ṛṣitīrthasiddheśvaramāhātmyavarṇanam
prahlāda uvāca
śrutvā tamāgataṃ devaṃ brahmāṇaṃ pitaraṃ svakam ||
sanakādyā namaskarttuṃ jagmuḥ sarve pitāmaham
||1||श्रुत्वा तमागतं देवं ब्रह्माणं पितरं स्वकम् ॥
सनकाद्या नमस्कर्त्तुं जग्मुः सर्वे पितामहम्
taṃ dṛṣṭvā lokakarttāraṃ daṇḍavatpraṇatāḥ kṣitau ||
tato dṛṣṭvā sa tanayānsaṃgṛhya pariṣasvaje
||2||तं दृष्ट्वा लोककर्त्तारं दण्डवत्प्रणताः क्षितौ ॥
ततो दृष्ट्वा स तनयान्संगृह्य परिषस्वजे
pṛṣṭaścānāmayaṃ taistu pṛṣṭvā tānsamuvāca ha ||
ārādhito yairbhagavāndhanyā yūyaṃ vayaṃ tathā
||3||पृष्टश्चानामयं तैस्तु पृष्ट्वा तान्समुवाच ह ॥
आराधितो यैर्भगवान्धन्या यूयं वयं तथा
saṃsiddhiṃ paramāṃ yātā bhagavaddarśanena hi ||
na jñātaṃ putrakāḥ samyagajñānādbālabuddhibhiḥ
||4||संसिद्धिं परमां याता भगवद्दर्शनेन हि ॥
न ज्ञातं पुत्रकाः सम्यगज्ञानाद्बालबुद्धिभिः
yenārcito mahādevastasya tuṣyati keśavaḥ ||
anarcite nīlakaṇṭhe na gṛhṇātyarcanaṃ hariḥ ||
tasmātsarvaprayatnena pūjyatāṃ nīlalohitaḥ
||5||येनार्चितो महादेवस्तस्य तुष्यति केशवः ॥
अनर्चिते नीलकण्ठे न गृह्णात्यर्चनं हरिः ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्यतां नीललोहितः
yena saṃpūrṇatāṃ yāti kṛṣṇapūjā kṛtā sadā ||
tacchrutvā vacanaṃ tasyā brahmaputrā yayustadā
||6||येन संपूर्णतां याति कृष्णपूजा कृता सदा ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या ब्रह्मपुत्रा ययुस्तदा
devāgārāgrato gatvā yogasiddhā maharṣayaḥ ||
liṃgaṃ saṃsthāpayāmāsuḥ śivabhaktipuraskṛtā
||7||देवागाराग्रतो गत्वा योगसिद्धा महर्षयः ॥
लिंगं संस्थापयामासुः शिवभक्तिपुरस्कृता
saṃsthāpya śivaliṃgaṃ te snānārthaṃ munisattamāḥ ||
kūpaṃ cakrustataḥ sarva ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ
||8||संस्थाप्य शिवलिंगं ते स्नानार्थं मुनिसत्तमाः ॥
कूपं चक्रुस्ततः सर्व ऋषयः संशितव्रताः
dṛṣṭvā tamamṛtaprakhyaṃ jalapūrṇaṃ sunirmalam ||
saṃhṛṣṭā ṛṣayaḥ sarve sādhusādhviti cābruvan
||9||दृष्ट्वा तममृतप्रख्यं जलपूर्णं सुनिर्मलम् ॥
संहृष्टा ऋषयः सर्वे साधुसाध्विति चाब्रुवन्
sthāpitaṃ śivaliṃgaṃ ca dṛṣṭvā lokapitāmahaḥ ||
uvāca vacanaṃ brahmā prītaḥ putrāṃstadā dvijāḥ
||10||स्थापितं शिवलिंगं च दृष्ट्वा लोकपितामहः ॥
उवाच वचनं ब्रह्मा प्रीतः पुत्रांस्तदा द्विजाः
brahmovāca
bhavadbhiryogasaṃsiddhairyasmātsaṃsthāpitaḥ śivaḥ ||
tasmātsiddheśvara iti khyātiṃ loke gamiṣyati
||11||भवद्भिर्योगसंसिद्धैर्यस्मात्संस्थापितः शिवः ॥
तस्मात्सिद्धेश्वर इति ख्यातिं लोके गमिष्यति
samīpe śitikaṇṭhasya kūpoyamṛṣibhiḥ kṛtaḥ ||
ṛṣitīrthamiti khyātaṃ tasmālloke bhaviṣyati
||12||समीपे शितिकण्ठस्य कूपोयमृषिभिः कृतः ॥
ऋषितीर्थमिति ख्यातं तस्माल्लोके भविष्यति
vinā śrāddhena viprendrā dānena pitṛtarpaṇāt ||
bhaktitaḥ snānamātreṇa pitṛbhiḥ saha mucyate
||13||विना श्राद्धेन विप्रेन्द्रा दानेन पितृतर्पणात् ॥
भक्तितः स्नानमात्रेण पितृभिः सह मुच्यते
asatyavādino ye ca paranindā parāyaṇāḥ ||
snānamātreṇa śudhyanti ṛṣitīrthe na saṃśayaḥ
||14||असत्यवादिनो ये च परनिन्दा परायणाः ॥
स्नानमात्रेण शुध्यन्ति ऋषितीर्थे न संशयः
snānaṃ praśastaṃ viṣuve manvādiṣu tathaiva ca ||
tathā kṛtayugādyāyāṃ māghasya dvijasattamāḥ
||15||स्नानं प्रशस्तं विषुवे मन्वादिषु तथैव च ॥
तथा कृतयुगाद्यायां माघस्य द्विजसत्तमाः
śivarātrau vasedyastu liṃge siddheśasaṃjñite ||
snātvā ṛṣikṛte tīrthe kiṃ tasyānyena vai dvijāḥ ||
gatvā tatra mahābhāgā gṛhītvā phalamuttamam
||16||शिवरात्रौ वसेद्यस्तु लिंगे सिद्धेशसंज्ञिते ॥
स्नात्वा ऋषिकृते तीर्थे किं तस्यान्येन वै द्विजाः ॥
गत्वा तत्र महाभागा गृहीत्वा फलमुत्तमम्
arghyaṃ dattvā vidhānena kṛtvā ca karayoḥ kuśān ||
gṛhṇaṃtvarghyamimaṃ devā yogasiddhā maharṣayaḥ
||17||अर्घ्यं दत्त्वा विधानेन कृत्वा च करयोः कुशान् ॥
गृह्णंत्वर्घ्यमिमं देवा योगसिद्धा महर्षयः
ṛṣitīrthe ca pāpaghne siddheśvarasamanvite ||
dattvārghyaṃ mṛdamālabhya snānaṃ kuryātsamāhitaḥ
||18||ऋषितीर्थे च पापघ्ने सिद्धेश्वरसमन्विते ॥
दत्त्वार्घ्यं मृदमालभ्य स्नानं कुर्यात्समाहितः
tarpayecca pitṝndevānmanuṣyāṃśca yathākramam ||
tataḥ śrāddhaṃ prakurvīta pitṝṇāṃ śraddhayā'nvitaḥ
||19||तर्पयेच्च पितॄन्देवान्मनुष्यांश्च यथाक्रमम् ॥
ततः श्राद्धं प्रकुर्वीत पितॄणां श्रद्धयाऽन्वितः
tathā ca dakṣiṇāṃ dadyādvittaśāṭhyavivarjitaḥ ||
viśeṣataḥ pradeyāni phalāni rasavaṃti ca
||20||तथा च दक्षिणां दद्याद्वित्तशाठ्यविवर्जितः ॥
विशेषतः प्रदेयानि फलानि रसवंति च
dadyācchayāmākanīvārānvidrumaṃ cājināni ca ||
saptadhānyāni śālīṃśca saktūṃśca guḍasaṃyutān
||21||दद्याच्छयामाकनीवारान्विद्रुमं चाजिनानि च ॥
सप्तधान्यानि शालींश्च सक्तूंश्च गुडसंयुतान्
gaṃdhamālyāni tāṃbūlaṃ vastrāṇi ca tathā payaḥ ||
evaṃ kṛtvā samagraṃ ca kṛtakṛtyo bhavennaraḥ
||22||गंधमाल्यानि तांबूलं वस्त्राणि च तथा पयः ॥
एवं कृत्वा समग्रं च कृतकृत्यो भवेन्नरः
pūjayitvā mahādevaṃ siddheśvaramumāpatim ||
saphalaṃ janma martyasya jīvitaṃ ca sujīvitam
||23||पूजयित्वा महादेवं सिद्धेश्वरमुमापतिम् ॥
सफलं जन्म मर्त्यस्य जीवितं च सुजीवितम्
yaḥ snātvā ṛṣitīrthe tu paśyetsiddheśvaraṃ śivam ||
pitarastasya tuṣyanti tuṣyanti ca pitāmahāḥ
||24||यः स्नात्वा ऋषितीर्थे तु पश्येत्सिद्धेश्वरं शिवम् ॥
पितरस्तस्य तुष्यन्ति तुष्यन्ति च पितामहाः
aputrā putriṇaḥ syuste putriṇaścāpi pautriṇaḥ ||
nirdhanā dhanavaṃtaśca siddheśvararatā narāḥ
||25||अपुत्रा पुत्रिणः स्युस्ते पुत्रिणश्चापि पौत्रिणः ॥
निर्धना धनवंतश्च सिद्धेश्वररता नराः
duṣkṛtaṃ yāti vilayaṃ sukṛtaṃ ca vivarddhate ||
bhavenmanorathāvāptiḥ praṇate siddhanāyake
||26||दुष्कृतं याति विलयं सुकृतं च विवर्द्धते ॥
भवेन्मनोरथावाप्तिः प्रणते सिद्धनायके
ṛṣitīrthe naraḥ snātvā dṛṣṭvā siddheśvaraṃ haram ||
sarvānkāmānavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā
||27||ऋषितीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा सिद्धेश्वरं हरम् ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
śivarātryāṃ viśeṣeṇa siddheśaḥ saṃprapūjitaḥ ||
yaṃyaṃ kāmayate kāmaṃ taṃ dadāti na saṃśayaḥ ||
cintāmaṇisamaḥ svāmī hyathavā cākṣayo nidhiḥ
||28||शिवरात्र्यां विशेषेण सिद्धेशः संप्रपूजितः ॥
यंयं कामयते कामं तं ददाति न संशयः ॥
चिन्तामणिसमः स्वामी ह्यथवा चाक्षयो निधिः
śrutvādhyāyamimaṃ puṇyaṃ sarvāghaharaṇaṃ param ||
prayāti paramaṃ sthānaṃ mānavaḥ śraddhayānvitaḥ
||29||श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं सर्वाघहरणं परम् ॥
प्रयाति परमं स्थानं मानवः श्रद्धयान्वितः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe caturthe dvārakā māhātmya ṛṣitīrthasiddheśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||