praśnakaraṇavarṇanam
śrīgaṇeśāya namaḥ
atha skāṃde mahāpurāṇe saptame prabhāsakhaṇḍe caturthaṃ dvārakāmāhātmyam ||
śaunaka uvāca ||
kathaṃ sūta yuge hyasminraudre vai kalisaṃjñake ||
bahupākhaṃḍasaṃkīrṇe prāpsyāmo madhusūdanam
||1||अथ स्कांदे महापुराणे सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थं द्वारकामाहात्म्यम् ॥
शौनक उवाच ॥
कथं सूत युगे ह्यस्मिन्रौद्रे वै कलिसंज्ञके ॥
बहुपाखंडसंकीर्णे प्राप्स्यामो मधुसूदनम्
yugatraye vyatikrānte dharmācārapare sadā ||
prāpte kaliyuge ghore kva viṣṇurbhagavāniti
||2||युगत्रये व्यतिक्रान्ते धर्माचारपरे सदा ॥
प्राप्ते कलियुगे घोरे क्व विष्णुर्भगवानिति
sūta uvāca
divaṃ yāte mahārāje rāme daśarathātmaje ||
duṣṭarājanyabhāreṇa pīḍite dharaṇītale
||3||दिवं याते महाराजे रामे दशरथात्मजे ॥
दुष्टराजन्यभारेण पीडिते धरणीतले
devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ bhūbhāraharaṇāya ca ||
vasudevagṛhe sākṣādāvirbhūte janārdane
||4||देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं भूभारहरणाय च ॥
वसुदेवगृहे साक्षादाविर्भूते जनार्दने
naṃdavrajaṃ gate deve pūtanāśoṣaṇe sati ||
ghātite ca tṛṇāvarte śakaṭe parivartite
||5||नंदव्रजं गते देवे पूतनाशोषणे सति ॥
घातिते च तृणावर्ते शकटे परिवर्तिते
damite kāliye nāge pralaṃbe ca niṣūdite ||
dhṛte govardhane śaile paritrāte ca gokule
||6||दमिते कालिये नागे प्रलंबे च निषूदिते ॥
धृते गोवर्धने शैले परित्राते च गोकुले
surabhyā cābhiṣikte tu indre ca vimadīkṛte ||
rāsakrīḍārate deve dārite keśidānave
||7||सुरभ्या चाभिषिक्ते तु इन्द्रे च विमदीकृते ॥
रासक्रीडारते देवे दारिते केशिदानवे
akrūravacanāddeve mathurāyāṃ gate harau ||
hate kuvalayāpīḍe mallarāje ca ghātite
||8||अक्रूरवचनाद्देवे मथुरायां गते हरौ ॥
हते कुवलयापीडे मल्लराजे च घातिते
paśyatāṃ deva daityānāṃ bhojarāje nipātite ||
yadupuryāmabhiṣikta ugrasene narādhipe
||9||पश्यतां देव दैत्यानां भोजराजे निपातिते ॥
यदुपुर्यामभिषिक्त उग्रसेने नराधिपे
jarāsaṃdhabale raudre yavane ca hate kṣitau ||
rājasūye kratuvare caidye caiva nipātite
||10||जरासंधबले रौद्रे यवने च हते क्षितौ ॥
राजसूये क्रतुवरे चैद्ये चैव निपातिते
nivṛtte bhārate yuddhe bhāre ca kṣapite bhuvaḥ ||
yātrāvyājasamānīte prabhāsaṃ yādave kule
||11||निवृत्ते भारते युद्धे भारे च क्षपिते भुवः ॥
यात्राव्याजसमानीते प्रभासं यादवे कुले
madyapānaprasakte tu parasparavadho dyate ||
kalahenātiraudreṇa vinaṣṭe yādave kule
||12||मद्यपानप्रसक्ते तु परस्परवधो द्यते ॥
कलहेनातिरौद्रेण विनष्टे यादवे कुले
gātraṃ saṃtyajya cātraiva gate'naṃte dharātalāt ||
aśvatthamūlalamāśritya samāsīne janārdane
||13||गात्रं संत्यज्य चात्रैव गतेऽनंते धरातलात् ॥
अश्वत्थमूललमाश्रित्य समासीने जनार्दने
vyādhaprahārabhinnāṃge parityakte kalevare ||
svadhāmasaṃsthite deve pārthe ca punarāgate
||14||व्याधप्रहारभिन्नांगे परित्यक्ते कलेवरे ॥
स्वधामसंस्थिते देवे पार्थे च पुनरागते
yadupuryyāṃ plāvitāyāṃ sāgareṇa samaṃtataḥ ||
śakraprasthaṃ tato gatvā kārayitvā harergṛham
||15||यदुपुर्य्यां प्लावितायां सागरेण समंततः ॥
शक्रप्रस्थं ततो गत्वा कारयित्वा हरेर्गृहम्
dvāpare ca vyatikrāṃte dharmādharmavimiśrite ||
saṃprāpte ca mahāraudre yuge vai kalisaṃjñite
||16||द्वापरे च व्यतिक्रांते धर्माधर्मविमिश्रिते ॥
संप्राप्ते च महारौद्रे युगे वै कलिसंज्ञिते
kṣīyamāṇe ca saddharme vidharme prabale tathā ||
naṣṭadharmakriyāyoge vedavādabahiṣkṛte ||
ekapāde sthite dharme varṇāśramavivarjite
||17||क्षीयमाणे च सद्धर्मे विधर्मे प्रबले तथा ॥
नष्टधर्मक्रियायोगे वेदवादबहिष्कृते ॥
एकपादे स्थिते धर्मे वर्णाश्रमविवर्जिते
asminyuge vilulite hyṛṣayo vanacāriṇaḥ ||
sametyāmaṃtrayansarve gargacyavanabhārgavāḥ
||18||अस्मिन्युगे विलुलिते ह्यृषयो वनचारिणः ॥
समेत्यामंत्रयन्सर्वे गर्गच्यवनभार्गवाः
asito devalo dhaumyaḥ kraturuddālakastathā ||
ete cānye ca bahavaḥ parasparamathābruvan
||19||असितो देवलो धौम्यः क्रतुरुद्दालकस्तथा ॥
एते चान्ये च बहवः परस्परमथाब्रुवन्
paśyadhvaṃ munayaḥ sarve kalivyāptaṃ digaṃtaram ||
samaṃtātparidhāvadbhirdasyubhirbādhyate prajā
||20||पश्यध्वं मुनयः सर्वे कलिव्याप्तं दिगंतरम् ॥
समंतात्परिधावद्भिर्दस्युभिर्बाध्यते प्रजा
adharmaparamaiḥ puṃbhiḥ satyārjavanirākṛtaiḥ ||
kathaṃ sa bhagavānviṣṇuḥ saṃprāpyo munisattamāḥ
||21||अधर्मपरमैः पुंभिः सत्यार्जवनिराकृतैः ॥
कथं स भगवान्विष्णुः संप्राप्यो मुनिसत्तमाः
ko vā bhavābdhau patatastārayiṣyati saṃgatān ||
na kalau saṃbhavastasya triyugo madhusūdanaḥ ||
taṃ vinā puṃḍarīkākṣaṃ kathaṃ syāma kalau yuge
||22||को वा भवाब्धौ पततस्तारयिष्यति संगतान् ॥
न कलौ संभवस्तस्य त्रियुगो मधुसूदनः ॥
तं विना पुंडरीकाक्षं कथं स्याम कलौ युगे
teṣāṃ ciṃtayatāmevaṃ duḥkhitānāṃ tapasvinām ||
uvāca vacanaṃ tatra ṛṣiruddālakastadā
||23||तेषां चिंतयतामेवं दुःखितानां तपस्विनाम् ॥
उवाच वचनं तत्र ऋषिरुद्दालकस्तदा
uddālaka uvāca
yāvanna kalidoṣeṇa lipyāmo munisattamāḥ ||
apāpā brahmasadanaṃ gacchāmaḥ parisaṃgatāḥ
||24||यावन्न कलिदोषेण लिप्यामो मुनिसत्तमाः ॥
अपापा ब्रह्मसदनं गच्छामः परिसंगताः
pṛcchāmo lokadhātāraṃ sthitaṃ viṣṇuṃ kalau yuge ||
yadi viṣṇuḥ kalau na syādrudreṇa brahmaṇā'saha
||25||पृच्छामो लोकधातारं स्थितं विष्णुं कलौ युगे ॥
यदि विष्णुः कलौ न स्याद्रुद्रेण ब्रह्मणाऽसह
taṃ vinā puṃḍarīkākṣaṃ tyakṣyāmaḥ svakalevaram ||
vinā bhagavatā loke kaḥ sthāsyati kalau yuge
||26||तं विना पुंडरीकाक्षं त्यक्ष्यामः स्वकलेवरम् ॥
विना भगवता लोके कः स्थास्यति कलौ युगे
tacchrutvā vacanaṃ tasya ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ ||
sādhusādhviti te coktvā prasthitā brahmaṇoṃ'tikam
||27||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ऋषयः संशितव्रताः ॥
साधुसाध्विति ते चोक्त्वा प्रस्थिता ब्रह्मणोंऽतिकम्
kathayantaḥ kathāṃ viṣṇoḥ svarūpamanuvarṇanam ||
tāpasāḥ prayayuḥ sarve saṃhṛṣṭā brahmaṇoṃ'tikam
||28||कथयन्तः कथां विष्णोः स्वरूपमनुवर्णनम् ॥
तापसाः प्रययुः सर्वे संहृष्टा ब्रह्मणोंऽतिकम्
dadṛśuste tadā devamāsīnaṃ paramāsane ||
pitāmahabhūtagaṇairmūrtāmūrtairvṛtaṃ tathā
||29||ददृशुस्ते तदा देवमासीनं परमासने ॥
पितामहभूतगणैर्मूर्तामूर्तैर्वृतं तथा
dṛṣṭvā caturmukhaṃ devaṃ daṃḍavatpraṇatāḥ kṣitau ||
praṇamya devadevaṃ tu stotreṇa tuṣuvustadā
||30||दृष्ट्वा चतुर्मुखं देवं दंडवत्प्रणताः क्षितौ ॥
प्रणम्य देवदेवं तु स्तोत्रेण तुषुवुस्तदा
ṛṣaya ūcuḥ
namaste padmasaṃbhūta caturvaktrākṣayāvyaya ||
namaste sṛṣṭikartre tu pitāmaha namo'stu te
||31||नमस्ते पद्मसंभूत चतुर्वक्त्राक्षयाव्यय ॥
नमस्ते सृष्टिकर्त्रे तु पितामह नमोऽस्तु ते
evaṃ stutaḥ sanmunibhiḥ suprītaḥ kamalodbhavaḥ ||
pādyārghyeṇābhivandyaitānpapraccha munipuṃgavān
||32||एवं स्तुतः सन्मुनिभिः सुप्रीतः कमलोद्भवः ॥
पाद्यार्घ्येणाभिवन्द्यैतान्पप्रच्छ मुनिपुंगवान्
brahmovāca
kimāgamanakṛtyaṃ vo brūta tattvena putrakāḥ ||
kuśalaṃ vo mahābhāgāḥ putraśiṣyāgnibandhuṣu
||33||किमागमनकृत्यं वो ब्रूत तत्त्वेन पुत्रकाः ॥
कुशलं वो महाभागाः पुत्रशिष्याग्निबन्धुषु
ṛṣaya ūcuḥ
bhavatprasādātsakalaṃ prāptaṃ nastapasaḥ phalam ||
yadbhavaṃtaṃ prapaśyāmaḥ sarvadevaguruṃ prabhum
||34||भवत्प्रसादात्सकलं प्राप्तं नस्तपसः फलम् ॥
यद्भवंतं प्रपश्यामः सर्वदेवगुरुं प्रभुम्
śṛṇvetatkāraṇaṃ śaṃbho ete prāptāstavāṃtikam ||
yugatraye vyatikrāṃte kṛtādidvāparāṃtake
||35||शृण्वेतत्कारणं शंभो एते प्राप्तास्तवांतिकम् ॥
युगत्रये व्यतिक्रांते कृतादिद्वापरांतके
prāpte kaliyuge ghore kva viṣṇuḥ pṛthivītale ||
yaṃ dṛṣṭvā paramāṃ muktiṃ yāsyāmo muktabandhanāḥ
||36||प्राप्ते कलियुगे घोरे क्व विष्णुः पृथिवीतले ॥
यं दृष्ट्वा परमां मुक्तिं यास्यामो मुक्तबन्धनाः
brahmovāca
matsyakūrmādirūpaiśca bhagavāñjñāyate mayā ||
viṣṇoḥ pāramikāṃ mūrtiṃ na jānāmi dvijottamāḥ
||37||मत्स्यकूर्मादिरूपैश्च भगवाञ्ज्ञायते मया ॥
विष्णोः पारमिकां मूर्तिं न जानामि द्विजोत्तमाः
ṛṣaya ūcuḥ
yadi tvaṃ na vijānāsi tāta viṣṇoravasthitim ||
gatvā prayāgaṃ tatraiva saṃtyakṣyāmaḥ kalevaram
||38||यदि त्वं न विजानासि तात विष्णोरवस्थितिम् ॥
गत्वा प्रयागं तत्रैव संत्यक्ष्यामः कलेवरम्
brahmovāca
mā viṣādaṃ vrajadhvaṃ hi upadekṣyāmi vo hitam ||
ito vrajadhvaṃ pātālaṃ yatrāste daityasattamaḥ
||39||मा विषादं व्रजध्वं हि उपदेक्ष्यामि वो हितम् ॥
इतो व्रजध्वं पातालं यत्रास्ते दैत्यसत्तमः
taṃ gatvā paripṛcchadhvaṃ prahlādaṃ daityasattamam ||
sa jñāsyati hareḥ sthānaṃ yāthātathyena bho dvijāḥ
||40||तं गत्वा परिपृच्छध्वं प्रह्लादं दैत्यसत्तमम् ॥
स ज्ञास्यति हरेः स्थानं याथातथ्येन भो द्विजाः
tacchutvā vacanaṃ tasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ ||
praṇipatya ca deveśaṃ prasthitāste tapodhanāḥ
||41||तच्छुत्वा वचनं तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ॥
प्रणिपत्य च देवेशं प्रस्थितास्ते तपोधनाः
jagmuḥ saṃhṛṣṭamanasaḥ stuvanto daityasattamam ||
dhanyaḥ sa daityarājo'yaṃ yo jānāti janārddanam
||42||जग्मुः संहृष्टमनसः स्तुवन्तो दैत्यसत्तमम् ॥
धन्यः स दैत्यराजोऽयं यो जानाति जनार्द्दनम्
iti saṃciṃtayānāste prāptā vai sutalaṃ dvijāḥ
||43||इति संचिंतयानास्ते प्राप्ता वै सुतलं द्विजाः
gatvā te tasya nagaraṃ viviśurbhavanottamam ||
dūrādeva sa tāndṛṣṭvā balirvairocanistadā ||
pratyutthāyārhayāñcakre prahlādena samanvitaḥ
||44||गत्वा ते तस्य नगरं विविशुर्भवनोत्तमम् ॥
दूरादेव स तान्दृष्ट्वा बलिर्वैरोचनिस्तदा ॥
प्रत्युत्थायार्हयाञ्चक्रे प्रह्लादेन समन्वितः
madhuparkaṃ ca gāṃ caiva dattvā cārghyaṃ tathaiva ca ||
uvāca prāṃjalirbhūtvā prahṛṣṭenāṃtarātmanā
||45||मधुपर्कं च गां चैव दत्त्वा चार्घ्यं तथैव च ॥
उवाच प्रांजलिर्भूत्वा प्रहृष्टेनांतरात्मना
svāgataṃ vo mahābhāgāḥ suvyuṣṭā rajanī mama ||
bhavato yatprapaśyāmi brūta kiṃ karavāṇi ca
||46||स्वागतं वो महाभागाः सुव्युष्टा रजनी मम ॥
भवतो यत्प्रपश्यामि ब्रूत किं करवाणि च
evaṃ hi daityarājena satkṛtāste dvijottamāḥ ||
ūcuḥ prahṛṣṭamanaso dānavendrasutaṃ tadā
||47||एवं हि दैत्यराजेन सत्कृतास्ते द्विजोत्तमाः ॥
ऊचुः प्रहृष्टमनसो दानवेन्द्रसुतं तदा
ṛṣaya ūcuḥ
kāryārthinastu saṃprāptāḥ prahlāda harivallabha ||
tadasmākaṃ mahābāho bhavāṃstrātā bhavārṇavāt
||48||कार्यार्थिनस्तु संप्राप्ताः प्रह्लाद हरिवल्लभ ॥
तदस्माकं महाबाहो भवांस्त्राता भवार्णवात्
kathaṃ daitya yuge hyasminraudre vai kalisaṃjñake ||
bhaviṣyāmo vinā viṣṇuṃ bhītānāmabhayapradam
||49||कथं दैत्य युगे ह्यस्मिन्रौद्रे वै कलिसंज्ञके ॥
भविष्यामो विना विष्णुं भीतानामभयप्रदम्
asminyuge hyadharmeṇa jito dharmaḥ sanātanaḥ ||
anṛtena jitaṃ satyaṃ viprāśca vṛṣalairjitāḥ
||50||अस्मिन्युगे ह्यधर्मेण जितो धर्मः सनातनः ॥
अनृतेन जितं सत्यं विप्राश्च वृषलैर्जिताः
viṭairjitā vedamārgāḥ strībhiśca puruṣā jitāḥ ||
brāhmaṇāścāpi vadhyante mleccha rājanyarūpibhiḥ
||51||विटैर्जिता वेदमार्गाः स्त्रीभिश्च पुरुषा जिताः ॥
ब्राह्मणाश्चापि वध्यन्ते म्लेच्छ राजन्यरूपिभिः
asminvilulitaprāye varṇāśramavivarjite ||
avilupte vedamārge kva viṣṇurbhagavāniti
||52||अस्मिन्विलुलितप्राये वर्णाश्रमविवर्जिते ॥
अविलुप्ते वेदमार्गे क्व विष्णुर्भगवानिति
vinā jñānādvinā dhyānādvinā ceṃdriyanigrahāt ||
prāpyate bhagavānyatra tadguhyaṃ kathayasva naḥ
||53||विना ज्ञानाद्विना ध्यानाद्विना चेंद्रियनिग्रहात् ॥
प्राप्यते भगवान्यत्र तद्गुह्यं कथयस्व नः
daityarāja tvamasmākaṃ suhṛnmārgapradarśakaḥ ||
kathayasva mahābhāga yatra tiṣṭhati keśavaḥ
||54||दैत्यराज त्वमस्माकं सुहृन्मार्गप्रदर्शकः ॥
कथयस्व महाभाग यत्र तिष्ठति केशवः
evaṃ sa dvijamukhyaiśca saṃpṛṣṭo daityasattamaḥ ||
praṇamya brāhmaṇānsarvānbhaktyā saṃhṛṣṭamānasaḥ
||55||एवं स द्विजमुख्यैश्च संपृष्टो दैत्यसत्तमः ॥
प्रणम्य ब्राह्मणान्सर्वान्भक्त्या संहृष्टमानसः
sa namaskṛtya devebhyo brahmaṇe paramātmane ||
bhagavadbhaktiryuktaḥ sanvyāharttumupacakrame
||56||स नमस्कृत्य देवेभ्यो ब्रह्मणे परमात्मने ॥
भगवद्भक्तिर्युक्तः सन्व्याहर्त्तुमुपचक्रमे
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe caturthe dvārakāmāhātmye kalibhītamaharṣibhirbrahmavacanātprahlādasaṃnidhau kaliyuge bhagavatsthitiviṣaye praśnakaraṇavarṇanaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||