athānyacca pravakṣyāmi guhyādguhyataraṃ mahat
prahlāda uvāca
athānyacca pravakṣyāmi guhyādguhyataraṃ mahat ||
dvārakāyāḥ paraṃ puṇyaṃ māhātmyaṃ hyuttamottamam
||1||अथान्यच्च प्रवक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं महत् ॥
द्वारकायाः परं पुण्यं माहात्म्यं ह्युत्तमोत्तमम्
itihāsaṃ purāvṛttaṃ varṇayiṣye manoharam ||
tīrthakṣetrādidevānāmṛṣīṇāṃ saṃśayāpaham
||2||इतिहासं पुरावृत्तं वर्णयिष्ये मनोहरम् ॥
तीर्थक्षेत्रादिदेवानामृषीणां संशयापहम्
saubhāmyamatulaṃ dṛṣṭvā siṃharāśigate gurau ||
godāvaryyāṃ dvijaśreṣṭhā nārado bhagavatpriyaḥ
||3||सौभाम्यमतुलं दृष्ट्वा सिंहराशिगते गुरौ ॥
गोदावर्य्यां द्विजश्रेष्ठा नारदो भगवत्प्रियः
gautamasyā'bhito dṛṣṭvā trailokyasaṃbhavāni vai ||
tīrthāni saritaḥ sarvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ
||4||गौतमस्याऽभितो दृष्ट्वा त्रैलोक्यसंभवानि वै ॥
तीर्थानि सरितः सर्वा विस्मयं परमं गतः
tatra kāśī kurukṣetramayodhyā mathurāpurī ||
māyā kāṃcī hyavaṃtī ca araṇyānyāśramaiḥ saha
||5||तत्र काशी कुरुक्षेत्रमयोध्या मथुरापुरी ॥
माया कांची ह्यवंती च अरण्यान्याश्रमैः सह
harikṣetraṃ gayā miśrakṣetraṃ ca puruṣottamam ||
prabhāsādīni puṇyāni muktikṣetrāṇyaśeṣataḥ
||6||हरिक्षेत्रं गया मिश्रक्षेत्रं च पुरुषोत्तमम् ॥
प्रभासादीनि पुण्यानि मुक्तिक्षेत्राण्यशेषतः
jāhnavī yamunā revā tatra puṇyā sarasvatī ||
sarayūrgaṃḍakī tāpī payoṣṇī saritāṃ varā
||7||जाह्नवी यमुना रेवा तत्र पुण्या सरस्वती ॥
सरयूर्गंडकी तापी पयोष्णी सरितां वरा
kṛṣṇā bhīmarathī puṇyā kāveryyādyāḥ saridvarāḥ ||
svarge martye ca pātāle varttamānāḥ satīrthakāḥ
||8||कृष्णा भीमरथी पुण्या कावेर्य्याद्याः सरिद्वराः ॥
स्वर्गे मर्त्ये च पाताले वर्त्तमानाः सतीर्थकाः
sthitā godāvarītīre siṃharāśiṃ gate gurau ||
tathā ca puṣkarādīni saptasiṃdhusarāṃsi ca
||9||स्थिता गोदावरीतीरे सिंहराशिं गते गुरौ ॥
तथा च पुष्करादीनि सप्तसिंधुसरांसि च
mervādiparvatāḥ puṇyā darśanātpāpanāśanāḥ ||
tīrtharāja prayāgaśca sarvatīrthasamanvitaḥ
||10||मेर्वादिपर्वताः पुण्या दर्शनात्पापनाशनाः ॥
तीर्थराज प्रयागश्च सर्वतीर्थसमन्वितः
vedopavedāḥ śāstrāṇi purāṇāni ca sarvaśaḥ ||
siddhā munigaṇāḥ sarve devarṣipitṛdevatāḥ
||11||वेदोपवेदाः शास्त्राणि पुराणानि च सर्वशः ॥
सिद्धा मुनिगणाः सर्वे देवर्षिपितृदेवताः
caṃdrādityau suragaṇāḥ siṃhasthe ca bṛhaspatau ||
sthitā godāvarītīre varṣamekaṃ praharṣitāḥ
||12||चंद्रादित्यौ सुरगणाः सिंहस्थे च बृहस्पतौ ॥
स्थिता गोदावरीतीरे वर्षमेकं प्रहर्षिताः
yāni kāni ca puṇyāni tīrthakṣetrāṇi saṃti vai ||
trailokye tāni sarvāṇi gautamyāṃ vīkṣya vismitāḥ
||13||यानि कानि च पुण्यानि तीर्थक्षेत्राणि संति वै ॥
त्रैलोक्ये तानि सर्वाणि गौतम्यां वीक्ष्य विस्मिताः
devarṣirnāradastatra munibhirmudito'vasat ||
siṃhasyāṃte(sthāṃte) ca sarvāṇi svasthānagamanāya vai
||14||देवर्षिर्नारदस्तत्र मुनिभिर्मुदितोऽवसत् ॥
सिंहस्यांते(स्थांते) च सर्वाणि स्वस्थानगमनाय वै
āmantrya gautamīṃ devīṃ sthitāni puratastataḥ ||
sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ viprā gautamī khinnamānasā ||
taptā durjanasaṃsargānnāradaṃ duḥkhitā'bravīt
||15||आमन्त्र्य गौतमीं देवीं स्थितानि पुरतस्ततः ॥
सर्वेषां शृण्वतां विप्रा गौतमी खिन्नमानसा ॥
तप्ता दुर्जनसंसर्गान्नारदं दुःखिताऽब्रवीत्
gautamyuvāca
paśyaitāni sutīrthāni gaṃgādyāḥ sarito'malāḥ ||
sāgarā girayaḥ puṇyā gayātritayameva ca
||16||पश्यैतानि सुतीर्थानि गंगाद्याः सरितोऽमलाः ॥
सागरा गिरयः पुण्या गयात्रितयमेव च
kṣetrāṇi mokṣadānyaṃga trailokyajāni nārada ||
devāśca pitaraḥ siddhā ṛṣayo mānavādayaḥ
||17||क्षेत्राणि मोक्षदान्यंग त्रैलोक्यजानि नारद ॥
देवाश्च पितरः सिद्धा ऋषयो मानवादयः
tīrtha rāja prayāgaśca sarvatīrthasamanvitaḥ ||
eteṣāmeva sarveṣāṃ matsaṃsargānmahāmune ||
viśuddhānāṃ prakāśena rājate bhuvanatrayam
||18||तीर्थ राज प्रयागश्च सर्वतीर्थसमन्वितः ॥
एतेषामेव सर्वेषां मत्संसर्गान्महामुने ॥
विशुद्धानां प्रकाशेन राजते भुवनत्रयम्
prayāṃti tāni sarvāṇi svaṃsvaṃ sthānaṃ prati prabho ||
adhunā'haṃ pariśrāṃtā dahyamānā tvaharniśam
||19||प्रयांति तानि सर्वाणि स्वंस्वं स्थानं प्रति प्रभो ॥
अधुनाऽहं परिश्रांता दह्यमाना त्वहर्निशम्
durjanānāṃ susaṃparkādbhṛśaṃ pāpātmanā prabho ||
saubhaṇyamadhunā prāptaṃ satsaṃsargeṇa nārada
||20||दुर्जनानां सुसंपर्काद्भृशं पापात्मना प्रभो ॥
सौभण्यमधुना प्राप्तं सत्संसर्गेण नारद
prayāṃtyetāni sarvāṇi svasthānaṃ muditāni ca
||21||प्रयांत्येतानि सर्वाणि स्वस्थानं मुदितानि च
etāni matprasādena puṇyāni kathitāni ca ||
kathaya śramaśāṃtyarthaṃ duḥkhi tā kiṃ karomyaham
||22||एतानि मत्प्रसादेन पुण्यानि कथितानि च ॥
कथय श्रमशांत्यर्थं दुःखि ता किं करोम्यहम्
prahlāda uvāca
godāvaryyā vacaḥ śrutvā bhagavānnārado dvijāḥ ||
kṣaṇaṃ dhyātvā tu duḥkhārttaḥ prāha saṃśayamānasaḥ
||23||गोदावर्य्या वचः श्रुत्वा भगवान्नारदो द्विजाः ॥
क्षणं ध्यात्वा तु दुःखार्त्तः प्राह संशयमानसः
nārada uvāca
aho atyadbhutaṃ hyetadgautamyā vyasanaṃ mahat ||
paśyantvasaṃśayaṃ devāstīrthakṣetrasaridvarāḥ
||24||अहो अत्यद्भुतं ह्येतद्गौतम्या व्यसनं महत् ॥
पश्यन्त्वसंशयं देवास्तीर्थक्षेत्रसरिद्वराः
satpuṇyanicayo yasyāṃ yuṣmākaṃ samabhūddhruvam ||
tasyāḥ pāpāgniśamanaṃ kathaṃ syāditi cintyatām
||25||सत्पुण्यनिचयो यस्यां युष्माकं समभूद्ध्रुवम् ॥
तस्याः पापाग्निशमनं कथं स्यादिति चिन्त्यताम्
śrīprahlāda uvāca
tadā cintayatāṃ teṣāṃ sarveṣāṃ bhāvitātmanām ||
gautamo bhagavāṃstatra samāyāto munīśvarāḥ
||26||तदा चिन्तयतां तेषां सर्वेषां भावितात्मनाम् ॥
गौतमो भगवांस्तत्र समायातो मुनीश्वराः
dṛṣṭvā tamṛṣayo devā yathocitamapūjayan ||
jāhnavī yamunā puṇyā narmadā ca sarasvatī
||27||दृष्ट्वा तमृषयो देवा यथोचितमपूजयन् ॥
जाह्नवी यमुना पुण्या नर्मदा च सरस्वती
anyāśca sarvāḥ saritastrailokyamanuvartitāḥ ||
vārāṇasī kurukṣetra pramukhānyāśramaiḥ saha ||
yugapattāni sarvāṇi saṃpūjya munimabuvan
||28||अन्याश्च सर्वाः सरितस्त्रैलोक्यमनुवर्तिताः ॥
वाराणसी कुरुक्षेत्र प्रमुखान्याश्रमैः सह ॥
युगपत्तानि सर्वाणि संपूज्य मुनिमबुवन्
tvatprasādena vai trātāḥ samyakchuddhā mahāmune ||
yadānītā tvayā gaṃgā gautamī bhūtalaṃ prati
||29||त्वत्प्रसादेन वै त्राताः सम्यक्छुद्धा महामुने ॥
यदानीता त्वया गंगा गौतमी भूतलं प्रति
kṛtārthā mānavāḥ sarve sarvapāpavivarjitāḥ ||
kiṃtu durjanasaṃparkātsaṃtaptā gautamī bhṛśam
||30||कृतार्था मानवाः सर्वे सर्वपापविवर्जिताः ॥
किंतु दुर्जनसंपर्कात्संतप्ता गौतमी भृशम्
kathaṃ pāpairvinirmuktā paramānandasaṃplutā ||
suprabhā jāyate devī tadgautama vicintyatām
||31||कथं पापैर्विनिर्मुक्ता परमानन्दसंप्लुता ॥
सुप्रभा जायते देवी तद्गौतम विचिन्त्यताम्
prahlāda uvāca
evamukto munistaistu cintākulitamānasaḥ ||
nāradasya mukhaṃ vīkṣya prahasangautamo'bravīt
||32||एवमुक्तो मुनिस्तैस्तु चिन्ताकुलितमानसः ॥
नारदस्य मुखं वीक्ष्य प्रहसन्गौतमोऽब्रवीत्
gautama uvāca
sarveṣāṃ kṣetratīrthānāṃ mahāśubhavināśinī ||
gautamīyaṃ mahābhāgā asyāstāpaḥ kva śāmyati
||33||सर्वेषां क्षेत्रतीर्थानां महाशुभविनाशिनी ॥
गौतमीयं महाभागा अस्यास्तापः क्व शाम्यति
nāsti lokatraye tīrthaṃ snātuṃ siṃhagate gurau ||
yadvai nāyāti gautamyāṃ kṣetraṃ cāpi viśuddhaye ||
kāśīprayāgamukhyāni rājaṃte yatprasādataḥ
||34||नास्ति लोकत्रये तीर्थं स्नातुं सिंहगते गुरौ ॥
यद्वै नायाति गौतम्यां क्षेत्रं चापि विशुद्धये ॥
काशीप्रयागमुख्यानि राजंते यत्प्रसादतः
vadaṃtu munayaḥ sarve kṣetratīrthasamāśritāḥ ||
śuddhaṃ vicāryaṃ yatkāryyaṃ mayā'smiñjātasaṃkaṭe
||35||वदंतु मुनयः सर्वे क्षेत्रतीर्थसमाश्रिताः ॥
शुद्धं विचार्यं यत्कार्य्यं मयाऽस्मिञ्जातसंकटे
prahlāda uvāca
ityuktvā munayaḥ sarve nocuḥ kiñcidvimohitāḥ ||
tatropāyamavijñāya gautamīṃ gautamo'bravīt
||36||इत्युक्त्वा मुनयः सर्वे नोचुः किञ्चिद्विमोहिताः ॥
तत्रोपायमविज्ञाय गौतमीं गौतमोऽब्रवीत्
gautama uvāca
ānītāsi mayā devi tapasā''rādhya śaṃkaram ||
vadiṣyati sa copāyamityuktvā'cintayattadā
||37||आनीतासि मया देवि तपसाऽऽराध्य शंकरम् ॥
वदिष्यति स चोपायमित्युक्त्वाऽचिन्तयत्तदा
gautamaḥ śraddhayā bhaktyā gaṃgāmaulimakhaṃḍadhīḥ ||
tadā'bhūnmahadāścaryaṃ śṛṇvaṃtu ṛṣayo'malāḥ
||38||गौतमः श्रद्धया भक्त्या गंगामौलिमखंडधीः ॥
तदाऽभून्महदाश्चर्यं शृण्वंतु ऋषयोऽमलाः
dhyāyamāne mahādeve gautamena mahātmanā ||
akasmādabhavadvāṇī harṣayantī jagattrayam
||39||ध्यायमाने महादेवे गौतमेन महात्मना ॥
अकस्मादभवद्वाणी हर्षयन्ती जगत्त्रयम्
nādayantī diśaḥ sarvā ābrahmabhuvanaṃ dvijāḥ ||
arūpalakṣaṇākārā viṣādaśamanī śubhā
||40||नादयन्ती दिशः सर्वा आब्रह्मभुवनं द्विजाः ॥
अरूपलक्षणाकारा विषादशमनी शुभा
divyavāṇyuvāca
aho bata mahāścaryyaṃ sarveṣāṃ sukhade śubhe ||
prasaṃge'tra mahākṣetre magnā duḥkhārṇave budhāḥ
||41||अहो बत महाश्चर्य्यं सर्वेषां सुखदे शुभे ॥
प्रसंगेऽत्र महाक्षेत्रे मग्ना दुःखार्णवे बुधाः
aho he gautamācāryya ṛṣayo nāradādayaḥ ||
śṛṇvaṃtu tīrthakṣetrāṇi kṛpayā saṃvadāmyaham
||42||अहो हे गौतमाचार्य्य ऋषयो नारदादयः ॥
शृण्वंतु तीर्थक्षेत्राणि कृपया संवदाम्यहम्
paścimasya samudrasya tīramāśritya vartate ||
asmācca diśi vāyavyāṃ dvārakākṣetramuttamam
||43||पश्चिमस्य समुद्रस्य तीरमाश्रित्य वर्तते ॥
अस्माच्च दिशि वायव्यां द्वारकाक्षेत्रमुत्तमम्
yatrā''ste gomatī puṇyā sāgareṇa samanvitā ||
paścimābhimukho yatra mahāviṣṇuḥ sadā sthitaḥ
||44||यत्राऽऽस्ते गोमती पुण्या सागरेण समन्विता ॥
पश्चिमाभिमुखो यत्र महाविष्णुः सदा स्थितः
anekapāparāśīnāmugrāṇāmapi sarvadā ||
dāhasthāna samākhyātamindhanānāṃ yathā'nalaḥ
||45||अनेकपापराशीनामुग्राणामपि सर्वदा ॥
दाहस्थान समाख्यातमिन्धनानां यथाऽनलः
devaviśvadruho yatra dagdhvā pātakamadbhutam ||
lokatrayavadhājjātaṃ virājate'rkavatsadā
||46||देवविश्वद्रुहो यत्र दग्ध्वा पातकमद्भुतम् ॥
लोकत्रयवधाज्जातं विराजतेऽर्कवत्सदा
tadgamyatāṃ mahābhāgā gomatīmaghadāhakām ||
godāvarīṃ puraskṛtya kṣetratīrthasamanvitām
||47||तद्गम्यतां महाभागा गोमतीमघदाहकाम् ॥
गोदावरीं पुरस्कृत्य क्षेत्रतीर्थसमन्विताम्
prāpya dvāravatīṃ puṇyāṃ matprasādāddvijottamāḥ ||
prabhāvāddvārakāyāśca satyamāvirbhaviṣyati
||48||प्राप्य द्वारवतीं पुण्यां मत्प्रसादाद्द्विजोत्तमाः ॥
प्रभावाद्द्वारकायाश्च सत्यमाविर्भविष्यति
prahlāda uvāca
ityukte sati te sarve harṣa nirbharamānasāḥ ||
śrutvā sarvottamaṃ kṣetraṃ jagarjurharināmabhiḥ
||49||इत्युक्ते सति ते सर्वे हर्ष निर्भरमानसाः ॥
श्रुत्वा सर्वोत्तमं क्षेत्रं जगर्जुर्हरिनामभिः
jitaṃ bho jitamasbhābhirdhanyā dhanyatamā vayam ||
daivādapagato moho jñātaṃ tīrthottamottamam
||50||जितं भो जितमस्भाभिर्धन्या धन्यतमा वयम् ॥
दैवादपगतो मोहो ज्ञातं तीर्थोत्तमोत्तमम्
tadā sarvāṇi tīrthāni kṣetrāraṇyāśramaiḥ saha ||
vārāṇasīprayāgādi sarāṃsi sindhavo nagāḥ
||51||तदा सर्वाणि तीर्थानि क्षेत्रारण्याश्रमैः सह ॥
वाराणसीप्रयागादि सरांसि सिन्धवो नगाः
gayā ca devakhātāni pitaro devamānavāḥ ||
śrutvā pramuditā vācaṃ procurjayajayeti ca
||52||गया च देवखातानि पितरो देवमानवाः ॥
श्रुत्वा प्रमुदिता वाचं प्रोचुर्जयजयेति च
aho sarvottamaṃ kṣetraṃ sarveṣāṃ no'ghanāśanam ||
rājānaṃ tīrtharājānaṃ dvārakāṃ śirasā namaḥ
||93||अहो सर्वोत्तमं क्षेत्रं सर्वेषां नोऽघनाशनम् ॥
राजानं तीर्थराजानं द्वारकां शिरसा नमः
śrīprahlāda uvāca
śrutvā sarvottamaṃ kṣetraṃ tīrthaṃ sarvottamottamam ||
devottamottamaṃ devaṃ śrīkṛṣṇaṃ kleśanāśanam
||54||श्रुत्वा सर्वोत्तमं क्षेत्रं तीर्थं सर्वोत्तमोत्तमम् ॥
देवोत्तमोत्तमं देवं श्रीकृष्णं क्लेशनाशनम्
utkaṇṭhā hyabhavatteṣāṃ tīrthādīnāṃ hyanuttamā ||
procuranyonyato vācaṃ sarvāṇi yugapattadā
||55||उत्कण्ठा ह्यभवत्तेषां तीर्थादीनां ह्यनुत्तमा ॥
प्रोचुरन्योन्यतो वाचं सर्वाणि युगपत्तदा
ṛṣitīrthadevā ūcuḥ
kadā drakṣyāmahe puṇyāṃ dvārakāṃ kṛṣṇapālitām ||
śrīkṛṣṇadevamūrtiṃ ca kṛṣṇavaktraṃ suśobhitam
||56||कदा द्रक्ष्यामहे पुण्यां द्वारकां कृष्णपालिताम् ॥
श्रीकृष्णदेवमूर्तिं च कृष्णवक्त्रं सुशोभितम्
kadā nu gomatīsnānamasmākaṃ tu bhaviṣyati ||
cakratīrthe kadā snātvā kṛṣṇadevasya maṃdiram ||
drakṣyāmaḥ sumahāpuṇyaṃ muktidvāramapāvṛtam
||57||कदा नु गोमतीस्नानमस्माकं तु भविष्यति ॥
चक्रतीर्थे कदा स्नात्वा कृष्णदेवस्य मंदिरम् ॥
द्रक्ष्यामः सुमहापुण्यं मुक्तिद्वारमपावृतम्
durllabho dvārakāvāso durllabhaṃ kṛṣṇadarśanam ||
durllabhaṃ gomatī snānaṃ rukmiṇīdarśanaṃ dvijāḥ
||58||दुर्ल्लभो द्वारकावासो दुर्ल्लभं कृष्णदर्शनम् ॥
दुर्ल्लभं गोमती स्नानं रुक्मिणीदर्शनं द्विजाः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe caturthe dvārakāmāhātmye gautamītīrasthasamastatīrthakṣetrādīnāṃ devavāṇyā dvārakāprabhāvaṃ śrutvā dvārakāgamanotsukatāpūrvaka gomatīvarṇanaṃnāmaikonatriṃśattamo'dhyāyaḥ || 29 ||