपि विचक्षणाः
devā manuṣyā gandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ ||
ājñānullaṃghinaḥ sarve madanasya mahātmanaḥ
||57||देवा मनुष्या गन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः ॥
आज्ञानुल्लंघिनः सर्वे मदनस्य महात्मनः
tapobalena mahatā tathā dānabalena ca ||
vettuṃ na śakyo madaṃno vinayena vinā dvijāḥ
||58||तपोबलेन महता तथा दानबलेन च ॥
वेत्तुं न शक्यो मदंनो विनयेन विना द्विजाः
tasmādanaṃgasya mahānkrodho hi balavattaraḥ ||
īśvaraṃ madanenaivaṃ mohitaṃ vīkṣya mādhavaḥ
||59||तस्मादनंगस्य महान्क्रोधो हि बलवत्तरः ॥
ईश्वरं मदनेनैवं मोहितं वीक्ष्य माधवः
uvāca vākyaṃ vākyajño mā ciṃtāṃ kuru vai prabho ||
yaduktaṃ nāradenaiva maṃḍapaṃ prati sarvaśaḥ
||60||उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो मा चिंतां कुरु वै प्रभो ॥
यदुक्तं नारदेनैव मंडपं प्रति सर्वशः
tvaṣṭrā kṛtaṃ vicitraṃ ca tatsarvaṃ madanātprabhoḥ ||
tadānīṃ śaṃkaro vākyamuvāca madhusūdanam
||61||त्वष्ट्रा कृतं विचित्रं च तत्सर्वं मदनात्प्रभोः ॥
तदानीं शंकरो वाक्यमुवाच मधुसूदनम्
avidyayā vṛtaṃ tena kṛtaṃ tvaṣṭrā hi maṇḍapam ||
kiṃ tu vakṣyāmahe viṣṇo maṇḍapaḥ kevalena hi
||62||अविद्यया वृतं तेन कृतं त्वष्ट्रा हि मण्डपम् ॥
किं तु वक्ष्यामहे विष्णो मण्डपः केवलेन हि
vivāho hi mahābhāga avidyāmūla eva ca ||
tasmātsarve vayaṃ yāma udvāhārthaṃ ca saṃprati
||63||विवाहो हि महाभाग अविद्यामूल एव च ॥
तस्मात्सर्वे वयं याम उद्वाहार्थं च संप्रति
nāradaṃ ca puraskṛtya sarve devāḥ savāsavāḥ ||
himādrisahitā jagmurmandiraṃ paramādbhutam ||
anekāścaryasaṃyuktaṃ vicitraṃ viśvakarmaṇā
||64||नारदं च पुरस्कृत्य सर्वे देवाः सवासवाः ॥
हिमाद्रिसहिता जग्मुर्मन्दिरं परमाद्भुतम् ॥
अनेकाश्चर्यसंयुक्तं विचित्रं विश्वकर्मणा
kṛtaṃ ca tenādya pavitramuttamaṃ taṃ yajñavāṭaṃ bahubhiḥ puraskṛtam ||
vicitracitraṃ manaso haraṃ ca taṃ yajñavāṭaṃ sa cakāra buddhimān
||65||कृतं च तेनाद्य पवित्रमुत्तमं तं यज्ञवाटं बहुभिः पुरस्कृतम् ॥
विचित्रचित्रं मनसो हरं च तं यज्ञवाटं स चकार बुद्धिमान्
pravekṣyamāṇāste sarve surendrā ṛṣibhiḥ saha ||
dṛṣṭā himādriṇā tatra abhyutthānagato'bhavat
||66||प्रवेक्ष्यमाणास्ते सर्वे सुरेन्द्रा ऋषिभिः सह ॥
दृष्टा हिमाद्रिणा तत्र अभ्युत्थानगतोऽभवत्
tathaiva teṣāṃ ca manoharāṇi harmyāṇi tena pratikalpitāni ||
gandharvayakṣāḥ pramathāśca siddhā devāśca nāgāpsarasāṃ gaṇāśca ||
vasaṃti yatraiva sukhena tebhyaḥ sa tatratatropavanaṃ cakāra
||67||तथैव तेषां च मनोहराणि हर्म्याणि तेन प्रतिकल्पितानि ॥
गन्धर्वयक्षाः प्रमथाश्च सिद्धा देवाश्च नागाप्सरसां गणाश्च ॥
वसंति यत्रैव सुखेन तेभ्यः स तत्रतत्रोपवनं चकार
teṣāmarthe mahārhāṇi dhārājiragṛhāṇi ca ||
atyadbhutāni śobhaṃte kṛtānyeva mahātmanā
||68||तेषामर्थे महार्हाणि धाराजिरगृहाणि च ॥
अत्यद्भुतानि शोभंते कृतान्येव महात्मना
nivāsārthe kalpitāni sāvakāśāni tatra vai ||
devānāṃ caiva sarveṣāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
||69||निवासार्थे कल्पितानि सावकाशानि तत्र वै ॥
देवानां चैव सर्वेषामृषीणां भावितात्मनाम्
evaṃ vistārayāmāsa viśvakarmā bahūnyapi ||
mandirāṇi yathāyogyaṃ yatra tatraiva tiṣṭhatām
||70||एवं विस्तारयामास विश्वकर्मा बहून्यपि ॥
मन्दिराणि यथायोग्यं यत्र तत्रैव तिष्ठताम्
bhairavāḥ kṣetrapālāśca ye'nye ca kṣetravāsinaḥ ||
śmaśānavāsinaścānye ye'nye nyagrodhavāsinaḥ
||71||भैरवाः क्षेत्रपालाश्च येऽन्ये च क्षेत्रवासिनः ॥
श्मशानवासिनश्चान्ये येऽन्ये न्यग्रोधवासिनः
aśvatthasevinaścānye khecarāśca tathā pare ||
yeye yatropaviṣṭāśca tatratatraiva tena vai
||72||अश्वत्थसेविनश्चान्ये खेचराश्च तथा परे ॥
येये यत्रोपविष्टाश्च तत्रतत्रैव तेन वै
kṛtāni ca manojñāni bhavanāni mahāṃtivai ||
teṣāmevānukūlāni bhūtānāṃ viśvakarmaṇā
||73||कृतानि च मनोज्ञानि भवनानि महांतिवै ॥
तेषामेवानुकूलानि भूतानां विश्वकर्मणा
tatraiva te sarvagaṇaiḥ sametā nivāsitāstena himādriṇā svayam ||
seṃdrāḥ surā yakṣapiśācarakṣasāṃ gandharvavidyāpsarasāṃ samūhāḥ
||74||तत्रैव ते सर्वगणैः समेता निवासितास्तेन हिमाद्रिणा स्वयम् ॥
सेंद्राः सुरा यक्षपिशाचरक्षसां गन्धर्वविद्याप्सरसां समूहाः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kedārakhaṃḍe pārvatīpariṇayane himādriṇā devānāṃ nivāsasthānakaraṇavarṇanaṃnāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24 ||