tīrthamāhātmyavarṇanam
prahlāda uvāca
tato gaccheddvijaśreṣṭhāstīrthaṃ pāpapraṇāśanam ||
kṛkalāsamiti khyātaṃ nṛgatīrthamanuttamam
||1||ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठास्तीर्थं पापप्रणाशनम् ॥
कृकलासमिति ख्यातं नृगतीर्थमनुत्तमम्
nṛgo yatra mahīpālaḥ kṛkalāsavapurdharaḥ ||
kṛṣṇena saha saṃgatya saṃprāpa paramāṃ gatim
||2||नृगो यत्र महीपालः कृकलासवपुर्धरः ॥
कृष्णेन सह संगत्य संप्राप परमां गतिम्
; ||
ṛṣaya ūcuḥ ||
nṛgo nāma nṛpaḥ ko'yaṃ kathaṃ kṛṣṇena saṃgataḥ ||
karmaṇā kṛkalāsatvaṃ kena tadvada vistarāt
||3||; ॥
ऋषय ऊचुः ॥
नृगो नाम नृपः कोऽयं कथं कृष्णेन संगतः ॥
कर्मणा कृकलासत्वं केन तद्वद विस्तरात्
prahlāda uvāca
nṛgo nāma nṛpo viprāḥ sārvabhaumo balānvitaḥ ||
buddhimāndhṛtimāndakṣaḥ śrīmānsarvaguṇānvitaḥ
||4||नृगो नाम नृपो विप्राः सार्वभौमो बलान्वितः ॥
बुद्धिमान्धृतिमान्दक्षः श्रीमान्सर्वगुणान्वितः
anekaśatasāhasrā bhūmipā api tadvaśāḥ ||
hastyaśvarathasaṃghaiśca pattibhirbahubhirvṛtaḥ
||5||अनेकशतसाहस्रा भूमिपा अपि तद्वशाः ॥
हस्त्यश्वरथसंघैश्च पत्तिभिर्बहुभिर्वृतः
sainyaṃ ca tasya nṛpateḥ kośaṃ caivākṣayaṃ tathā ||
sa nityaṃ gurubhaktaśca devatārādhane rataḥ
||6||सैन्यं च तस्य नृपतेः कोशं चैवाक्षयं तथा ॥
स नित्यं गुरुभक्तश्च देवताराधने रतः
mahā dānāni viprendrā dadātyanudinaṃ nṛpaḥ ||
śaśvatsa gosahasraṃ tu dadāti nṛpasattamaḥ
||7||महा दानानि विप्रेन्द्रा ददात्यनुदिनं नृपः ॥
शश्वत्स गोसहस्रं तु ददाति नृपसत्तमः
prakṣālya caraṇau bhaktyā hyupaviśyāsane śubhe ||
paridhāpya śubhe kṣaume sugandhenopalipya ca
||8||प्रक्षाल्य चरणौ भक्त्या ह्युपविश्यासने शुभे ॥
परिधाप्य शुभे क्षौमे सुगन्धेनोपलिप्य च
saṃpūjya puṣpamālābhi dhūpena ca sugandhinā ||
dadau dakṣiṇayā sārddhaṃ prativiprāya gāṃ tadā ||
tāṃbūlasahitāṃ bhaktyā viṣṇurme prīyatāmiti
||9||संपूज्य पुष्पमालाभि धूपेन च सुगन्धिना ॥
ददौ दक्षिणया सार्द्धं प्रतिविप्राय गां तदा ॥
तांबूलसहितां भक्त्या विष्णुर्मे प्रीयतामिति
evaṃ pradadatastasya yajataśca tathā makhaiḥ ||
yayau kālo dvijaśreṣṭhā bhogāṃścaivānubhuñjataḥ
||10||एवं प्रददतस्तस्य यजतश्च तथा मखैः ॥
ययौ कालो द्विजश्रेष्ठा भोगांश्चैवानुभुञ्जतः
ekadā tu dvijaśreṣṭhaṃ jaiminiṃ saṃśitavratam ||
śraddhayā taṃ ca nṛpatiḥ pratigrahaparāṅmukham ||
uvāca vākyaṃ nṛpatiḥ kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ
||11||एकदा तु द्विजश्रेष्ठं जैमिनिं संशितव्रतम् ॥
श्रद्धया तं च नृपतिः प्रतिग्रहपराङ्मुखम् ॥
उवाच वाक्यं नृपतिः कृतांजलिपुटः स्थितः
māmuddhara mahābhāga kṛpāṃ kuru taponidhe ||
gṛhāṇa gāṃ mayā dattāṃ dayāṃ kṛtvā mamopari
||12||मामुद्धर महाभाग कृपां कुरु तपोनिधे ॥
गृहाण गां मया दत्तां दयां कृत्वा ममोपरि
tacchrutvā vacanaṃ tasya anicchannapi gauravāt ||
nṛpasya cābravīdvipra evamastviti lajjitaḥ
||13||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य अनिच्छन्नपि गौरवात् ॥
नृपस्य चाब्रवीद्विप्र एवमस्त्विति लज्जितः
avanijya tataḥ pādau śirasā dhārayajjalam ||
suvarṇaśṛṃgasahitāṃ raupyakhuravibhūṣitām
||14||अवनिज्य ततः पादौ शिरसा धारयज्जलम् ॥
सुवर्णशृंगसहितां रौप्यखुरविभूषिताम्
ratnapucchāṃ kāṃsyadohāṃ sitavastrāvaguṃṭhitām ||
samabhyarcya ca viprendraṃ dadau dakṣiṇayānvitām
||15||रत्नपुच्छां कांस्यदोहां सितवस्त्रावगुंठिताम् ॥
समभ्यर्च्य च विप्रेन्द्रं ददौ दक्षिणयान्विताम्
āsīmāntamanuvrajya hṛṣṭo rājā babhūva ha ||
taruṇīṃ haṃsavarṇāṃ ca haṃsīnāmeti viśrutām
||16||आसीमान्तमनुव्रज्य हृष्टो राजा बभूव ह ॥
तरुणीं हंसवर्णां च हंसीनामेति विश्रुताम्
gāṃ gṛhya svagṛhaṃ prāpto dāmnā baddhāṃ savatsakām ||
sa tasyai yavasaṃ cārdraṃ dadau brāhmaṇasattamaḥ
||17||गां गृह्य स्वगृहं प्राप्तो दाम्ना बद्धां सवत्सकाम् ॥
स तस्यै यवसं चार्द्रं ददौ ब्राह्मणसत्तमः
sutṛptā yavasenaiva madhyāhne tṛṣitāṃ tadā ||
gṛhītvā niryayau vipro dāmabaddhāṃ jalāśayam
||18||सुतृप्ता यवसेनैव मध्याह्ने तृषितां तदा ॥
गृहीत्वा निर्ययौ विप्रो दामबद्धां जलाशयम्
mārge gajāśvasaṃbādhe trastā sā uṣṭradarśanāt ||
hastādācchidya sā dhenurbrāhmaṇasya yayau tadā
||19||मार्गे गजाश्वसंबाधे त्रस्ता सा उष्ट्रदर्शनात् ॥
हस्तादाच्छिद्य सा धेनुर्ब्राह्मणस्य ययौ तदा
vicinvansakalāmurvīṃ nāpaśyattāṃ dvijarṣabhaḥ ||
sā yayau vidrutā dhenustanmahadrājagodhanam
||20||विचिन्वन्सकलामुर्वीं नापश्यत्तां द्विजर्षभः ॥
सा ययौ विद्रुता धेनुस्तन्महद्राजगोधनम्
dvitīye'hni punarvipramāhūya nṛpasattamaḥ ||
saṃpūjya vidhivadbhaktyā vastrālaṃkārabhūṣaṇaiḥ
||21||द्वितीयेऽह्नि पुनर्विप्रमाहूय नृपसत्तमः ॥
संपूज्य विधिवद्भक्त्या वस्त्रालंकारभूषणैः
vidhivadgāṃ dadau tāṃ ca sa nṛpaḥ somaśarmaṇe ||
gṛhītvā rājabhavanānniryayau gāṃ dvijarṣabhaḥ
||22||विधिवद्गां ददौ तां च स नृपः सोमशर्मणे ॥
गृहीत्वा राजभवनान्निर्ययौ गां द्विजर्षभः
āśaṃsamāno rājānaṃ dharmajñamiti kovidam ||
sa ca vipro vicinvānaḥ sarvato gāṃ suduḥkhitaḥ
||23||आशंसमानो राजानं धर्मज्ञमिति कोविदम् ॥
स च विप्रो विचिन्वानः सर्वतो गां सुदुःखितः
dadarśa pathi gacchantīṃ pṛṣṭhataḥ somaśarmaṇaḥ ||
dṛṣṭvā tāṃ gāṃ ca sa munirjaiministamabhāṣata
||24||ददर्श पथि गच्छन्तीं पृष्ठतः सोमशर्मणः ॥
दृष्ट्वा तां गां च स मुनिर्जैमिनिस्तमभाषत
mama gāṃ cāpi hṛtvā tvaṃ nayase dasyuvatkatham ||
sa tasya vacanaṃ śrutvā vismayaṃ dasyukīrttanāt
||25||मम गां चापि हृत्वा त्वं नयसे दस्युवत्कथम् ॥
स तस्य वचनं श्रुत्वा विस्मयं दस्युकीर्त्तनात्
rājato hi mayā labdhāṃ gāṃ nayāmi svamandiram ||
gohartteti ca māṃ kasmādbravīṣi dvijasattama
||26||राजतो हि मया लब्धां गां नयामि स्वमन्दिरम् ॥
गोहर्त्तेति च मां कस्माद्ब्रवीषि द्विजसत्तम
brāhmaṇa uvāca
mayāpi rājato labdhā mameyaṃ gaurna saṃśayaḥ ||
kathaṃ nayasi vipra tvaṃ mayi jīvati mandiram
||27||मयापि राजतो लब्धा ममेयं गौर्न संशयः ॥
कथं नयसि विप्र त्वं मयि जीवति मन्दिरम्
so'bravīdadya me labdhā kathaṃ māṃ vadase mṛṣā ||
so'bravīddhyo mayā labdhā balānnetuṃ tvamicchasi
||28||सोऽब्रवीदद्य मे लब्धा कथं मां वदसे मृषा ॥
सोऽब्रवीद्ध्यो मया लब्धा बलान्नेतुं त्वमिच्छसि
mameyamiti saṃkruddhaḥ somaśarmā'bravīdvacaḥ ||
prajvalatkrodharaktākṣo mameyamiti so'paraḥ
||29||ममेयमिति संक्रुद्धः सोमशर्माऽब्रवीद्वचः ॥
प्रज्वलत्क्रोधरक्ताक्षो ममेयमिति सोऽपरः
vivadatau tathā viprau rājadvāramupāgatau ||
kurvāṇau kalahaṃ ghoraṃ tyaktukāmau svajīvitam
||30||विवदतौ तथा विप्रौ राजद्वारमुपागतौ ॥
कुर्वाणौ कलहं घोरं त्यक्तुकामौ स्वजीवितम्
saṃkruddhau brāhmaṇau dṛṣṭvā śapantau tau parasparam ||
rājñe nivedayāmāsa dvāsthaṃ praṇayapūrvakam
||31||संक्रुद्धौ ब्राह्मणौ दृष्ट्वा शपन्तौ तौ परस्परम् ॥
राज्ञे निवेदयामास द्वास्थं प्रणयपूर्वकम्
avajñāya tadā viprau vivadantau ruṣānvitau ||
kāmavyākulacetasko na bahirniḥsṛto nṛpaḥ
||32||अवज्ञाय तदा विप्रौ विवदन्तौ रुषान्वितौ ॥
कामव्याकुलचेतस्को न बहिर्निःसृतो नृपः
evaṃ vivadamānau tau trirātraṃ samupasthitau ||
avajñātau nṛpeṇātha rājānaṃ prati ca krudhā
||33||एवं विवदमानौ तौ त्रिरात्रं समुपस्थितौ ॥
अवज्ञातौ नृपेणाथ राजानं प्रति च क्रुधा
ūcatuḥ kupito vākyaṃ sāmarṣau nṛpatiṃ prati ||
avamanyase nau yasmāttvaṃ na nirgacchasi mandirāt
||34||ऊचतुः कुपितो वाक्यं सामर्षौ नृपतिं प्रति ॥
अवमन्यसे नौ यस्मात्त्वं न निर्गच्छसि मन्दिरात्
śāstā bhavānprajānāṃ hi na nyāyena niyokṣyati ||
bhaviṣyati bhavāṃstasmātkṛkalāso na saṃśayaḥ
||35||शास्ता भवान्प्रजानां हि न न्यायेन नियोक्ष्यति ॥
भविष्यति भवांस्तस्मात्कृकलासो न संशयः
evaṃ śaptvā tadā viprāvanyasmai gāṃ pradāya tau ||
kṣudhitau khedasaṃyuktau svagṛhaṃ gantumudyatau
||36||एवं शप्त्वा तदा विप्रावन्यस्मै गां प्रदाय तौ ॥
क्षुधितौ खेदसंयुक्तौ स्वगृहं गन्तुमुद्यतौ
prasthitau tau nṛgo dvāra āgatya samupasthitaḥ ||
daṃḍavatpraṇipatyā''śu kṛtāṃjalirabhāṣata
||37||प्रस्थितौ तौ नृगो द्वार आगत्य समुपस्थितः ॥
दंडवत्प्रणिपत्याऽऽशु कृतांजलिरभाषत
amoghavacanā yūyaṃ tattathā na tadanyathā ||
mamopari kṛpāṃ kṛtvā śāpāṃta upadiśyatām
||38||अमोघवचना यूयं तत्तथा न तदन्यथा ॥
ममोपरि कृपां कृत्वा शापांत उपदिश्यताम्
tasya tadvacanaṃ śrutvā ūcaturvacanaṃ nṛpam ||
dvāparasya yugasyāntaṃ bhagavāndevakīsutaḥ
||39||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऊचतुर्वचनं नृपम् ॥
द्वापरस्य युगस्यान्तं भगवान्देवकीसुतः
vasudevagṛhe rājanharirāvirbhaviṣyati ||
tasya saṃsparśanādeva śāpamuktirbhaviṣyati
||40||वसुदेवगृहे राजन्हरिराविर्भविष्यति ॥
तस्य संस्पर्शनादेव शापमुक्तिर्भविष्यति
ityuktvā tau tadā viprau prayātau svaniveśanam ||
rājā bahuvidhānbhogānbhuktvā dattvā ca bhūriśaḥ
||41||इत्युक्त्वा तौ तदा विप्रौ प्रयातौ स्वनिवेशनम् ॥
राजा बहुविधान्भोगान्भुक्त्वा दत्त्वा च भूरिशः
iṣṭvā ca vividhairyajñaiḥ kāladharmamupeyivān ||
tataḥ sa gatavānviprā dharmarājaniveśanam
||42||इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैः कालधर्ममुपेयिवान् ॥
ततः स गतवान्विप्रा धर्मराजनिवेशनम्
satkṛtyokto yamenātha svāgatena nṛpottamaḥ ||
prathamaṃ sukṛtaṃ rājannathavā duṣkṛtaṃ tvayā ||
bhoktavyamiti me brūhi tatte saṃpādyate mayā
||43||सत्कृत्योक्तो यमेनाथ स्वागतेन नृपोत्तमः ॥
प्रथमं सुकृतं राजन्नथवा दुष्कृतं त्वया ॥
भोक्तव्यमिति मे ब्रूहि तत्ते संपाद्यते मया
nṛga uvāca
yadyasti duṣkṛtaṃ kiṃcitprathamaṃ pratipādaya ||
anujñāto yamenaivaṃ kṛkalāso bhaveti vai ||
tato varṣasahasrāṇi kṛkalāsatvamāptavān
||44||यद्यस्ति दुष्कृतं किंचित्प्रथमं प्रतिपादय ॥
अनुज्ञातो यमेनैवं कृकलासो भवेति वै ॥
ततो वर्षसहस्राणि कृकलासत्वमाप्तवान्
ekasmindivase viprāḥ sarve yadukumārakāḥ ||
vanaṃ jagmurmṛgānhantuṃ sarve kṛṣṇasamanvitāḥ
||45||एकस्मिन्दिवसे विप्राः सर्वे यदुकुमारकाः ॥
वनं जग्मुर्मृगान्हन्तुं सर्वे कृष्णसमन्विताः
tṛṣārdditāśca madhyāhne vicinvaṃto jalaṃ hrade ||
satvaṃ ca sumahattatra kṛkalāsaṃ ca saṃsthitam
||46||तृषार्द्दिताश्च मध्याह्ने विचिन्वंतो जलं ह्रदे ॥
सत्वं च सुमहत्तत्र कृकलासं च संस्थितम्
cakruścoddharaṇe tasya yatnaṃ yadukumārakāḥ ||
ākṛṣyamāṇaḥ sa tadā gurutvānna cacāla ha
||47||चक्रुश्चोद्धरणे तस्य यत्नं यदुकुमारकाः ॥
आकृष्यमाणः स तदा गुरुत्वान्न चचाल ह
yadā na śekuste sarva ācakhyuḥ kṛṣṇarāmayoḥ ||
dadarśa taṃ tadā kṛṣṇo nṛgaṃ matvā hasanniva
||48||यदा न शेकुस्ते सर्व आचख्युः कृष्णरामयोः ॥
ददर्श तं तदा कृष्णो नृगं मत्वा हसन्निव
cikṣepa vāmahastena līlayaiva jagatpatiḥ ||
sa saṃspṛṣṭo bhagavatā vimuktaḥ śāpabaṃdhanāt
||49||चिक्षेप वामहस्तेन लीलयैव जगत्पतिः ॥
स संस्पृष्टो भगवता विमुक्तः शापबंधनात्
tyaktvā kalevaraṃ rājā divyamālyānulepanaḥ ||
kṛtāṃjaliruvācedaṃ bhaktyā paramayā yutaḥ
||50||त्यक्त्वा कलेवरं राजा दिव्यमाल्यानुलेपनः ॥
कृतांजलिरुवाचेदं भक्त्या परमया युतः
namaste jagadādhāra sargasthityaṃtakāriṇe ||
sahasraśirase tubhyaṃ brahmaṇe'naṃtaśaktaye
||51||नमस्ते जगदाधार सर्गस्थित्यंतकारिणे ॥
सहस्रशिरसे तुभ्यं ब्रह्मणेऽनंतशक्तये
evaṃ saṃstuvataḥ prāha bhagavāndevakīsutaḥ ||
dadāmi te varaṃ tuṣṭo yatte manasi varttate
||52||एवं संस्तुवतः प्राह भगवान्देवकीसुतः ॥
ददामि ते वरं तुष्टो यत्ते मनसि वर्त्तते
yāhi puṇyakṛtām̐llokāndarśanātsparśanācca me ||
evamuktaḥ sa devena saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ
||53||याहि पुण्यकृताँल्लोकान्दर्शनात्स्पर्शनाच्च मे ॥
एवमुक्तः स देवेन संप्रहृष्टतनूरुहः
uvāca yadi tuṣṭo'si yadi deyo varo mama ||
gartteyaṃ mama nāmnā tu khyātiṃ gacchatu keśava
||54||उवाच यदि तुष्टोऽसि यदि देयो वरो मम ॥
गर्त्तेयं मम नाम्ना तु ख्यातिं गच्छतु केशव
yaḥ snātvā parayā bhaktyā pitṝnsaṃtarpayiṣyati ||
tvatprasādena goviṃda viṣṇulokaṃ sa gacchatu
||55||यः स्नात्वा परया भक्त्या पितॄन्संतर्पयिष्यति ॥
त्वत्प्रसादेन गोविंद विष्णुलोकं स गच्छतु
evamuktvā sa bhagavānpunardvārāvatīmagāt
||56||एवमुक्त्वा स भगवान्पुनर्द्वारावतीमगात्
sa ca rājā vimānena divyamālyānulepanaḥ ||
jagāma bhavanaṃ viṣṇorvibudhairanusaṃstutaḥ
||57||स च राजा विमानेन दिव्यमाल्यानुलेपनः ॥
जगाम भवनं विष्णोर्विबुधैरनुसंस्तुतः
prahlāda uvāca
tadāprabhṛti vipreṃdrāḥ sa kūpo nṛgasaṃjñayā ||
varadānācca kṛṣṇasya pāvanaḥ sarvadehinām
||58||तदाप्रभृति विप्रेंद्राः स कूपो नृगसंज्ञया ॥
वरदानाच्च कृष्णस्य पावनः सर्वदेहिनाम्
tatra gatvā dvijaśreṣṭhā hyarghyaṃ dadyādyathāvidhi ||
phalapuṣpākṣatairyuktaṃ caṃdanena ca bhūsurāḥ
||59||तत्र गत्वा द्विजश्रेष्ठा ह्यर्घ्यं दद्याद्यथाविधि ॥
फलपुष्पाक्षतैर्युक्तं चंदनेन च भूसुराः
namaste viśvarūpāya viṣṇave paramātmane ||
arghyaṃ gṛhāṇa deveśa kūpe'sminnṛgasaṃjñake
||60||नमस्ते विश्वरूपाय विष्णवे परमात्मने ॥
अर्घ्यं गृहाण देवेश कूपेऽस्मिन्नृगसंज्ञके
tataḥ snāyāddvijaśreṣṭhā mṛdamālipya pāṇinā ||
saṃtarpayetpitṝndevānmanuṣyāṃśca yathākramāt
||61||ततः स्नायाद्द्विजश्रेष्ठा मृदमालिप्य पाणिना ॥
संतर्पयेत्पितॄन्देवान्मनुष्यांश्च यथाक्रमात्
tataḥ śrāddhaṃ prakurvīta pitṝṇāṃ śraddhayānvitaḥ ||
viprebhyo bhojanaṃ dadyāddakṣiṇāṃ ca svaśaktitaḥ
||62||ततः श्राद्धं प्रकुर्वीत पितॄणां श्रद्धयान्वितः ॥
विप्रेभ्यो भोजनं दद्याद्दक्षिणां च स्वशक्तितः
viśeṣataḥ pradātavyā savatsā gauḥ svalaṃkṛtā ||
śayyā sopaskarāṃ dadyādviṣṇurme prīyatāmiti
||63||विशेषतः प्रदातव्या सवत्सा गौः स्वलंकृता ॥
शय्या सोपस्करां दद्याद्विष्णुर्मे प्रीयतामिति
dīnāṃdhakṛpaṇānāṃ ca sadā tattīravāsinām ||
dadyāddānaṃ svaśaktyā ca vitta śāṭhyavivarjitaḥ
||64||दीनांधकृपणानां च सदा तत्तीरवासिनाम् ॥
दद्याद्दानं स्वशक्त्या च वित्त शाठ्यविवर्जितः
snānamātreṇa viprendrā labhedgodānajaṃ phalam ||
pitṛṇāṃ śrāddhadānena viyoniṃ na ca gacchati
||65||स्नानमात्रेण विप्रेन्द्रा लभेद्गोदानजं फलम् ॥
पितृणां श्राद्धदानेन वियोनिं न च गच्छति
kṛkalāse kṛtaṃ śrāddhaṃ yenaiva tarpaṇaṃ tathā ||
sa gacchedviṣṇulokaṃ tu pitṛbhiḥ sahito naraḥ
||66||कृकलासे कृतं श्राद्धं येनैव तर्पणं तथा ॥
स गच्छेद्विष्णुलोकं तु पितृभिः सहितो नरः
tathā manorathāvāptiryātrā ca saphalā bhavet ||
sarvatīrthaphalāvāptiṃ labhate nātra saṃśayaḥ
||67||तथा मनोरथावाप्तिर्यात्रा च सफला भवेत् ॥
सर्वतीर्थफलावाप्तिं लभते नात्र संशयः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ sahitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe caturthe dvārakāmāhātmye kṛkalāsāparanāmakanṛga tīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||